Artikels, essays, e.a.

Huldiging: Leon Strydom

Wednesday, January 6th, 2021

 

 

Leon Strydom (1944-2021)

Die digter, literatuurwetenskaplike en kunskenner Leon Strydom (76) van George is eergister (Maandag, 4 Januarie) aan Covid-19 oorlede.

Sy broer, dr. Matthys Strydom, ook van George, het sy afsterwe bevestig. Leon is verlede maand in die George Medi-Clinic opgeneem waar hy gesterf het.

Strydom het twee digbundels gepubliseer, Geleentheidsverse (1973) en L.S. (1988), en ’n studie, Die eenheid van die digbundel, met verwysing na N.P. van Wyk Louw se Gestaltes en diere. Hy het ook ’n boek oor ’n reeks skilderye van Vader Frans Claerhout, Die sonnevanger, geskryf.

Hy het aan die Hoërskool Outeniqua gematrikuleer en het ná sy militêre opleiding, vanaf 1963, verder aan die Universiteit van Stellenbosch gestudeer, waar hy deel was van die digter D.J. Opperman se Letterkundige Laboratorium. Hy het sy BA-graad in 1965 en BA (Hons) in 1966 behaal en in 1969 ’n meestersgraad met ’n verhandeling oor Die Slampamperliedjies van Leipoldt. In dieselfde jaar is hy aangestel as dosent in die Departement Afrikaans en Nederlands op Stellenbosch en het einde 1970 na Nederland gegaan waar hy tot 1974 aan die Instituut voor Algemene Taalwetenskap aan die Rijksuniversiteit van Utrecht gestudeer het. In 1973 het hy die doktorale eksamen in Algemene Literatuurwetenskap suksesvol afgelê en in 1975 die D.Litt-graad onder promotorskap van prof. A.P. Grové aan die Universiteit van Pretoria verwerf. In 1976 het hy dosent in Algemene Literatuurwetenskap aan die Universiteit van die Oranje-Vrystaat geword waar hy in 1978 tot hoogleraar bevorder is.

Strydom was voorheen eienaar van die kunsgalery Strydom Galery op George, nadat hy dit in 1999 ná sy aftrede by die UV, by Matthys oorgeneem het. Leon het die galery in 2011 aan Frank Kilbourn en sy vennoot, Anton Taljaard, verkoop. Hulle het dit weer in 2013 verkoop aan Stephan Welz se vorige onderneming, Stephan Welz  & Company. Die laaste uitstalling was die George 45, die 45ste Somertentoonstelling, in Desember 2013. Die galery het sy deure in Januarie 2014 toegemaak.

Volgens Matthys het Leon in Desember siek geword en is in die hospitaal opgeneem. “Sedertdien kon ons hom nie besoek of met hom kommunikeer nie. Ons het geen toegang tot hom gehad nie.”

Leon het oor jare een van die mooiste en beste kunsversamelings opgebou, het Matthys aan George Herald/Oudtshoorn Courant gesê. “Hy het ’n ruk gelede vir my gesê dat hy sy hele kunsversameling aan ’n universiteit bemaak het, maar ek weet nie of hy intussen sy testament verander het nie. Hy was ’n uiters private mens, veral in die laaste jare.

“Na my mening was hy een van ons mees vooraanstaande digters, maar het nie die erkenning vir sy poësie gekry wat hy verdien het nie.”

Die digter en literator Daniel Hugo bestempel Leon as “een van die beste vernufsdigters in Afrikaans, al het hy net twee digbundels op sy naam.

“Hy was ook ’n groot kunskenner, soos sy broer, Matthys, en een van ’n hand vol akademici wat die vak literatuurwetenskap in Suid-Afrika gevestig het.”

Leon Strydom laat sy eksvrou, Marianne, en twee dogters, Magriet van der Vyver (ook bekend as skrywer Anna Emm) en Helena van den Berg, agter.

Bykomende bronne: Stories teen my muur: Matthys Strydom (2016) en Wikipedia.

(Met erkenning aan George Herald en Oudshoorn Courant.)

 

Marlene Malan, 6 Januarie 2021

Foto: Johan Strydom

 

Nini Bennet. Tussengrond

Monday, December 28th, 2020

Na ‘n idee van Kafka

’n Man het elke dag gaan stap. Dieselfde roete. Sedert die inperking het die man begin stap en gemerk hoe die voorstedelike huise verander: méér duiwelsvurk wat spits na bo. Die oop senuwees van elektriese omheinings. For sale-borde is ingekap en weer verwyder. Herhaal. Die waghonde se baarde het wit geword en hulle is daarna dood. Die weke het maande het jare geword en die man het bly stap, dieselfde roete, en die groeiende aantal sekuriteitsbakkies het hom later geken, vir hom gewaai.

Tussengrond, het die man oor die inperking gedink.

’n Kat, ’n gladde beweging oor die pad.

Die man het gesien hoe die seisoene verkleur, eers die warm karotien van herfs en winter en hy kon verstaan waarom daar na bome as “krone” verwys word. Diepwinter het die man handskoene, ’n mus en ’n serp gedra voor die lente se eerste lemmetjiegroen sy opwagting maak. Hy het in ’n klein meenthuiskompleks gewoon en die opsigter by die hek het die man elke dag gegroet, ’n stadige palm gelig.

Die hadidas het opgevlieg wanneer hulle hom sien, die metaalpienk en -groen van hulle vlerke vir ’n oomblik sigbaar en hulle lang, lomp bene en geskal agterna. Later het hy hulle sekelsilhoëette op die lamppale herken en geweet hulle het hom aanvaar. En steeds het die man gestap. Male sonder tal by ’n stopstraat die glasgruis van ’n voorruit gewaar. Bloedrelieke, het hy in die verbygaan gepeins en gewonder wie dood is. Want dit was die jaar twintigtwintig, daardie noodlottige jaar wat Chiron tussen Uranus en Saturnus se ringdans gewentel het. Die klein, gewonde planeet. Dood was orals. Só baie mense is dood in twintigtwintig, nie net aan die virus nie, maar aan ’n legio ander oorsake ook. Mense wat onderlinge verwantskappe het, sterf saam, het hy al lankal agtergekom. Familie, vriende, kennisse, geliefdes. Hulle siele gaan saam oor soos voëls wat migreer.

Vrydae is die munisipale vullisdromme met ’n onaardse gerammel na die sypaadjies gestoot, dan het die honde die buurt aan die brand geblaf. Die waste pickers was in ’n oogwink daar met hulle plastiekwaentjies met die gesteelde winkeltrolliewiele. Die waste pickers is eers onder vlak een toegelaat om besigheid te doen, het die man vaagweg onthou: dit was lank gelede, daardie twintigtwintig sonder end. Hulle bewegings was rats en slinks soos hiënas en hulle was geklee met net die elemente en genade. Dringend het hulle die asblikke gemyn vir plastiek, karton, skroot, hout, lap, glas of enige weggooigoed: die waarde in die waardelose. Die man het nie geweet dat waste pickers volgens die regering as beroep – of selfs loopbaan – erken word nie. Hoe recycle mens ’n lewe? Wat is die lewensiklus van weggooigoed? Die reïnkarnasie van rommel? Die strate, die man se staproete met die mooi voëlname, het oornag gangsters se nuwe territorie geword. Maar dit was nie vuurwapens, geld, of dwelms waarmee daar gehandel is nie, dit was herwinbare rommel. Die gangsters van die nuwe normaal was weerloos, honger en vuil in hulle oorgroot klere en die enigste wapens wat hulle gedra het, was bottelskerwe of skerpgemaakte voorwerpte. Die uitdyende plakkerskamp met sy brandende betogings teen dienslewering was net ’n klipgooi van sy kompleks af.

Die man het daarvan gehou om ’n masker te dra en met sy pet en sonbril was hy gesigloos. Eintlik het hy al lank gelede hierdie incognito-status begeer. Hy het nooit sy egskeiding van nege jaar tevore verwerk nie; ook het hy sy kinders nie dikwels gesien nie. Die vel waar sy trouring gepas het, het nooit saam met die res van sy lyf se sonbrand verkleur nie. Die strokie ringvingervel van die rouring was wit en blink, asof die ring flussies  verwyder is. ’n Klein stigmata, het hy gedink. En die baie aanrandings, beserings en ongelukke – sy lyf was ’n atlas van letsels. Hy is, sedert hy kon onthou, geboelie. Sommige mense is bestem om te bloei. Dekades later besoek die houe jou weer, tref dit jou in die teer plekke, in die skaduwees waar niemand sien of weet nie. Daar was kwelvrae – die soort waarop daar nie antwoorde is nie. Soos: Hy het oorlog geken, al was hy nog nooit in ’n oorlog nie. Snags het hy na YouTube-opnames van Jerigo-trompette geluister; die atonale alarms déúr die ontploffings het hom rustig gestem. Dit was bekend, al kon hy nie onthou in watter inkarnasie nie. Sy dun slaappak het in die growwe materiaal van ’n uniform verander en hy het gewonder waarom het hy alles moes oorleef. Sy lyf was ’n skreeuende verweerwond wat bly terugbaklei, redeloos, soos oorlewing is. By tye het hy gehuil, maar nie baie nie, want hy het al vir soveel jare gehuil dat sy trane oud geword het soos barnsteen.

’n Man het elke dag dieselfde pad gaan stap en die reëlmaat van die voorspelbaarheid het hom rustig gestem. Dit was lank gelede, die jaar twintigtwintig en die opsigter van die klein meethuiskompleks, waar hy gewoon het, het heeldag by die hek gestaan en sy domein bewaak: vir die man gewaai. Hy kon hom verkyk hoe die omgewing verander na gelang van die lig, skaduwee, atmosfeer en die weer, amper soos Monet se hooimiedens. Selfs dieselfde dinge bly in ’n konstante flux van verandering. Soos die post-psychoma-Corona-fase wat ondertussen aangebreek het.

Die man het tuis ’n elitistiese, maar laag besoldigde IT-werk beoefen. Hy was heeltemal alleen. Sy kinders het skool voltooi en klein besighede begin en hy het graag by hulle gespog oor sy oorsese reise, kastele en katedrale en kunsskatte in Rome en Parys en München, paleise in Brittanje, ontsterflike argitektuur en beeldhoukuns.

Gedurende die somermaande het hy geleer om die wolke te lees. Dit het hom gevul met ’n ongekende vreugde as die wind opsteek en die wolkgeslagte vir mekaar berig deurgee tot in Cumulonimbus, die hoogoond van Gauteng se silwer storms. Die reuk van petrichor was wild en die man was ekstaties as dit blits –  daardie heilige onderbreking met sy Götterdämmerung ’n splytsekond later. By tye het hy in die reën geloop met toe oë en gewonder: Waar gaan drome heen? Wat gebeur met die drome wat ons vergeet? Vorm drome ook herinneringe, of wag hulle vir ons in die swart respyt om eendag herroep te word? Of is ons drome die boodskappers van ouds? Vlugtelinge van ons verbeelding?

Sy kinders het getrou en sy kleinkinders is gebore, en die man het gespog met sy vakansiebestemmings in plekke van nostalgie, roomkleurige strande en turkoois water. Santorini en Zakynthos, skeepswrakke soos oerskelette vol skatkisstories en Fernweh.

Daar was baie spekulasie oor twintigtwintig. George Orwell se 1984. Skrywers het besin of die virus die begin van ’n apokalips of dalk ’n distopie aangekondig het. Maar die man het net in die hier en nou geleef. Die ekonomie het stadig en pynlik soos ’n groot dier leër gebloei, maar steeds bly lewe; dit was erger as enige kataklismiese voorspelling. Dit is lewe teen die hoogste prys – offerandes. Elke week het hy die buurt se poniekoerant uit die posbus gehaal. Die koerant was net ’n dekblad vir advertensies en hiperinflasie. Maar die man het die plaaslike nuus gelees om homself te aard; dat hy wél daar woon en dat alles om hom nie bloot ’n illusie is nie. Al hoe meer mense het bly sterf en hy het na die lewendige stroom van hulle begrafnisse op  Facebook gekyk, by tye betraand die swartspieël gestreel want die lewendes verstaan Dood net op konkrete vlak.

Toe die man eendag by die hek uitstap met die kort skuifeltreëtjies van ’n ou man, lig die opsigter sy palm in ’n groet. Ook die opsigter was skierbejaard. En vir die eerste maal in jare het hy met die man gepraat: “Jy gaan stap elke dag, altyd dieselfde pad. Dit het begin met die inperking, ons het dit die ‘nuwe normaal’ genoem, onthou jy nog? Maar die virus is jare gelede reeds verby; hoekom bly jy so stap? Jy is die enigste mens wat nog ’n masker dra. Die nuwe bedeling het al lankal aangebreek, net jy het vasgesteek in twintigtwintig. En jy het nooit gereis nie – jy het net hier gestap. Jy was nêrens.”

 

Marlies Taljard. Apokalips, gelykmaking, heronderhandeling en versoening

Sunday, December 6th, 2020

 

 

 

In hierdie artikel herbesoek ek ‘n gedig en temas wat daaruit voortspruit waaroor ek reeds vantevore geskryf het, maar wat in die Jaar van die Virus weer relevant geword het. Toe Corona-19 uitgebreek het, is wêreldwyd in die media oor verskeie apokaliptiese moontlikhede bespiegel, en selfs vandag is dit nog nie duidelik wat die uiteindelike effek van die virus op die aarde en haar bevolking gaan wees nie. Die gedig “klaaglied” uit Antjie Krog se bundel Kleur kom nooit alleen nie het die Rwandese burgeroorlog as tema – ‘n meer skrikwekkende apokalips kan mens jouself eintlik beswaarlik voorstel. Tog verval die digter nie in wanhoop nie, maar, soos ek sal aantoon, kom verskeie positiewe aspekte in dié skrikwekkende gedig aan die lig. Hoewel die psigoanalise in moderne tye nie meer in die sielkundige praktyk gebruik word nie, bied dit steeds verruimende interpretasiemoontlikhede vir literêre tekste, soos uit die artikel sal blyk.

 

klaaglied

geruisloos draf die dood deur die donker

draf die dood   die kappende, dolwende dood

(daar’s gister en môre, maar nou is ondraaglik)

deur voetsool en kraakbeen druis dood deur die donker

dis die gouddonker hart van Rwanda

op ‘n godlose dag in April

 

die lank ingehoue skreeu skreeu

 

uit vrees, uit waansin, uit skuimende angs

val gekaptes in omhelsings van bloed

‘n ma met ‘n kind aan haar pelvis gekap

‘n ligpienk panty in die femur gekerf

oor ‘n vlerkdun skapula druip ‘n stringetjie krale

‘n baba tot turksvymoes in ‘n vysel gekap

elke ledemaat wéér

elke tong draai weg

elke arm ontdek alleen haar stilte

 

net die dood alleen weet

dat die hand van ‘n broer dodeliker

regeer as die dodelikste maaier deur God bedink

 

geruisloos draf die dood deur die donker

draf die kappende, dolwende, snuiwende dood

(daar’s gister en môre, maar nóú is ondraaglik)

in die gouddonker hart van Rwanda

– (die skitterswart hart van almal)

kap ‘n panga die tande dwars in sy gesig

kloof ‘n panga haar vagina tot ravyn

skil ‘n panga die kleintjie se kop soos ‘n ui

die heuwels word wakker in ‘n droesem van bloed

en die onwelvoeglike spektakel van been

 

soveel beendere speek in die piesangplantasies

soveel lyke vlot langs die oewers

soveel vingers in die mae van visse

koffie, avokado, heuning, honde

‘n uitspansel kraaie word gevoed met bloed

die dood draf voort in my skoene

driehonderd en dertig dooies per uur

 

geruisloos draf die dood deur die donker

draf-draf die dûende, dorstige, dom dik dood

(daar’s gister en môre, maar vandag is ondraaglik)

kyk hoe verkneukel die dood hom in fyn stiksels harspan

vermurwende neusbeen   uitspattige tande

lip en tong en oog en hart

is nóóit mensblywend genoeg om te duur nie

 

geruisloos maaier die hart van Rwanda

die skitterswart hart van almal

(gister en môre stort weg in die nou)

die uitgepakte mummifiserende lyke

is nie meer man of vrou of swart of wit

is net onafwendbaar

onontwarbaar

mensloos mens

geslag deur die hande van dié wat reeds dood is

 

ons is Rwanda

ons ís onvermybaar

 

in die dood het jy jou hart verloor

die gouddonker hart van Rwanda

die swart skitterhart van ons

(Kigali/Butare, Junie 2000) (77-78: Waar slegs ‘n getal tussen hakies verskyn, word verwys na Krog 2000.)

 

Die simboliese onthegtingsproses van die moeder en daaropvolgende identifikasie met die vader word in ‘n psigoanalitiese raamwerk soos dié waarin Julia Kristeva skryf, beskou as een van die belangrikste identiteitskeppende prosesse in menslike ontwikkeling. Vir Kristeva lê die basis van die onthegtingsproses waarin die kind ‘n eie identiteit konstrueer, in die verwerping van die liggaam van die moeder deur die kind in sy pre-simboliese fase (Lacan se term). Ofskoon ‘n normale kind dikwels sy hele lewe lank ‘n sterk geestelike band met sy/haar moeder behou, behels dié liefde nie liggaamlike kontak in die sin dat die kind hom-/haarself as deel van die moeder se liggaam beskou nie. Dit beteken dat die liggaam van die moeder vir die kind op metaforiese vlak afstootlik word:

 

… the symbolic is not, of its own accord, strong enough to ensure separation; it depends on the mother becoming abjected. The abject would thus be the “object” of primal repression (Lechte, 1990:159).

 

In die psigoanalise word groot waarde geheg aan die openbaarmaking of belydenis van die afskuwelike of, soos Kristeva dit noem, die abjekte:

 

But precisely ‘what is the point of emphasizing the horror of being?’ The short answer is that the control exerted by horror – the abject – can only be the greater if it remains hidden, unknown – unanalysed … Through a refusal to confront the abject, therefore, a fundamental aspect of individual and social life remains in oblivion, and our understanding and capacity to cope are thereby greatly diminished (Lechte, 1990:158).

 

Begeerte na die moeder se liggaam kan gesien word as die basiese taboe, soos dit ook vergestalt word in die Oedipus-mite. Kristeva vergelyk die noodsaaklikheid van die formulering van die abjekte met die verswyging van taboes binne ‘n gemeenskap. Sodra openhartig oor taboes gepraat kan word, kan letsels wat as gevolg daarvan ontstaan het, begin genees. Dit is insiggewend dat sy die terapeutiese be-skrywing van die abjekte spesifiek beskou as die taak en die opdrag van die kunstenaar en die skrywer (Smith, 1998:39).

Die inkantiewe oproep van die abjekte in gedig na gedig vorm in Antjie Krog se bundel Kleur kom nooit alleen nie ‘n belangrike stap in die proses van versoening. Verskeie gedigte in die twee siklusse “dagboeke uit die begin van die twintigste eeu” en “dagboeke uit die laaste deel van die twintigste eeu” uit Afdeling 2 van die bundel, kan, vanweë die grusame aard van die gegewe, beskou word as gedigte waarin terapeuties oor die abjekte gepraat word.

Die gedig “klaaglied”, die eerste gedig van die laaste afdeling, “bindweefsel”, is egter beslis dié gedig in die bundel waarin die mees eksplisiete beskrywing van die afskuwelike en weersinwekkende voorkom. Die beskrywing van gruwelike verminking van veral vroue en kinders tydens die burgeroorlog in Rwanda geskied met ‘n byna obsessiewe beheptheid met wreedaardige detail wat die grense van menslikheid en welvoeglikheid oorskry.

Die gedig met sy apokaliptiese trekke vertoon sterk ooreenkoms met die karnavaleske hiperrealistiese werk van na-oorlogse Europese skrywers en digters, maar dit vertoon ook duidelike ooreenkoms met wat Kristeva in haar bespreking van Céline se werk die “apokaliptiese lag” noem:

 

… Céline’s writing ‘speaks’ horror. It brings it into view in carnavalesque fashion, and reveals the other repressed face of human existence – the one with a direct line back to the mother who gives life, but also death, who thus wrecks ‘the infinite’. In this sense Céline writes beyond the symbolic: the evil which he shows and embodies is not moral, that is to say philosophical evil; it is rather barely symbolizable apocalyptic evil. Céline, says Kristeva, is inside horror desperately striving to give it a name – to speak it (Lechte, 1990:165).

 

Openhartigheid oor die afskuwelike/abjekte maak dit moontlik om die trauma te begin verwerk. Onderdrukking gee aanleiding tot groter trauma, maar ‘n bepaalde soort “lag” – apokaliptiese lag – in die aanskyn van onrepresenteerbare gruwel, bring bevryding.

Die gedig “klaaglied” (77-78) begin met ‘n apokaliptiese refrein wat (met variasies) in totaal vier maal in die gedig herhaal word:

 

geruisloos draf die dood deur die donker

draf die dood   die kappende, dolwende dood

(daar’s gister en môre, maar nou is ondraaglik) (77).

 

Hierdie refrein met sy d-assonansie herinner aan Germaanse towerspreuke in stafrym (Krell & Fiedler, 1968:4-5). Die herhaling van die d- en p-klanke in ritmiese reëlmaat wat die klank naboots waarmee ‘n panga ‘n liggaam tref, is ‘n bindende faktor dwarsdeur die gedig en lê op paradigmatiese vlak klankmatige relasies tussen belangrike woorde wat op vernietiging dui, soos “dood”, “donker”, “draf”, “bloed”, “beendere”, “dûende”, “dorstige”, “dom”, “dik”, “ondraaglik”, “kap”, “panga”.

Die karnavaleske aard van die gedig lê in die personifiëring van die dood as apokaliptiese figuur wat die Wet van God parodieer en die ander kant van die menslike natuur ontbloot wanneer hy die goddelike gebod vernietig en ‘n eie wetmatigheid van vernietiging en verskrikking skep waardeur God, alle outoriteit en sosiale norme uitgedaag word (Kristeva, 1987 (b):41-49). Die metafoor “geruisloos draf die dood …”, waarin die dood metafories as ‘n “drawwende” gedaante voorgestel word, roep beelde op van Middeleeuse voorstellings van die dood wat met sy sens oor die aarde loop en mense afmaai. Dié beeld van die dood as wrekende figuur word versterk deur terme soos “kappende”, “dorstige”, “dom” en “dik” wat as attribute saam met “dood” gebruik word, maar ook meer eksplisiet deur reëls soos “kyk hoe verkneukel die dood hom in fyn stiksels harspan” (78). Die dood as vernietiger van menswees word egter die beste geïllustreer deur die groot gelykmakings- en ontmenslikingsproses wat in die dood plaasvind:

 

die uitgepakte mummifiserende lyke

is nie meer man of vrou of swart of wit

is net onafwendbaar

ontontwarbaar

mensloos mens

geslag deur die hande van dié wat reeds dood is (78).

 

Die implikasie van hierdie reëls, naamlik dat harmonie tussen swart en wit, tussen man en vrou eintlik slegs in die dood moontlik is, laat ‘n mens sidder. Die slotsom “lip en tong en oog en hart / is nóóit mensblywend genoeg om te duur nie” (strofe 7) sluit hierby aan met sy troostelose suggestie dat alle lewe vir die dood bestem is, ‘n lewensingesteldheid wat sterk herinner aan Eugéne Marais se bekende refrein uit “Skoppensboer”:

 

Die een wat deur die nag

ons pret beloer

en laaste lag

is Skoppensboer.

(Marais, Eugéne, in: Brink, André P., 2000:30).

 

Die gedig “klaaglied” steun sterk op herhaling: eerstens in die vorm van alliterasie en assonansie, maar ook herhaling van woorde en verwante frases, soos:

 

elke ledemaat wéér

elke tong draai weg

elke arm ontdek alleen haar stilte (77).

 

In hierdie aanhaling versterk die oordrywing “elke” wat “ledemaat”, “tong” en “arm” bepaal, die totale gebrek aan beskrywende woorde om die gruwel te representeer. Opeenstapeling van weersinwekkende beelde elders in die gedig laat iets van die apokaliptiese lag, wat Kristeva as stylkenmerk van Céline eien, weerklink – die wellus van die beskrywing van naakte gruwel:

 

‘n ma met ‘n kind aan haar pelvis gekap

‘n ligpienk panty in die femur gekerf

oor ‘n vlerkdun skapula druip ‘n stringetjie krale (77).

Hierdie sintaktiese konstruksie word in strofe 5 herhaal met ewe gruwelike detail:

in die gouddonker hart van Rwanda

kap ‘n panga die tande dwars in sy gesig

kloof ‘n panga haar vagina tot ravyn

skil ‘n panga die kleintjie se kop soos ‘n ui

die heuwels word wakker in ‘n droesem van bloed

en die onwelvoeglike spektakel van been (77).

En in strofe 6 nog ‘n maal:

soveel beendere speek in die piesangplantasies

soveel lyke vlot langs die oewers

soveel vingers in die mae van visse

koffie, avokado, heuning, honde

‘n uitspansel kraaie word gevoed met bloed (78).

 

Ironie vorm in hierdie gedeeltes die basis van die weersinwekkendheid wat daaruit spreek – die skreiende kontras tussen die normale betekenis van woorde en die gruwelike verband waarin dit hier gebruik word. Let byvoorbeeld op die ironiese relasie wat tot stand kom deur die klankmatige ooreenkoms tussen “skapula” en “kap”, of op die ironie van ‘n stringetjie krale wat “druip” oor die skapula van ‘n kind wat na alle waarskynlikheid reeds dood is. Die vergelyking “skil ‘n panga die kleintjie se kop soos ‘n ui” is niks anders nie as ‘n onwelvoeglike oortreding van beskaafde sosiale norme. Dit is trouens opmerklik hoe dikwels die beskrywing van lyke en verminking geskied in kos-terminologie: “‘n ligpienk panty in die femur gekerf“, “‘n baba tot turksvymoes in ‘n vysel gekap“, “skil ‘n panga die kleintjie se kop soos ‘n ui“, “koffie, avokado, heuning … word gevoed met bloed” (my kursivering – MT). Hierdie stylkenmerk word trouens ook deur Kristeva verbind met die karnavaleske wat dikwels gekenmerk word deur opposisies soos “high and low, birth and agony, food and excrement, praise and curses, laughter and tears” (Kristeva, 1987:49) wat ook omruiling van magsposisies impliseer.

Die gedig “klaaglied” maak veelvuldig gebruik van klankmatige en sintaktiese herhaling en refrein. In ‘n frase soos “geruisloos draf die dood deur die donker / draf die dood   die kappende, dolwende dood” sou ‘n mens op ‘n transsintaktiese vlak in die herhalende donker o-vokaal ‘n argetipiese weeklag kon hoor en  in die plofklanke d, p en k die nabootsing van die geluid waarmee ‘n panga ‘n liggaam tref. Die transsintaktiese inskripsie van emosie wat geleë is in die ritme en intonasie, die sterk inkantiewe, melodiese inslag van die gedig as geheel en die uitdagende eise wat aan die sintaksis gestel word, aktiveer in hierdie gedig die semiotiese vlak van taal.

Semiotiese betekenis steun veral op die meerduidigheid of polisemie van die woord soos vervat in die konsep van zero-twee-logika, wat deur die wiskundige Dedekind uiteengesit word. Waar die relasie 0-1 in die wiskunde normaalweg dui op die verskil tussen “waar” en “vals”, dui die relasie 0-2 op die subtiele meerdimensionele en onbepaalde aspek van ‘n relasie waar die terme “waar” en “vals” nie die relasie bevredigend kan beskryf nie. Kristeva gebruik dié begrip om ambivalensie in poëtiese taal te beskryf. Ook in poëtiese taal is dit nie belangrik of ‘n bepaalde uiting “waar” of “vals” is nie, maar gaan dit veral om die verhouding tussen die woorde, konsepte of dinge waarvan die gedig “praat” (Lechte, 1990:113).

Op die vlak van die bundel vertoon die gedig onder bespreking sterk ooreenkoms met  onder andere die gedigsiklus “land van genade en verdriet” (37-44) uit die tweede afdeling van die bundel, sowel wat betref die woordgebruik, metaforiek én die strekking. Die opvatting dat die mens bestem is vir die dood, word veral in die vierde gedig van die siklus geïllustreer deur die aanvangstrofe:

 

ons dra die dood

in duisend klowende gedaantes

drummelend

droef

dra ons die dood (39)

 

In dié gedig word die dood simbolies van die beroulose houding en die versteurde sosiale verhoudinge binne ons land, soos blyk uit die slotstrofe van die vierde gedig in “land van genade en verdriet”:

 

die dood klap sy beroulose kleppe in ons taal

ja, die onverdrote deeglike dood (39)

 

Sodoende word die web van die bundel verdig en word verbande gelê, nie slegs tussen gedigte onderling nie, maar ook die onderlinge verband tussen ons eie situasie en die situasie elders in Afrika word vrugbaar ontgin. Op die abstrakte vlak word skokkende verbande blootgelê tussen die wreedhede van ‘n burgeroorlog in Rwanda en die onverdraagsaamheid wat heers tussen burgers van hierdie land.

Ofskoon die gedig “klaaglied” duidelik die Rwandese burgeroorlog as basiese gegewe het, soos ook blyk uit die datering van die digter aan die einde van die gedig: (Kigali/Butare, Junie 2000), is daar tog duidelike aanduidings dat die gedig ook op ‘n meer universele vlak gelees moet word. Die tweede strofe van die gedig, wat uit ‘n enkele reël bestaan, “die lank ingehoue skreeu skreeu”, het heel waarskynlik Edvard Munch se bekende skildery “Die Skree” as interteks. Ook Picasso se “Guernica” (1936), die skildery wat die Spaanse Burgeroorlog uitbeeld en waarin die skreeuende perd en die wenende moeder die sentrale gegewe vorm, word deur dié apokaliptiese reël opgeroep. Hierdie twee intertekste verbind die gedig aan universele wanhoop en aan oorloë en hulle verskrikking oral ter wêreld as universele gegewe.

Die verwysing na “beendere” roep weer die gedig “roofsonnet”, een van die sentrale gedigte in die bundel, op:

 

littekens kom oral voor behalwe in been

as skelet bly ons die langste mens

daar waar ons dieselfde is, gaan ons die moeilikste tot niet (31).

 

Die boodskap wat uit dié gedig spreek, is een van hoop en versoening. Dit is ‘n gedig wat klem lê op ooreenkomste tussen mense ten spyte van verskille in velkleur of politieke oriëntasie. Die teenstrydige aanname dat ‘n mens as skelet die langste mens bly, dui onder andere daarop hoe moeilik dit is om menslikheid “tot niet” te maak.

Verder verwys strofe 6 waarskynlik intertekstueel na D.J. Opperman se bekende gedig “Gebed om die Gebeente”. Vergelyk Krog se:

 

soveel beendere speek in die piesangplantasies

soveel lyke vlot langs die oewers

soveel vingers in die mae van visse (79)

 

met die slotreëls van Opperman se gedig:

 

Maar soveel beendere lê onder die roosmaryn …

Seën, Here, ál die bleek gebeente van die stryd –

ek ken as moeder ná ‘n halwe eeu van pyn:

een land vol skedels en gebeente, een groot graf

waaroor u noordewind die droë dissel waai

en spruit en krans vul met die afloskrete van

die aasvoëls, van die wildehonde en die kraai

– dat ons as een groot nasie in dié grammadoelas

met elke stukkie sinkplaat en met elke wiel,

en wit en bruin en swart foelie agter skoon glas

ewig U sonlig vang en na mekaar toe spieël.

(Opperman, D.J. in Brink, André P, 2000:249)

 

Ooreenkoms tussen Krog en Opperman se gedigte is egter nie beperk tot die beeldmateriaal alleen nie. Ook in die tema van versoening tussen die verskillende rassegroeperinge in hierdie land wat in sowel Opperman se “Gebed om die Gebeente” asook in Krog se bundel as geheel die tema vorm, lê ‘n belangrike ooreenkoms opgesluit. Die tema van versoening wat uit Opperman se gedig spreek, spreek dus ook implisiet in die Krog-gedig mee.

Die ooreenkoms met ‘n teks soos Esegiël 37, wat trouens ook ‘n interteks vir Opperman se gedig is, val eweneens in Krog se gedig op. Dié gedeelte handel oor ‘n gesig wat die profeet Esegiël gesien het:

 

Die laagte was vol bene. Die Here het my om die bene laat loop, en ek het gesien daar is baie bene in die laagte en hulle is baie droog.

Toe vra die Here vir my: “Mens, kan daar in hierdie bene weer lewe kom?”

Ek het geantwoord: “Nee, dit weet net U, Here my God.”

Hy sê toe vir my: “Tree op as profeet vir hierdie bene en sê vir hulle: Hoor die woord van die Here, droë bene! So sê die Here my God vir hierdie bene: Ek gaan gees in julle laat kom sodat julle kan lewe. Ek sal vir julle senings en vleis aansit en julle oortrek met vel en dan sal Ek gees in julle gee sodat julle kan lewe. Dan sal julle besef dat Ek die Here is.”

(…)

Die Here het vir my gesê: “Mens, al hierdie bene stel die hele Israel voor … So sê die Here my God: Ek sal julle grafte oopmaak en julle laat uitkom, my volk, en Ek sal julle terugbring na die land Israel toe …”

(Esegiël 37: 1b-6; 11-12).

 

Die saamlees van bogenoemde twee tekste met die gedig “klaaglied”, bied ‘n verruimende positiewe perspektief op ‘n oënskynlik uitsiglose gegewe. Die boodskap van versoening tussen strydende politieke groeperinge en die belofte van heropstanding en nuwe lewe kan, saamgelees met groot dele van die bundel Kleur kom nooit alleen nie, gesien word as deel van die versoeningsproses wat een van die sentrale bundelgegewens is.

Maar ook die slotreël van die gedig: “die swart skitterhart van ons”, soos gekontrasteer met die reël “die skitterswart hart van almal” wat in strofes 5 en 8 voorkom, dui op ‘n verruiming van insig. In ‘n woord soos “skitterswart” is “swart” (in sy negatiewe konnotasie waarskynlik, as “skitterend in sy swartheid”) die kernwoord. Veral as dit saamgelees word met die frase “die gouddonker hart van Rwanda” in die vorige reël is daar motivering om “swart skitterhart” as negatiewe beskrywing te ervaar.  Daarteenoor is “hart” (slotreël) die kernwoord in “skitterhart” (skitterende hart). Die woord “skitterhart” dra besliste positiewe betekenis, soos in “skitterskoon”/”skitterblink”, ens. Die persoonlike voornaamwoord “ons” in kombinaie met “skitterhart” dui op insluiting, in teenstelling met die woord “almal” (verwysend na die gesiglose massa) in kombinasie met “skitterswart”.

Die beswerende funksie van die teks waardeur die abjekte na die oppervlakte gebring word, korreleer op teoretiese vlak met psigoanalitiese praktyke waardeur die psigose uit verdringing opgediep word om dit te kan hanteer. Psigoanalise berus op die aanname dat rou en medelye, skuld en vergiffenis eers moontlik is met kennis en konfrontasie.

Dit is bepaald betekenisvol dat Krog nie in die apokaliptiese en afgryslike bly vassteek nie, maar dit transendeer deur steeds die positiewe te laat deurskemer – sy dit dan ook slegs deur indirekte intertekstuele verwysing. Hierin kan ‘n besliste vereenselwiging met die vrou-figuur as draer van lewe gesien word in teenstelling tot die na-oorlogse Europese digkuns wat dikwels in vertwyfeling en wanhoop bly vassteek in ‘n uitsiglose toekomsperspektief.

 

Bronverwysings:

BRINK, André P. (Oorspronklik saamgestel deur Opperman, D.J.). 2000. Groot Verseboek 2000. Kaapstad: Tafelberg.

BYBEL. 1989. Verklarende Bybel (1983-vertaling). Kaapstad: Lux Verbi.

KRELL, Leo & Fiedler, Leonhard 1968: Deutsche Literaturgeschichte. Bamberg: C.C. Buchners Verlag.

KRISTEVA, Julia.  1980.  Desire in Language: a semiotic approach to literature and art. Thomas Gora, Alice Jardin & Leon S.  Roudiez (trans.)  New York: Columbia University Press.

KRISTEVA, Julia. 1987. Word, Dialogue and Novel. Alice Jardine, Thomas Gora & Léon S. Roudiez (trans.) In: Moi, Toril (Ed.). 1987. The Kristeva Reader. Oxford: Basil Blackwell.

KROG, Antjie. 2000. Kleur kom nooit alleen nie. Kaapstad: Kwela Boeke.

LECHTE, John. 1990. Julia Kristeva. London: Routledge.

SMITH, Anne-Marie, 1998: Julia Kristeva: Speaking the unspeakable. London: Pluto Press.

 

John Boje. : “Save oure tonges difference”: besinning oor die vertaling van Chaucer se Canterbury tales in Afrikaans

Sunday, November 22nd, 2020

 

Toe ek in 1953 in Matriek was, het ek op die eerste agtien reëls van Chaucer se Canterbury Tales in ’n bloemlesing afgekom. Vir iemand wat van kleins af sommer alles wou vertaal, het die vreemde taalvorm al klaar ’n onweerstaanbare uitdaging gebied. Toe ek dit aangepak het, het ek min kon droom dat dit die begin was van ’n taak wat my die volgende sestig jaar lank sou besig hou. My vertaling van dié reëls was onbeholpe, maar na baie geskaaf oor baie jare het dit soos volg daar uitgesien:

Wanneer Aprilmaand milde reënbuie bring

wat Maart se dorheid worteldiep deurdring

en sap laat opstoot in die plantegroei,

waardeur dit kragtig kom tot volle bloei;

wanneer Zephuros ook soet asemstote

laat walm oor die nuwe knoppe en lote

in bos en hei, en die fris jong son nou juis

die tweede helfte van die Ram deurkruis,

en voëltjies sing met opgewekte klank,

want hulle slaap oop-oë heelnag lank –

so prikkel die natuur hul handelswyse –

dan gaan mense graag op pelgrimsreise,

en swerwers hunker na die vreemde strande

van verre heiligdomme in vele lande.

Veral, uit elke graafskap, elke hoek

van Engeland, gaan hul Kantelberg besoek

en Thomas, die geseënde martelaar,

in siekte altyd aan hul sy geskaar.

*

Whan that Aprill with his shoures soote

The droghte of March hath perced to the roote,

And bathed every veyne in swich licour

Of which vertu engendred is the flour;

Whan Zephirus eek with his sweete breeth

Inspired hath in every holt and heeth

The tendre croppes, and he yonge sonne

Hath in the Ram his half cours yronne,

And smale foweles maken melodye

That slepen al the nyght with open ye

(So priketh hem nature in hir corages),

Than longen folk to goon on pilgrimages,

And palmeres for to seken straunge strondes

To ferne halwes, kowthe in sondre londes;

And specially from every shires ende

Of Engelond to Caunterbury they wende,

The hooly blisful marir for to seke,

That hem hath holpen, whan that they were seeke.

(I.1–18)

My vertaling van die Proloog was ’n sukkelgang, want ek het gedurig woordeboeke nageslaan op soek na Afrikaanse woorde vir die Middeleeuse begrippe wat daarin wemel. Toe ek eers by die pelgrims se vertellings kom, het dinge egter vlot verloop, want Chaucer is ’n storieverteller by uitnemendheid.

Groter vryheid het groter vreugde meegebring en ek meen dat vreugde ’n onontbeerlike deel van enige vertaler se toerusting is. Chaucer het dit vir my maklik gemaak, want die pelgrims se verhale is so uiteenlopend van aard en daar is ook ’n voortdurende wisseling van stemtoon en tempo. Vergelyk byvoorbeeld die toon van twee oumense wat oor hul ouderdom praat. Die Vrou van Bath jubel:

Ag, hemel toggie, as ek aan die tyd

weer terugdink van my jeug en joligheid,

dan kittel dit my hart van lekkerkry,

want tot vandag toe is ek dankiebly

die lewe’t soveel vreugde ingehou –

hoe jammer dat die ouderdom ons knou,

met skoonheid wegdoen en met energie;

maar dis verby nou en dit traak my nie!

*

But – Lord Crist! – Whan that it remembreth me

Upon my yowthe, and on my jolitee,

It tikleth me aboute myn herte roote.

Unto this day it dooth myn herte boote

That I have had my world as in my tyme.

But age, allas, that al wole envenyme,

Hath me biraft my beautee and my pith.

Lat go. Farewel! The devel go therwith!

(III. 469-476)

 Maar die ou suurknol Meier bekla sy lot in verstrengelde beeldspraak:

… maar ek’s te oud vir speel; my grastyd oor,

lê daar ’n droë hooityd vir my voor.

Dié witkop is getuienis van my jare;

my hart is ewe skimmel as my hare,

tensy ek soos ’n mispel is: hoe later –

wanneer dit reg is om te eet – hoe kwater,

vrot op die vullis of in strooi gedraai.

Ons ou mans is maar almal so, sou ek raai:

voordat ons rot is, is ons nog nie ryp;

so ons sal hop solank die wêreld pyp.

Een haakplek met die mens se wil is dit:

dat die stengel groen moet wees, hoe wit

die kop ook is – presies net soos ’n prei –

al is ons suf, streef ons na sotterny.

Al kan ons net op ons vermoëns borduur,

in ons geharkte as smeul daar nog vuur.

*

But ik am oold; me list not pley for age;

Gras tyme is doon; my fodder is now forage;

This white top writeth myne olde yeris;

Myn herte is also mowled as myne heris,

But if I fare as dooth an open-ers –

That ilke fruyt is ever lenger the wers,

Til it be roten in mullok or in stree.

We olde men, I drede, so fare we:

Til we be roten, kan we nat be rype;

We hoppen alwey whil that the world wol pype.

For in our wyl there stiketh evere a nayl,

To have an hoor heed and a grene tayl,

As hath a leek; for thogh oure myght be goon,

Oure wyl desireth folie evere in oon.

For whan we may nat doon, than wol we speke;

Yet in oure asshen olde is fyr yreke.

(I.3867-82)

Wat tempo betref, kan die stemmige bepeinsing van die predestinasieleer met die dolle vaart van’n gejaag agter ’n vos aan vergelyk word:

Maar weet God iets vooruit, móét dit geskied

volgens die mening van party studente,

wat inderdaad ook al die argumente

wat woed oor hierdie saak, kon uitgelê het,

als wat skolastici daaroor te sê het,

want honderdduisend het daaroor gestry,

maar ek kan nie die kaf van die koring skei

soos Augustinus, daardie vrome man,

Boethius, of Bradwardine dit kan:

of God se raadsbesluite ons beperk

tot die verwesenliking van sy werk,

en of ons vrye wil ons na gelang

van die gebeurlikhede onder dwang

van sy voorwete tog ’n keuse laat,

al is dit voorbekend in God se Raad,

en of sy alwetendheid ons noodsaak in

alleenlik ’n kondisionele sin.

Toe die weduwee en haar twee dogters al

die henne so hoor gier en weeklaag, val

hul by die deure uit en sien die vos

wat hardloop in die rigitng van die bos,

en op sy rug het hy die arme haan.

Toe skree hul hard, ‘Help, help! Keer voor!

Komaan!

’n Vos, ’n vos!’ en sit hom agterna

en ’n magdom mans wat almal stokke dra,

en Kol, ons hond, en Talbot en Gerland,

en Martjie met ’n spinrok in haar hand,

en koei en kalf, en die varke sit ook af,

doodbang vir die honde se geblaf

en die mans en vrouens se geskree daarby;

hul hardloop dat hul daarvan seer moes kry.

Hul het geskree soos duiwels in die hel.

Of hul vermoor word, krys die eende skel;

bevrees vlieg al die ganse in die lug;

die swerm bye’t uit die korf gevlug, …

*

But what that God forwoot moot needes bee,

After the opinioun of certeyn clerkis.

Witnesse on hym that any parfit clerk is,

That in scole is greet altercacioun

In this mateere, and greet disputisoun,

And hath been of an hundred thousand men.

But I ne kan nat bulte it to the bren

As kan the hooly doctour Augustyn,

Or Boece, or the Bisshop Bradwardyn,

Wheither that Goddes worthy forwityng

Streyneth me nedely for to doon a thyng –

“Nedely” clep I symple necessitee –

Or elles, if free choys be graunted me

To do that same thyng, or do it noght,

Though God forwoot it er that it was wroght;

Or if his wityng streyneth never a deel

But by necessitee condicioneel.   

(I.4424–40)’

 

This sely wydwe and eek hir doghtres two

Herden thise hennes crie and maken wo,

And out at dores stirten they anon,

And syen the fox toward the grove gon,

And bar upon his bak the cok away And cryden, “Out! Harrow! and weylaway!

Ha, ha! The fox!” and after hym they ran,

And eek with staves many another man.

Ran Colle our dogge, and Talbot and Gerland,

And Malkyn, with a dystaf in her hand;

Ran cow and calf, and eek the verray hogges,

So fered for the berkyng of the dogges

And shoutyng of the men and wommen eeke

They ronne so hem thoughte hir herte breeke.

They holleden as feendes doon in helle;

The dokes cryden as men wolde hem quelle;

The gees for feere flowen over the trees;

Out of the hyve cam the swarm of bees. ……

 (I. 3375–91)

  In1989 het die uitgewer Hans Kirsten kans gesien om die vertellings wat ek tot op daardie stadium vertaal het, te publiseer. My Keur uit die pelgrimsverhale van Geoffrey Chaucer het slegs 138 bladsye beslaan, in teenstelling met die 441 bladsye wat die voltooide werk sou behels. Die vreugde van die publikasie en die toekenning van die SA Akademie se Prys vir Vertaalde Werk die jaar daarna was ’n geweldige aansporing om te volhard en ek het die volledige Pelgrimsverhale uiteindelik in 2013 voltooi. Dit word later vanjaar deur die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns uitgegee.

Daarna het ek oor die vertaalproses begin besin en dit was interessant om te sien hoe my intuïtiewe besluite deur vertaalkundige teorie bevestig is. Ek het veral aandag gegee aan Gideon Toury se normteorie, wat postuleer dat ’n aanvaarbare vertaling van ’n literêre werk die herskepping daarvan in die kultuurkonteks van die doeltaal is. Dit vereis die ontginning van die idiomatiese rykdom wat in die doeltaal te vinde is. Ek haal vier voorbeelde uit ’n enkele verhaal aan om te wys hoe Chaucer hom tuismaak in sy nuwe omgewing deur die aanwending van tipies Afrikaanse segswyses:

… Wel, dikwels bars die pot,

en dan is dit koebaai die hele lot.

So ingewikkeld was sy redenasies,

versier met soveel slinkse fieterjasies;

met sy gladde tong was hy daartoe in staat

om enigeen ’n gat in die kop te praat.

So smeer die skurk hom aan die priester af.

… sonder die minste benul

dat die skobbejak hom van ’n kant af kul.

*

  

… Ful ofte it happeth so

The pot tobreketh, and farewel, al is go!

(VIII. 906-7).

 

For in his termes he wol hym so wynde,

And speke his wordes in so sly a kynde,

Whanne he commune shal with any wight,

That he wol make hym doten anonright …

(VIII. 980-3).

 

Loo, how this theef koude his service beede!

(VIII. 1065).

 

Al his werkyng nas but fraude and deceite.

(VIII. 1367)

Op die duur is die normteorie egter ontoereikend, want dit gaan by die betrokkenheid van die vertaler in die hantering van kultuur as magsuitoefening verby. ’n Middeleeuse werk met ’n internasionale, Katolieke agtergrond kon nie sonder meer by ’n nasionalistiese, oorwegend Protestantse ideologiese niveau aangepas word nie; dit moet noodwendig as vreemd opval. Ten einde die wese van die bronteks oor te dra, moet die vertaler die vreemde in so ’n mate ervaar dat dit vir die doelleser aanvaarbaar gemaak word – as vreemd maar nie onverklaarbaar nie. Ek haal ’n Invokasie van die Maagd Maria ter illustrasie aan:

O, Heer, ons Heer, hoe lieflik is u roem

in hierdie ganse aarde rond versprei,

want, nie net word u grote lof genoem

deur die man van hoë aansien nie, sê sy,

maar U’t dit ook uit kindermond berei,

dat selfs die baba wat die bors nog suig,

partymaal van u heerlikheid getuig.

Derhalwe sal ek my beywer om,

na my vermoë, iets te sê geskik

tot eer van U en die wit lelieblom

wat U gebaar het, ewig maagdelik;

nie dat ek na haar meerdere eer wil mik,

want sy ís eer en (naas haar Seun) altyd

die bron van guns en van ons saligheid.

O Moedermaagd, wat altyd maagd sal wees!

O bos wat brand voor Moses, onverteer!

wat deur u nederigheid die Heil’ge Gees

na ons gebring het, dalend van die Heer,

deur wie se krag u hart geïllumineer,

ontvange is die Wysheid van die Vader,

mag my verhaal u waardigheid benader.

O Liewe Vrou, geen tong kan dit vermag

om aan u mildheid reg te laat geskied,

u luister, diepe nederigheid en krag.

Want somtyds, voordat ons nog tot u bid,

is u reeds daar en bewerkstellig dit

dat ons deur u gebede lig verkry

om ons tot by u liewe Seun te lei.

Te swak is my vermoë, Koningin,

om u groot waardigheid te kan verklaar –

my kragte is vir so ’n taak te min;

dit gaan met my soos met ’n kind wat maar

twaalf maande oud is, nog ’n stotteraar,

en daarom bid ek dat u aan die lied

wat ek van u gaan sing, self leiding bied.

*

O Lord, oure Lord, thy name how merveillous

Is in this large world ysprad –quod she –

For noght oonly thy laude precious

Parfourned is by men of dignitee,

But by the mouth of children thy bountee

Parfourned is, for on the brest soukynge

Somtyme shewen they thyn heriynge.

 

Wherfore is laude, as I best kan or may,

Of thee and of the white lylye flour

Which that the bar, and is a mayde alway,

To telle a storie I wol do my labour;

Nat that I may encressen hir honour,

For she hirself is honour and the roote

Of bountee, next hir Sone, and soules boote.

 

O mooder Mayde, O mayde Mooder free!

O bussh unbrent, brennynge in Moyses sighte,

That ravishedest doun fro the Deitee,

Thurgh thyn humblesse, the Goost that in th’alighte,

Of whos vertu, whan he thyn herte lighte,

Conceyved was the Fadres sapience,

Help me to telle it in thy reverence!

 

Lady, thy bountee, thy magnificence,

Thy vertu and thy grete humylitee

Ther may no tonge expresse in no science;

For somtyme, Lady, er men praye to thee,

Thou goost biforn of thy benygnytee,

And getest us the lyght, of thy preyere,

To gyden us unto thy Sone so deere.

 

My konnyng is so wayk, O blisful Queene,

For to declare thy grete worthynesse

That I ne may the weighte nat susteene;

But as a child of twelf month oold, or lesse,

That kan unnethes any word expresse,

Right so fare I, and therfore I yow preye,

Gydeth my song that I shal of yow seye.

(VII. 453–87)

Lesers wat in die vertaalkundige beredenering belangstel, kan my proefskrif by https://repository.up.ac.za/handle/2263/74353   raadpleeg. Vir die algemene leser wil ek dit egter bondig stel dat soverre my vertaling geslaagd is, dit my huldeblyk aan die skatkamer van die Afrikaanse taal is en die eindelose ervaringsmoontlikhede wat dit ontsluit.

 

Die boek verskyn later vanjaar en word uitgegee deur die SA Akademie vir Wetenskap en Kuns.

 

Charl-Pierre Naudé. Blitsblog 1

Wednesday, September 30th, 2020

 

Paul Valéry

 

 

Ek plaas voorts ‘n paar baie kort blogs wat sal bestaan uit aanhalings uit werk of gewaarwordings van bekende skrywers. Ek noem hulle “blitsblogge”.


Bitsblog 1
:

Ce qui n’est pas ineffable n’a aucune importance –

“Wat  nie onsê-baar is, het geen belangrikheid nie.” – Paul Valéry

uit Mon Faust (1946)

 

 

Charl-Pierre Naudé. Die ‘klein moment’ vs die ‘groot temas’

Wednesday, September 16th, 2020

In ’n paar vorige blogs het ek geskryf oor die tema van die geding met God, soos dit bekendstaan. Ek het dit gedoen met verwysing na die digter N.P. van Wyk Louw, wie se 50ste sterwensjaar dit hierdie jaar in 2020 is. Vir Louw was daardie tema dikwels aanwesig.

Ek wil graag die reeksie afsluit op ’n teenstellende noot. Hier onder gaan dit oor ’n welbekende “postmoderne” tema, my eie siening daarvan uiteraard, die “groot” temas versus die “klein momente” in die letterkunde.

Ek wil twee gedigte, een deur Rainer Maria Rilke en die ander een deur Raymond Carver plaas. Die een is emblematies van die hantering van ’n “groot tema”, en die ander een emblematies van die hantering van die “klein moment versus die groot tema”.

Die tema van die geding-met-God is ’n voorbeeld van eersgenoemde. In die sogenaamde groot temas, so lyk dit vir my, is daar heel dikwels ’n strewe na groter “sekerheid” of groter beheer oor die lot van die mens.

Die “groot” temas kom nie slegs in die letterkunde voor nie. Die groot geskiedskrywings van die Weste is deel daarvan. Dit beskryf ook redelik goed die wetenskap se selfopvatting. Die sielkunde van die vroeër Freud, wat ’n definitiewe raamwerk daar wou stel om die ontsporing van die gees te benader, is ook deel daarvan. Die latere Freud het afgesien van die vaste raamwerk en gekies vir die verskuiwings van narratief in die terapie.

Die groot geografiese ekspedisies, soos gelei deur Livingstone en andere, wat die wêreld probeer kaart het in sy “volheid”, is miskien ook deel van hierdie geheelbeeldstrewe van die moderne. Dis ’n “volledige” kartering wat nooit so plaasgevind het nie omdat alle karterings noodwendig vanuit ’n bepaalde hoek gedoen word en dus nie volledig kan wees nie. Word daar nie steeds klein eilande ontdek nie? En nuwe “nasies” in afgeleë bergreekse binne die “bekende” kontinente nie? Die kartering bly onvolledig.

In die postmoderne gewrig waarin die mens sigself bevind, het die geheelbeeldstrewe ‘’n minder dwingende betekenis. Dit word voorlopig “tussen hakies geplaas”. Dit word benader met humor, twyfel en groter vrede. Daar is ’n sterker besef van die subjektiewe oogpunt van die digter.

Die gedig van Rilke (1875 – 1926), wat ek uit Duits vertaal het, is al in sy vertaalde vorm op my Facebook geplaas. Ek plaas die Duits reg onder die Afrikaans.

Dié gedig is die gebed van ’n Ordotokse monnik en Rilke het hom hoor bid. As moderne meester van die digkuns, net soos Van Wyk Louw ook in laasgenoemde se kleiner kosmos van Afrikaans, is sekere sterk simpatieë met die groot temas af te lees.

Ter sprake in die Amerikaanse digter Raymond Carver (1938 – 1988) se gedig is ene Hamid Ramouz, ’n onbekende “Arabiese” ontdekker. Nie soos Livingstone of Sir Richard Burton of een van die “groot” Westerlinge nie.

Carver kom op die naam af in sy soeke na inligting oor “Raleigh”, wat so bekend is as ’n ontdekker in die Westerse kanon van geskiedskrywing dat hy nie verdere bekendstelling nodig het nie. [Sir Walter Raleigh (1552 of 1554 – 1618)].

Ek kan geen inskrywing vind oor die ongelukkige en onbekende Hamid Ramouz nie. As tipiese proto-Westerling verstout ek my om te wonder of hy ooit gelewe het.

Die leser kan duidelik die ironiese opstapeling tussen “groot” en “klein” tema in Carver se gedig waarneem. Merk gerus die swyende verwysing na die invloedryke instelling van die huwelik. In gedigte wat handel oor die klein temas val die simpatie gewoonlik uit aan die kant van die klein tema, die verbrokkelde aard, en die groot tema, “Raleigh” in hierdie geval, word effens ironies voorgestel.

Hier is die twee gedigte: Rilke s’n en dan Carver se gedig.

[Die Rilke-gedig kom uit my eie bundel Al die lieflike dade, 2014, Tafelberg. Dit het oorspronklik in Rilke se digbundel Die boek van die ure (1905), verskyn. Die Carver-gedig is geneem van die internet, maar is ook in verskeie versamelings opgeneem.]

 

“Hulle, almal, wat Jou soek …”

Hulle, almal, wat Jou soek

is vir Jou ʼn versoeking.

En wie Jou ook al vind

bind Jou met beelde en gebare.

 

Maar ek wil Jou begryp

soos wat die aarde Jou begryp;

met my rypheid

groei jou koninkryk.

 

Ek verlang geen ydelheid van Jou

dat Jy Jou aan my moet bewys nie.

Goed weet ek dat die tyd

ʼn ander naam

het as Jy.

 

Doen geen wondere

om my onthalwe nie.

Laat jou wette net gewoonweg werk,

en van verwekking tot verwekking

sigbaarder vertoon.

 

[“Alle, welche dich suchen, versuchen dich”

Alle, welche dich suchen, versuchen dich.

Und die, so dich finden, binden dich

an Bild und Gebärde.

 

Ich aber will dich begreifen

wie dich die Erde begreift

mit meinem Reifen

reift

dein Reich.

 

Ich will von dir keine Eitelkeit,

die dich beweist.

Ich weiß, dass die Zeit

anders heißt

als du.

 

Tu mir kein Wunder zulieb.

Gib deinen Gesetzen recht,

die von Geschlecht zu Geschlecht

sichtbarer sind.]

 

 

Hamid Ramouz (1818 – 1906)

This morning I began a poem on Hamid Ramouz –

soldier, scholar, desert explorer –

who died by his own hand, gunshot, at eighty-eight.

 

I had tried to read the dictionary entry on that curious man

to my son – we were after something on Raleigh –

but he was impatient, and rightly so.

 

It happened months ago, the boy is with his mother now,

but I remembered the name: Ramouz –

and a poem began to take shape.

 

All morning I sat at the table.

Hands moving back and forth over limitless waste,

as I tried to recall that strange life.

 

Charl-Pierre Naudé. N.P. van Wyk Louw en die teodisee-idee in die Afrikaanse poësie

Tuesday, August 25th, 2020

 

N.P. van Wyk Louw en die teodisee-idee in die Afrikaanse poësie

 

Ons bevind ons in die 50ste doodsjaar van N.P. Van Wyk Louw. Geen ander digter in Afrikaans is méér sinoniem nie met die idee van ’n wroeging oor God en sy relevansie vir die moderne mens as juis hierdie digter.

’n Onderafdeling van die Godsgeding in die digkuns, soos dit bekendstaan, is die teodisee-idee in die leterkunde (my beskrywing). Laasgenoemde kom in verskeie vorme voor oor die hele spektrum van digkuns, soms net as ’n flikkering binne ’n reël, soms as ’n strofe, soms as hele gedig.

Terloops, die feit dat “God” in “Godsgeding” of “geding met God”, met ’n hoofletter gespel word is al klaar ’n afsluiting tot deelversameling van die gesprek wat hier moontlik is …

Die impuls om te wil aansluit by hierdie genoemde refleks in die moderne letterkunde, in watter vorm ook al – om die noodsaak vir teodisee te bevraagteken óf om dit te bevestig –is by ons veral deur Louw gevestig.

Hier is ’n “teodisee-flikkering”, lukraak gehaal, en dit uit ’n gedig: “Dat pyn bestaan is onnodig, Heer/ ’n blom het nie tande nie.” Die digter is Breyten Breytenbach, uit Die ysterkoei moet sweet (Afrikaanse Pers-Boekhandel, 1964). En hy roep ’n kwatryn deur N.P. van Wyk Louw voor die gees, wat min of meer ’n teodisee-gedig is, “Ignatius Loyola bid vir sy orde” (Nuwe verse, 1954).

En so kan mens voortgaan met jou kartering van hierdie refleks in ons leterkunde.

Daar is teodisee-momente in die gedigte van Johan Myburg, Nini Bennett, Louis Esterhuizen, en die en daai en dalk bykans álle Afrikaanse digters se werk.

In Myburg, wat pas die Hertzog-prys vir poësie toegeken is, gewaar ek ’n effense renons aan teologiese dogma en iets soos ’n volstaning by die blote misterie van die gewaarwording. By Esterhuizen lees ek ’n negatiewe gevoel, maar sulke afwysings is myns insiens ook alternatiewe “teodisee”-momente. By Bennett sien ek ’n aangryp van die twyfel as positiewe bydrae tot geloof.

Hierdie digters en hoe ek daar te lese gaan is lukrake voorbeelde vir die onderwerp van hierdie skrywe. Hulle val, op dese oomblik, bloot uit my vuis.

Baie interessant is dat die defininisie van “teodisee” wat in die nuutste HAT 6 (Woordeboek van die Afrikaanse Taal) aangegee word verskil van die definisie in die vroeër HAT. Dit was eers: “Leer van die Godskennis volgens die natuurlike rede”.

In die HAT 6 staan: “Verdediging van die goedheid/ almag van God, gesien in die lig van die bestaan van die bose.” Myns insiens is die nuutste inskrywing enger en meer teologies as omvattend woordkundig gestel. Die nuutste Pharos woordeboek lys beide hierdie betekenisse in baie mooi definisies.

Godsopvattings in die Westerse tradisie (om nie eens te praat van in ander tradisies nie) is van velerlei aard. Daar is byvoorbeeld die monoteïsme (Geloof aan een God), die politeïsme  (oftewel geloof in die veelgodedom), en die afwesige, “God-niks” van die Boeddhisme, om maar net ’n paar te noem.

Interessant is hoe die politeïsme en die monoteïsme vir baie lank in die Westerse tradisie naas mekaar bestaan het, en dalk nog steeds naas mekaar bestaan. Die Griekse gode het nie met die Oud-Grieke verdwyn nie. Die groot Duitse skrywer Johann Wolfgang Goethe, byvoorbeeld, beskryf homself so laat as 1830 as ’n aanhanger van die politeïsme, en hierin was hy nie alleen nie!

As ek myself kan waag aan ’n beskrywing van wat ’n godsopvatting vir my is, sal ek sê:  Dis die beliggaming, in terme van subjektiewe omskrywing, as metafoor, van invoelings oor onbeskryfbare kragte.

In hierdie gees wil ek afsluit met ’n teodisee-gedig van my eie (nog ene, ja …) – hieronder – wat uit my bundel Al die lieflike dade (Tafelberg, 2014) kom. Ek dink die gedig kan dien as kantlyn-illustrasie by bogenoemde bespreking.

Ten slotte, ’n staaltjie: Ek sal nooit een van my grootste ontnugterings as kind, wat grootgeword het met die dogma van die Protestantse God, vergeet nie. Ek het ’n onderhoud in ’n vrouetydskrif met die aktrise, Mia Farrow, gelees. Sy is gevra wat sy die graagste in haar lewe nog sou wou vind. Haar antwoord: “’’n God wat by my behoeftes pas.”

Maar is daar dat meer as een God, was my eerste gedagte. Daar is mos God, en dan is daar die res, wat almal afgode is, dan nie? En is God dan nie die een by wie jy jou behoeftes aanpas nie, eerder as andersom?

Tik my destyds om met ’n veer! Maar deesdae, vele jare later, kan ek ’n agting bymekaarskraap vir wat sy bedoel het. En geldig lyk dit wel.

Graag dra ek my huidige plasing aan Van Wyk Louw op. Daar is geen beter manier vir ’n digter om ’n seminale voorganger te eer  nie as met sy of haar blote self nie.

 

’n Kraak in die pleister

Middellande, van Natal sowel as elders

 

Om oor God te dink

moet mens dalk vergeet

van die groot waarheidskoepel

of die omvattende wand wat alles omsluit.

 

Beter om te soek

na die wink

van ’n klein-klein skeur

in ’n rotsformasie of diep in die brein,

waardeur lig van binne af ánders deurskyn.

 

Die ligte

wat sonderling en oombliklik verdwyn op water

 

of die senuhaartjie in ’n binneoor,

een van die tallose

wat net-net nog lewe in ’n lyk

 

bevat dalk ’n soort ewigheid

wat groter as die heelal

en ánders goddelik

en bestaansgewys verwikkeld is

as die aardbol,

 

want binne sy eie matesis.

Élke flitswêreld het sy grootse katedrale.

 

Elke dwarrelbries dra sy blare

soos die matte van ’n ou beskawing.

 

Die singende luik wat oopmaak op onbevatlike teses

is die pas verbleikte verledetydkeuse.

 

Om (byvoorbeeld) te kies

vir die wonder

om met minder omring te word:

Dis jou verjaardag, en jou geskenk is

ʼn ding minus, wat die somtotaal

van een meer is.

Jy kan nie wág vir die herfs nie

as die bloeisels uit die knop breek;

en jy sien daarna uit dat niemand kom kuier nie

sodat dae wat onvergeetlik was, onbelangrik kan bly.

Om nie vooruit te gaan nie,

uit liefde daarvoor!

 

Die deurtjie wat verbloem

word agter die nog ongeskilderde skildery,

maak oop op ’n trapstel

wat oploop na ’n praalkamer waarin minder

as niks is, jy moet dit net vind –

wat daar is

net vir jóú om die rame op die veelkleurige mis

van molekules

(gasruimteskepe)

oop te gooi teen ’n onverwagte skuinshoek,

sodat protone en elektrone kan inswerm en plons

en aanklots soos vlermuise, soos waansinnige pluimballe

opgeskud uit die ademend deinende, vlooibespikkelde

vangnet-met-sterre buite jou venster.

En dis maar een

van vele heelalle uit die einderlose na binne

en buite werwelende patrone

 

op God se mou; nee ’n baie klein mougod sélf,

wat aankom uit die wapperende klusters pouoë

van wandelende Paisley

en kolkende wolkestelsels

 

in die domein van die ongedinkte.

 

Ek onthou nie meer

hoe ek deur die kier geglip het nie,

deur ’n kraak in die pleister;

of ’n wêreld deur rook gesien het, waarin alles seismies swem

soos van voor ons dit tot vastigheid gedink het –

 

kriewelklein is die mens

en sy vertolkings

op ’n handpalmgrootte stukkie eindeloosheid;

op ’n weerkaatste ruitjie

skaats hy deur die ruimte.

 

Ek stap toe deur ’n woud spierwit berke,

versteen in ’n tydlose winter;

en die enigste monoliet

wat nie groter as die ander was nie

en daarom die grootste,

is Niegod genoem;

 

al vier seisoene was gelyktydig aanwesig:

kaalkeiserskille, elkeen, wat eenselwig

en voortdurend in die weifelende lig vervang is

maar uniform die dooie aarde bedek het,

 

terwyl die sjibbolet – volstrek die enigste

(dus wat nie lote maak nie)

wat ’n gees tot hierdie namaals kan toelaat –

Takbok! is.

 

’n Waas muggies dans in die somerskemer op ’n stoep,

’n kolletjiesproei

wat homself in figure hekel;

 

daar hang dit oor die rietjiestoel

soos ’n ou man wat opstaan,

 

en daar oor die koel plaveisel stap dit

soos ’n jong ma wat haar babatjie sus.

Dit warrel in die gestalte van Ovidius,

 

en vervloei tot ’n boom, ’n voëltjie,

of ’n godheid met ’n boodskap.

 

Die muur met sy ingemesselde rivierklip

loop lui langs die mirt, soos die kolle van ’n luiperd.

 

God, mens, ding:

wolke, elkeen met sy eie spoed.

 

 

Bester Meyer. Voëls se Lewensmiddele?

Thursday, August 13th, 2020

The language is the property of the people. Each derives its unity from the other. For if language has a body and a system, they inhere in the people assembled and “bodily” united: “It is a people in a body that makes a language . . . . A people is thus the absolute master of the spoken language, and it is an empire they possess unawares.” To dispossess the people of their mastery of the language and thus of their self-mastery, one must suspend the spoken element in language. Writing is the very process of the dispersal of peoples unified as bodies and the beginning of their enslavement – “Of Grammatology”, Jacques Derrida.

 

Elke geskrewe woord dra ʼn deeltjie Godheid met hom saam. Iets wat anderkant die stilte

–anderkant die passasie– lewe gekry het, en nou ín ʼn nuwe teenwoordigheid kom koer van ʼn ander-se teenwoordigheid met die doel om ʼn waarheid daar te stel of oor te dra. ʼn Waarheid wat nie aan die woorde (bloot in hulle vorm as teken/s) van die geskrif kleef nie maar eerder aan hulle (eie) ding-heid. Ek dink dit is Antjie Krog wat êrens geskryf of gesê het om te lees is om te skryf (en vice versa, natuurlik óók). En derhalwe, soos wat ons stories en dit wat ons as gedigte beskou (of nie beskou nie) herskryf of herlees word; soos wat die geskrewe woord oorvertel of toegelig en/of vertaal word, vind daar in ʼn mindere of meerdere mate ʼn verdoeseling van oorsprong plaas, maar tog is dit dáár. Soms is daar egter ook vir die skrywer of vertaler of oorverteller of manipuleerder of digter (of hoe dit ook al sy) ʼn kennis-making met sy rol as verkleurmannetjie—om transformasie daar te stel. Hierdie transformatiewe stem word in die taal van woorde uitgedruk in ʼn poging om die in-kennige waarheid te simuleer of na te boots. Dít wat enige geskrif (letterkundig of andersins) sy skoonheid gee, lê gesetel: 1) in hierdie die waarheid; en 2) die suiwerheid van die nabootsing.

Soms is daar verskillende opinies en sienswyses oor wat hierdie waarheid of suiwerheid moet behels; waaruit dit moet bestaan; of wat dit moet voortbring om as ʼn goeie geskrif geag of geklassifiseer te kan word—óók, wanneer die geskrif waardig genoeg geag kan word om as letterkundig benadruk te word; of wanneer dit goed genoeg gepoleer en afgerond is om aan sekere styl- en stelreëls te voldoen. Reglemente. Reglemente. Dit is asof  ʼn mens tog net moet doodseker maak dat wanneer jy kom branderplank ry tussen die Kaapse branderplankryers, dat jou plank met die regte waks gepoets is— tóg ry almal dieselfde ou see se golwe. Maak opinies oor die waarhede of suiwerhede (of dan nie-suiwerhede) werklik saak? Is ʼn hiërargie vir die geskrewe woord se estetika werklik ʼn noodsaaklikheid?

Sekerlik is daar ʼn groter verantwoordelikheid op die digter of skrywer om die vraag van “wat is” en “waarom is” te beantwoord, en tot op die been toe oop te vlerk. Om op te staan vir die wat as gevolg van die dae gister –maar meer belangrik– nou, in lig van vandag se status quo, lafenis sal kan vind met die gespreek en/of spreuke van gevleuelde woorde – op watter wysie ook al – en om só ʼn tong te (kan) verleen aan die tonglose proletariaat, wie se kinders – soos gister – smag na nét ʼn bietjie vryheid. Nét ʼn bietjie gelykheid. Nét ʼn bietjie woorde om die lasposte wat hulle nessies bedreig vir nou, te bedwang. Voëls het óók hulle lewensmiddele, en saam met dít hulle verantwoordelikhede.

 

Stem van Barmhartigheid

(l’amour de soi —  l’amour-propre)

 

ek skryf vir jou sonder medelye

maar my stem reik uit na jou

om metafoor daar te stel –

 

in my stem hoor jy

die sagte stem van God –

dit wat Hy kom uitgraveer het

in die binne-kamers van my hart

 

mag ek tog nooit my liefde vir die self

verwar met self-liefde nie –

laat ek altyd eet neem en drink

uit die fontein van oorsprong –

dít wat hart se kamers voed

en in daardie klop

die vloei van medelye

as ʼn waarheid versin:

my vertikale verbinding met ʼn vader

wat hierdie menswoorde kan inhibeer

deur ʼn tweede-geboorte van liefde –

 

(Bester Meyer, 11 Augustus 2020)

 

 Voëls se Lewensmiddele – Magmoed Darwiesj

 

Saam met brood

is jou liefde aan my gegee

om aan die lewe te bly,

en solank ek naby jou is

gaan my lot my nie aan nie –

Neem daarom die woorde aan

as enige betekenis (wat jy wil)

neem dit saam met my of neem dit alleen –

want daar is geen huis nader

aan dit wat ek reg hier voel

in hierdie vlietende lente,

rondom die bome van ander nie.

 

Jy is aan my gegee

as moeder vader

vriend en broer vir die pad

en geen voël verduur meer as wat hy kan nie:

oorbodig is sy vere, sy hunkering

en ʼn koringkorrel vir die broodnodigheid van die lied.

– Wees – daarom in my hemel soos ek (dalk net) in joune is.

– Wees – jou vreemdeling van die muwashah:   myne

net soos ek joune is:   is my water joune

is my sout joune.

En my naam op jou naam

ʼn talisman wat ons bymekaar sal bring

naby die heuwels van Samarkand in die goue era.

 

Want ek en jy is onvermydelik.

En die ander is onvermydelik, want

dit laat ons die trompette van ons vorige broers hoor,

wanneer hulle hulle perde van enige kant af bestyg

om nooit weer terug te keer nie.

 

Vreemdeling    – wees –

die ander vreemdeling se vrede

in die wapenstilstand van die afgematte.

– Wees – haar dagdroom wanneer ook al

ʼn maan haar pynig op haar roete van Jerigo af terug.

 

Dít is die weg waarop godinne teruggekeer na die dromers

na die afloop van die oorlog, want elke daar is ʼn hier.

En ek hou nie daarvan om terug te keer na my ster toe nie –

Nie nou dat my wysheid ouer geword het nie.

Bring daarom dit wat afgeleë is na my tent toe

sodat ons dit kan bestyg

soos die takke van twee berkebome

op ander se mure om môre die ander te word.

Daar is geen tuiste nader as wat ek rég hier voel nie –

– Hier – terwyl ek swanger is met die vlietende lente (nie).

Ek het saam met brood voeding gegee aan jou liefde en

solank ek naby jou is, weet ek my lot gaan my nie aan nie.

Daarom wens ek ek het jou nooit liefgehad nie –

Ek wens ek het jou nooit liefgehad nie!

 

(Vertaal in Afrikaans deur die skrywer uit Fady Joudah se Engelse vertaling in “The Butterfly’s Burden”, Copper Canyon Press, 2007).

 

 Lied van Droefheid – Lucille Clifton

 

vir die oë van die kinders,

wat laaste is om te smelt,

wat laaste is om te verdamp,

vir die dralende

oë van die kinders – starend –

die oë van die kinders van

bucenwald,

van viët nam en johannesburg,

van nagasaki,

vir die oë van die kinders

van die middel-passaat,

vir cherokee-oë, ethiopiese-oë

russiese-oë, amerikaanse-oë

want al wat van die kinders oorbly,

is hulle oë,

wat na ons staar,

en met verwondering

die buitengewone boosheid

van gewone mense gadeslaan.

 

(Vertaal in Afrikaans deur die skrywer: Lucille Clifton, Next: New Poems, BOA Editions, 1987) 

 

 Vere en Vlerke

 

ek en jy

is anders

van mekaar

 

ek en jy

is die samelewing

die sisteem

waaruit alle boosheid

en goedheid voortvloei

 

ek reik uit

na my ander

maar weet nie

waar ek ophou

en hy begin nie

 

ek weet

binne my

is daar

(ten spyte

van my)

ʼn ander sy

wat uitreik

na die my –

saam-saam

beweeg ons

na die Hy

 

ek en jy

is anders

van mekaar

een in naam:

ingeselwers

in twee liggame –

voëls van een-derse vere

met twee ander-se vlerke

 

(Bester Meyer, “die Testament”, April 2020)

 

 Gedig as Tronksel

 

hierdie gedig

is ʼn tronksel

waarin ek

probeer opsluit

wat binne is

 

dit is ʼn tronksel

waarin nie

ek of jy leef nie:

net haar hartklop –

wat sy vir nou

geheim wil hou

 

hierdie gedig

verseg ʼn wêreld

waarin slaaf en

meester bestaan

 

my, wat dink jy is binne?

(Bester Meyer, “die Testament”, April 2020)

 

 But I say that any tongue with which one cannot make oneself understood to the people assembled is a slavish tongue. It is impossible for a people to remain free and speak that tongue – “The Essay on the Origin of Languages”, Jean-Jacques Rousseau.

 

  •