Artikels, essays, e.a.

De Waal Venter. Traduttore, Traditore!

Thursday, October 31st, 2019

 

Traduttore, Traditore!

’n Verantwoording van die vertaling van Pablo Neruda in Afrikaans

 Traduttore, Traditore! Die vertaler is ’n verraaier! Hierdie bekende gesegde het êrens in die sestiende eeu ontstaan en sedertdien het seker elkeen wat ’n vertaler was, en is, kennis geneem hiervan. Hoekom “verraai”?

Die meeste vertalers en mense wat oor vertaling besin, aanvaar dit dat geen vertaling ’n presiese weergawe kan wees van die bronteks nie. Die ekwivalente van woorde in brontaal en teikentaal stem nooit een honderd persent ooreen nie. Daar is verskille in gevoelswaardes, konnotasies, verstaanbaarheid en ander eienskappe.

Sy het ander oë in Afrikaans

Met die vertaling van Pablo Neruda se gedigte wat gepubliseer is in die bundel “Vandag is boordensvol”1 het ek dikwels gedink aan die “traditore”-aspek van wat ek besig was om te doen. Een van Neruda se bekendste gedigte is “Puedo Escribir Los Versos …”2 . Ek het die titel soos volg vertaal: “Ek kan vanaand die weemoedigste verse skryf”.

In die sesde strofe kom die volgende reël voor:

“Cómo no haber amado sus grandes ojos fijos.”

 

Die vertaling uit “Vandag is boordensvol”:

“Hoe kon ek nie haar groot rustige oë liefgehad het nie.”

 

Laat ons eerstens kyk na die frase “ojos fijos”.

 

Ek dink dit kan met reg gesê word dat daar min (indien enige) woorde in ’n taal bestaan wat net een betekenis het – wat geen ander bybetekenisse of konnotasies het nie.

In die woordeboek “Diccionarios” kry mens die volgende betekenisse vir die woord “fijos”: “fixed, fastened, firm, steady, stable, secure, regular”.

Die gedig, soos die titel aandui, het ’n atmosfeer van weemoed, van verlange, ’n mate van wanhoop en smart. Om die frase: “Cómo no haber amado sus grandes ojos fijos” bevredigend in Afrikaans te vertaal, kon ek nie op die letterlike weergawes van die woord “fijos” staatmaak nie. “Vaste oë” of “ferm oë”  of iets dergeliks sou geheel en al nie reg aan die gedig laat geskied het nie.

My keuse was dus “rustige oë” wat na my mening goed inpas in die gevoelsfeer van die gedig. As mens dit mooi beskou, is “rustig” dan ook nie te ver van “fijos” se betekenisse nie. Rustige oë kyk nie vinnig rond of knip senuweaagtig nie. Hulle kyk taamlik vas in een rigting, stewig op een plek.

Die vertaling is hier dus “verraad” in die sin dat dit nie een van die letterlike betekenisse van “fijos” ingespan het nie, maar ’n verlangs verwante woord om sodoende hopelik weer te gee wat die digter se waarskynlike bedoeling was.

Neruda se gedigte is in meer as vyftig tale vertaal, onder andere in Engels. En dan is daar ook ’n hele paar verskillende vertalings van sy gedigte in een taal. ’n Engelse vertaler het die frase so weergegee: “How could one not have loved her great still eyes.”3

Hierdie vertaler het ook nie een van die letterlike betekenisse van “fijos” gebruik nie, maar eerder “still”. Dit is nogal nie te ver van “rustige” nie. ’n Nederlandse vertaling is amper identies: “Hoe zou ik niet gehouden hebben van haar grote, stille ogen.”4

Maar in ’n Duitse vertaling het die vertaler ’n heeltemal ander koers gekies:

 

“Wie denn nicht lieben ihre großen, sicheren Augen.”5

 

Letterlike betekenisse van “sicher” is onder andere: “certain, secure, safe” en die uitdrukking “eine sichere Hand” beteken “a steady hand; a sure hand”.

Dit lyk amper of die Duitse en Franse vertalers kop in een mus was, want die Franse weergawe is soos volg: “Comment n’aimerait-on pas ses grands yeux fixes.”6

Die Franse woord “fixes” se letterlike betekenisse is onder andere: “to fix, to fasten, to set, to stare at, to focus on”.

Die Franse en Duitse vertalers het dus besluit om nie “verraaiers” te wees met die bespreekte woord nie, maar eerder “getrou” te bly aan wat hulle gemeen het Neruda bedoel het. Die Nederlandse, Engelse en Afrikaanse vertalers het gevoel dat die letterlike vertaling van die woord nie geskik is nie en het elkeen sy eie vertolking daarvan gegee om te pas in die gedig se toonaard en gevoelswêreld.

Hierdie proses speel af in byna elke versreël in elkeen van die vertaalde gedigte in “Vandag is boordensvol”. Die vertaler moet rekening daarmee hou dat baie (dalk die meeste?) van die mense wat sy vertaalde gedigte lees, nie die bronteks kan lees nie. Hy het dus die dure plig om so goed as moontlik die bronteks om te skep in ’n literêre kunswerk wat die leser ’n goeie idee kan gee van die voortreflikheid van die oorspronklike teks. So gesien, is die vertaler juis nie ’n verraaier nie, maar getroue ondersteuner van die oorspronklike digter.

Daar is nie “peasants” in Afrikaans nie

 In haar boek “Translation and Translation Studies: Introduction to Translation” (2001) stip professor Amparo Hurtado Albir7, ’n leidende vertaaldeskundige, vyf  belangrike vertalingsbeginsels aan. Een van hulle is “Anpassing” (Adaptation).

Prof. Albir beskryf dit as “’n tegniek waarvolgens een kulturele element vervang word deur ’n ander een wat tipies is van die ontvanger-kultuur. Die belangrikste aspek hiervan is die eintlike betekenis van die boodskap eerder as die woorde wat dit uitspel.”

 Die gedig “Cuerpo de mujer” het ek vertaal as “Lyf van ’n vrou” (p. 3). Dit is een van Neruda se vroeë hartstogtelike, erotiese liefdesgedigte. Reël drie lui so in Spaans: “Mi cuerpo de labriego salvaje te socava”.

’n Engelse vertaling gee: “My rough peasant’s body digs in you”.

Die “peasant” hier is die Spaanse “labriego”. Dit is taamlik akkuraat wat Neruda hier bedoel het. Hy het hom dikwels vereenselwig met die gewone arbeider, die handlanger, die peasant van Chile. Lees gerus die reeks “Alturas de Macchu Picchu” in “Vandag is boordensvol”.

Ek het egter gevoel dat “arbeider” in die Afrikaanse konteks nie die beste gevoelswaarde sou hê nie. Die “labriego” van Neruda word goed beskryf as ’n “peasant”. Maar so ’n klas bestaan nie in Suid-Afrika nie. My keuse was dus: “My wilde boerelyf ploeg deur jou”.

Die woord “boerelyf” het in Afrikaans na my mening presies die regte gevoelswaarde. Nou ervaar die leser die hartstog van ’n aardse minnaar, eerder as die twyfelagtige ruheid van ’n “arbeider”.

Maar die Nederlandse vertaler behou die “arbeider”. In Frans beteken “laboureur” iets soos “ploegman”, d.w.s. iemand wat in die boerderybedryf is. Dit het egter nie die ekstra konnotasie van ’n volksman, ’n trotse Suid-Afrikaner, wat die Afrikaanse woord “boer” inhou nie.

 

Nederlands: “Het lichaam van mijn wilde arbeider ondermijnt jou”.8

Frans: “Mon corps de laboureur sauvage, de son soc”.9

 

Die “Aanpassingstegniek” van prof. Albir is dus hier “arbeider” wat iets anders word in die Afrikaanse vertaling om na die vertaler se mening reg te laat geskied aan die gees van die gedig.

Leen my asseblief  ’n paar woorde

 ’n Ander vertaaltegniek wat prof. Albir uitsonder, is “Leen”ibid (Borrowing), d.w.s. om woorde en uitdrukkings in ’n ander taal onveranderd in die teikenteks te gebruik. Sy stel dit so:

 “Using a word or an expression in the original text and placing it as it is, with no modification, in the target text. This can be an expression taken from a third language (e.g., Latin), or a familiar expression by speakers of the target language, or even an untranslatable expression which is not worth explaining.”

’n voorbeeld hiervan is in die gedig “La United Fruit Co.” wat ek weergee as “Die United Fruit Co.” Neruda vertaal nie die Engelse titel van die maatskappy nie omdat hy dit wou weergee soos dit in werklikheid sou kon bestaan.

Die Afrikaanse vertaling doen presies dieselfde. Ander onvertaalde woorde in die gedig is: “Coca-Cola Inc., Anaconda, Ford Motors”. Daar is ook “Banana Republieke”. Neruda gebruik die Spaanse weergawe van die “United Fruit Co.” (la Compañía Frutera Inc.) in die gedig, waarskynlik om dit meer verstaanbaar te maak vir Spaanse lesers. Hy laat egter die “united” uit. Ek het hierdie skryfwyse in die Afrikaanse vertaling netso gevolg.

Jy kan poësie vertaal, jy kan poësie nie vertaal nie.

Dante Alighieri (1265 – 1321) het beweer dat alle poësie onvertaalbaar is, terwyl Yves Bonnefoy meen dat jy kan vertaal deur eenvoudig een gedig as vertaling van die ander te verklaar (1991:186-192). Robert Frost se mening is algemeen bekend: Poësie is dit wat verlore gegaan het in vertaling. Nabokov (1955) het gesê: “The clumsiest of literal translation is a thousand times more useful than prettiest of paraphrase”.

Die spektrum van vertalingsbenaderings strek dus enersyds van “onvertaalbaar” tot volkome vertaalbaar, en andersyds van “feitlik letterlik getrou” tot “vry en selfs herskrywing. My benadering tot vertaling is waarskynlik naby die middelpunt van albei spektra.

Ek noem een voorbeeld. Dit is die gedig “Ausencia” wat ek volledig in Spaans aanbied en daarna die Afrikaanse weergawe. Lesers wat wil, kan dan die twee volledig vergelyk.

Ausencia

Apenas te he dejado,

vas en mi, cristalina

o temblorosa,

o inquieta, herida por mi mismo

o colmada de amor, como cuando tus ojos

se cierran sobre el don de la vida

que sin cesar te entrego.

Amor mio,

nos hemos encontrado

sedientos y nos hemos

bebido toda el agua y la sangre,

nos encontramos

con hambre

y nos mordimos

como el fuego muerde,

dejandonos heridos.

Pero esperame

guardame tu dulzura.

Yo te dare tambien

una rosa.

Afwesigheid

Skaars is ek weg van jou,
of jy gaan my binne, deursigtig
of sidderend,
of rusteloos, verwond deur my
of gevul met liefde, soos wanneer jou oë toegaan op die geskenk van die lewe
wat ek jou aanhoudend gee.

My liefling,
ons het mekaar dorstig gevind, en ons
het al die water en bloed gedrink, ons het mekaar gevind
met honger
en ons het mekaar gebyt
soos vuur byt
wat wonde in ons agterlaat.

Maar wag vir my,
hou jou lieflikheid vir my. Ek sal vir jou
ʼn roos gee.

Die eerste reël in Spaans: “Apenas te he dejado”

As die eerste reël letterlik vertaal word en effens verwerk word om die woordorde reg te stel, kry mens ‘‘Ek het jou skaars verlaat”. Die presies letterlike vertaling met behoud van die oorspronklike woordorde is: “Skaars jou ek het verlaat”.

Dit is seker vanselfsprekend dat enige vertaler ’n sin of frase outomaties sal weergee in die teikentaal se woordorde. Maar wanneer mens by die werkwoord kom in hierdie frase, is die werkwyse nie meer so vanselfsprekend nie. Die Afrikaanse weergawe in die bundel is: “Skaars is ek weg van jou”.

Die toonaard in die Afrikaanse reël het baie verander. In Spaans gebruik Neruda die eenvoudige verlede tyd: “dejado/het verlaat”. In Afrikaans is die tydsaanduiding subtiel anders. “is … weg van”. Hier voel die leser ’n korter tydsbestek tussen die twee minnaars se samesyn en hulle skeiding. Die frase “is … weg van” is nie so implisiet in die verlede as “het verlaat” nie.

Tweedens het ek gemeen dat Neruda nie die meer onaangename betekenis van “verlaat” bedoel het nie. Hy het nie bedoel dat “verlaat” die betekenis het van ’n man wat sy vrou uit die huwelik verlaat het nie, eerder dat twee minnaars in ’n stormagtige liefdesverhouding weg gaan van mekaar en weer bymekaarkom.

Hier wil ek net opmerk dat wanneer ek Afrikaanse woorde kies in ’n vertaling, kies ek feitlik altyd die eenvoudigste een. Dit is kenmerkend van Neruda se poësie dat daar merendeels geen ongewone of tegniese, of elitistiese woorde in voorkom nie. In Afrikaans behoort dit ook so te wees wanneer daardie gedigte vertaal word.

In die gedig hierbo kom die volgende reëls voor:

“My liefling,
ons het mekaar dorstig gevind, en ons
het al die water en bloed gedrink, ons het mekaar gevind
met honger
en ons het mekaar gebyt”

Al die woorde in die uittreksel hierbo bestaan uit twee lettergrepe.

Die eerste twee reëls in Spaans:

“nos hemos encontrado

sedientos y nos hemos”

Hier kom twee en drie lettegrepe voor. Die Afrikaans neig na nog groter eenvoud as die Spaans.

Ek wil volstaan met net hierdie uittreksels uit die gedig. Ek dink die kort analise hierbo toon aan waar my vertaalbeleid op die spektrum lê: behou so ver moontlik van die kerninhoud van die Spaans, maar met ’n poging om die Afrikaans treffend en vars aan te bied.

Die streng vorm

Die verskillende soorte sonnetvorme het taamlike streng reëls wat betref metrum, reëllengtes, strofes en getal reëls. Neruda het heelwat sonnette geskryf, maar hy het dit in ’n soort vrye vorm gedoen. Hy het wel dikwels die oktet en tersine ingespan, maar daar is geen sprake van Shakespearinaase jambiese pentameters nie, asook geen planmatige eindryme nie.

Ek het dus vry gevoel om sy sonnette ook in vrye vorm te vertaal. Dit was dus nie nodig om die rympatroon van die bronteks te probeer navolg nie. Dit is ’n byna onmoontlike taak. Die vertalings van die sonnette kon dus konsentreer op die sin en inhoud en emosionele atmosfeer, eerder as op die vereistes van ’n streng vorm.

Dieselfde geld vir sy odes. Hier het ek Neruda se reëlindeling naastenby gevolg om dieselfde gevoel van stromende, spontane uiting weer te gee. Maar weer eens was daar geen poging om die klankpatroon en (niebestaande) rymskema te probeer navolg nie.

André Lefevere10

Lefevere word saam met ’n paar ander akademici beskou as die grondlegger van die moderne vertaalkunde. In Wikiwand is daar die volgende inskrywing:

“Lefevere11 developed the idea of translation as a form of rewriting, which means that any text produced on the basis of another has the intention of adapting that other text to a certain ideology or to a certain poetics, and usually to both.”

In die proses van die vertaling van Neruda se gedigte het ek nie bewustelik ’n poging aangewend om die “ideologie” in sy gedigte aan te pas in die Afrikaanse weergawes nie. Dit was wel die geval met die poëtika. Ritmepatrone, klankatmosfeer, subtekste, konnotasies, verwysings na sosio-kulturele aspekte en ander eienskappe van ’n poëtika het ingespeel. Die gevolg is dat die Afrikaanse tekste nie noukeurige kopieë van die Spaans wil wees nie, maar ’n eie lewe kry as volwaardige Afrikaanse gedigte met ’n unieke poëtika.

Ek wil afsluit deur kortliks te praat oor ’n tegniek wat ek aangewend het om die Spaanse gedigte so goed as moontlik te verstaan en te internaliseer. Die tegniek bestaan daaruit dat ek probeer het om gedigte te skryf in die styl van Neruda, en om dit so oortuigend te doen dat die gedig miskien sou kon gesien word as ’n gedig van die Spaanse meester.

Om dit te demonstreer, plaas ek hier so ’n gedig wat ek geskryf het. Dit is in die styl vanNeruda se odes. Hy het ’n reeks odes geskryf oor eenvoudige en alledaagse dinge: die tamatie, ui, ’n boek, klere, ens. Maar hy het nie een geskryf oor ’n aartappel nie. Dus bied ek my ode hier aan as ’n naskrywing van Neruda se digkuns.

Ode aan die aartappel

 De Waal Venter

hulde aan Pablo Neruda

‘n Klein aarde,

bruin, glad

soos die dye

van ‘n meisie

wat wag vir haar minnaar.

Die mes

onthul jou wit vlees,

ontskil

is jy naak,

wit

onskuld van kinderjare.

Water dans in kookgenot,

jy duik in,

onverskrokke,

pyn oorkom jy –

‘n heilige wat iets groots sien.

Nou is jy anders,

jy bied

jou siel aan,

jy neem plaas op die glansende wit bord,

pietersielie

loof jou,

botter smelt in jou

volkome teenwoordigheid,

sout seën jou,

jy is aan die spits,

die poorte gaan oop

en orrels dreun,

kore hang ryk tapisserieë

van bewondering

teen die verhemelte,

jy is bevrediging

en nie meer

van hierdie aarde nie.

 

Bronne

 

  • Venter, De Waal. 2019. Vandag is boordensvol. Uitgegee deur Naledi

 

  1. Neruda, Pablo. 1970. Pablo Neruda, Selected Poems. Edited and with a Foreword by Nathaniel Tarn. Houghton Mifflin / Seymour Lawrence, Boston

 

  1. Tonight I can write (The Saddest Lines). Vertaler: W.S. Merwin.

 

  1. “Het mooiste gedicht

 

  1. “PABLO NERUDA text HEUT NACHT KANN ICH DIE TRÜBSTEN TRAURIGSTEN VERSE SCHREIBEN

 

  1. Le Monde.

 

7.“Translation and Translation Studies: Introduction to Translation” (2001)

Wikipedia.

 

  1. “23 gedichten van Pablo Neruda

 

  1. Shortédition

 

  1. TranslationDirectory. Artikel: “Literary Translation. Recent Theoretical Developments”

 

11 André Lefevere. Wikiwand

 

Yves T’sjoen. op weg na gû (variant op kû)

Monday, September 16th, 2019

op weg na gû (variant op kû)

(een gelegenheidsfragment memorabilia)

Yves T’Sjoen

Ik herinner mij het voorval alsof het de dag van gisteren was. Aan de Universiteit Gent doceer ik intussen enkele jaren een introductiecursus, een soort panorama, van de Afrikaanse letteren. Naast de studenten Talen en Culturen (Afrikanistiek) krijgen de neerlandici in de bacheloropleiding de kans zich te verdiepen in de Afrikaanse taal- en letterkunde en ze worden verondersteld aan Afrikaanse taalverwerving te doen. Ieder academiejaar wordt aandacht besteed aan de politieke en maatschappelijke geschiedenis van Zuid-Afrika, historische ontwikkelingen van het Afrikaans, cultuur en literatuur. Met behulp van de taalverwerving moeten studenten in staat zijn een Afrikaanstalig boek te lezen. Zij schrijven daarover een persoonlijk leesverslag.

In mijn cursus is uitgebreid aandacht voor de Sestigers. Naast een profielschets van de groep die begin jaren zestig een nieuwe impuls gaf aan de Afrikaanse literatuur, belicht ik enkele canonieke figuren, onder wie Breyten Breytenbach, André Brink, Etienne Leroux, Jan Rabie en Adam Small. Op 3 december 2014 was ik in de collegereeks toegekomen aan het hoofdstuk over Sestig. Het was een uitzonderlijke dag. Niet omdat ik buitenzinnig geïnspireerd was of de studenten liet delen in een zeldzame epifanie. Het was omdat die avond in de Aula de plechtigheid plaatsvond waarnaar de universitaire gemeenschap al zo lang uitkeek: de uitreiking van de eredoctorstitel aan Breyten Breytenbach. Ik weet nog precies welk boek in de besprekingsfase in aanwezigheid van mijn decaan aan de toenmalige rector is overhandigd: End Paper (in Nederlandse vertaling: De andere kant van de vrijheid) van Breytenbach. Het hybride boek, aangeduid als “Essays en werkboek”, neem ik sindsdien geregeld mee om verder te grasduinen, mij te laten inspireren, gedachten van Breytenbach met anderen te delen. De rector heeft het verzoek ruimhartig gehonoreerd zodat de lange voorbereiding van het feestelijke moment van start kon gaan. De ceremonie had plaats aan de vooravond van het colloquium “die taal se stiltes”, naar een gedicht van Breytenbach, de start van een reeks met symposia, schrijversoptredens en workshops. Sindsdien heeft in Gent elk jaar in oktober een conferentie plaats van het Centrum voor het Afrikaans en de Studie van Zuid-Afrika.

Met Breyten was vooraf een afspraak gemaakt. In de vooravond zou ik hem ophalen in het hotel en met de taxi naar de Aula brengen. Ik veronderstel dat wij elkaar nog niet eerder hadden ontmoet. Toen ik in het auditorium voor de studenten sprak over Sestig, de antiapartheidsstrijd in Zuid-Afrika en eindelijk enkele gedichten van Breytenbach voorlas, gebeurde iets bijzonders. Ik had er niet bij stilgestaan dat de schrijver al in de vroege namiddag in de stad was – we hadden immers onze afspraak. Het ging boven mijn veronderstelling dat de schrijver op de campus aanwezig zou zijn, in dat labyrint van leszalen en auditoria. Je moet immers al goed wegwijs zijn om de leslokalen te vinden. Net toen ik over Skryt. Om ’n sinkende skip blou te verf uitweidde, de bundel die bij Meulenhoff (Amsterdam) verscheen en het Nederlandse debuut van Breytenbach is, ging de deur van het statige auditorium in de Rozier open. Het was een openbaring, in de meest fysieke zin van wat een openbaring kan zijn. De schrijver Breyten Breytenbach trad binnen en ging discreet tussen de studenten plaatsnemen. De aanwezigen waren zich niet bewust van dat bijzondere moment. Ik onderbrak mijn verhaal, perplex en nog helemaal verrast door de blijde intrede. Ik heette Breyten Breytenbach van harte welkom, en liet de studenten verstaan dat zij getuige waren van een even bizar als spectaculair ogenblik, iets onvergetelijks. De schrijver, over wie ik met gloed college stond te geven, was in levenden lijve aanwezig in het leslokaal. Het was mij niet eerder gebeurd en het zal ook nooit meer gebeuren. Het voorwerp van de uiteenzetting, de auteur van die prachtige gedichten, de man met een levensverhaal als een spannende roman, was deelgenoot van een universitair college waarin de intussen bedeesde docent over diens werk sprak. Natuurlijk had ik Breyten moeten vragen enkele gedichten te lezen, en om evidente redenen had ik hem het woord moeten verlenen. Het zijn gedachten achteraf. Voor een optreden was de schrijver niet langsgekomen. Na een poosje stond hij in alle discretie weer op en verliet met de zachte tred waarmee hij het auditorium had betreden de intussen gewijde ruimte. Het was in dat auditorium, zoals Paul Snoek dichtte, “een beetje bijna heilig zijn”.

Deze anekdote draag ik sindsdien mee als een levende warme herinnering. Het blijft ongelooflijk dat de eminente schrijver, niet vertrouwd met het grondplan van de universitaire gebouwen, mijn collegezaal überhaupt heeft gevonden. Dat hij op het tijdstip van dat college, op het moment dat Sestig aan bod kwam, is komen opdagen. Dat hij op zoek is gegaan. Ik spreek met studenten wel eens over het oeuvre van levende schrijvers, maar ze komen niet onaangekondigd langs – laat staan uit Parijs – wanneer het hoorcollege plaatsheeft waarin hun werk ter sprake komt.

Die avond in de Aula, wanneer Adriaan van Dis zo schitterend sprak en Laurens van Krevelen gedichten las, heeft voor mij een bijzondere betekenis. Niet uitsluitend omdat Breyten Breytenbach aan mijn alma mater de titel van doctor honoris causa ontving, of omdat hij na een indrukwekkend dankwoord intussen gekoesterde beschilderde “klippe”, met een ongelooflijke symboolwaarde, aan de rector en mij overhandigde. Wat niemand in de Aula wist, behalve de bevoorrechte studenten Afrikaans, was die vreemde ontmoeting enkele uren eerder.

Nog steeds kan de audiovisuele opname worden geraadpleegd van de plechtige avond. De foto’s dateren van die avond in december. De informele en niet geplande ontmoeting van Breytenbach met de Gentse studenten is evenwel niet vastgelegd. Voor mij blijft dit een herinnering waaraan ik mij verwarm, zoals die handdruk van Mandela in Kaapstad in 1996. Ik weet zeker dat de studenten, intussen gediplomeerd en vijf jaar met andere besognes in de weer, zich dat heuglijke moment herinneren. Tegelijk is het tekenend voor Breytenbach dat hij de moeite deed mijn dag te verblijden, op zoek is gegaan en in mijn les verdwaalde. Een dag van schoonheid. Het tekent de mens achter de bevlogen en productieve kunstenaar, de warmte en de vriendschappelijkheid. Ik voelde toen, verscholen achter het katheder, menselijke warmte. Er is daar en toen een vriendschap ontkiemd waarvoor ik alle goden en engelen, niet alleen de decaan en de rector, nog elke dag prijs. Woordvogel was neergestreken in Gent en sindsdien is hij nooit meer weggevlogen.

De opname van de ceremoniële plechtigheid in de Aula van de Universiteit Gent kan hier worden bekeken: https://www.youtube.com/watch?v=x70_9_OAkII&feature=youtu.be&list=PLQ3LcTBBJ4VNgNzHQgxcVcsuL3o7Scjey

Yves T’sjoen. Literair tijdsdocument. Hommage van Eddy van Vliet aan Breytenbach

Saturday, July 15th, 2017

Breyten Breytenbach

 

Literair tijdsdocument. ‘Als was alles vanzelfsprekend in die witte huizen’

Hommage van Eddy van Vliet aan Breytenbach

Yves T’sjoen.

Na de arrestatie van Breyten Breytenbach in augustus 1975 en drie maanden later de veroordeling tot een celstraf van negen jaar zijn in Nederland en elders in de wereld (Frankrijk, Verenigde Staten) activiteiten ondernomen om de vrijheidsberoving door het apartheidsregime in Pretoria aan te klagen en publieke aandacht te vragen voor de zaak. Onder anderen de uitgevers Rob van Gennep en Laurens van Krevelen, zonder meer de drijvende kracht, initieerden het Breyten Breytenbach-comité. Eva Bendien en Rutger Noordhoek Hegt, kunsthandelaren van het roemruchte Galerie Espace waar Breytenbach al sinds begin jaren zestig schilderijen exposeerde, waren nauw betrokken. Verder maakten Adriaan van der Staay (directeur) en Martin Mooij van de Rotterdamse Kunststichting, Aad Nuis en Adriaan van Dis deel uit van het comité. Het is elders beschreven, zoals in de doctoraalscriptie van Annemiek Recourt (2008), hoe het comité tot stand kwam en in hoeverre de Kunststichting Rotterdam, PEN Nederland met directeur Wim Hazeu en Poetry International betrokken waren bij de organisatie. Later zal PEN Vlaanderen zich inlaten met de zaak. Notulen, brieven en krantenberichten over beide hofzaken (1975 en 1977), keurig bijgehouden door Adriaan van Dis en te raadplegen in het Literatuurmuseum (Den Haag), documenteren standpunten en ondernemingen van het B.-comité.

aan breyten breytenbach

Naast verwoede pogingen druk uit te oefenen op en de bemoeienis te vragen van de diplomatieke, culturele en journalistieke wereld, teneinde Breytenbachs lot blijvend aandacht te schenken, zijn er de schilderkunstige en literaire gelegenheidspublicaties. Schrijvers in de Lage Landen en elders in de wereld spraken een maatschappelijk engagement uit en verleenden medewerking aan projecten die de antiapartheidsstrijd in Zuid-Afrika een hart onder de riem moesten steken. Het jaarlijkse dichtersfestival Poetry International Rotterdam, opgericht in 1970, was een druk bijgewoond evenement waaraan Breytenbach van in den beginne zijn medewerking verleende en waarvoor hij zich inzette. In het jaar dat hij vanwege de gevangenisstraf niet kon deelnemen, in 1976, is zijn naam naar verluidt elke avond genoemd. In datzelfde jaar is aan breyten breytenbach (z.j. [1976]) uitgegeven door de Kunststichting Rotterdam, Bureau Poetry International en het Comité Breyten Breytenbach. Aan de bijdragen van Nederlandse schrijvers (J. Bernlef, C. Buddingh’, Remco Campert, Gerrit Komrij, Sjoerd Kuyper en Wim de Vries) is aandacht besteed. Ook anderstalige dichters, allen deelnemers van Poetry International, participeerden op instigatie van Martin Mooij en droegen een gedicht bij aan de bundel (Michael Krüger, Jean-Clarence Lambert, Philip Levine, Adrian Mitchell, Vasko Popa, W. Rendra, Waldo Rojas en Jerome Rothenberg).

Vlaamse inbreng

De Vlaamse dichters Eddy van Vliet en Marcel Wauters kregen in deze politieke en institutionele context tot nog toe minder aandacht. Méér nog, de Aalstenaar Marcel Wauters (1921-2005) wordt in tegenstelling tot de in Antwerpen woonachtige Eddy van Vliet verkeerdelijk bij de buitenlandse schrijvers gerekend (Jonckheere 1999:172). De foutieve inschatting heeft wellicht te maken met de taal. Wauters, eveneens gast op Poetry International, schreef een Franstalige tekst die later is gebundeld in Vergeeld dossier (1980). Bij wijze van correctie citeer ik hier het merkwaardige gedicht in aan breyten breytenbach, gepubliceerd op bladzij 21 van de gelegenheidsuitgave.

.

DECRET D’AUTORITE

épris de mépris

dans les plis noircis de la hiérarchie

il se sent chez lui

l’inapprochable l’intouchable seigneur

nommé ickx non par ses candides et autres serviteurs

qui sont tous mes amis

mais gratuitement par toi et moi

qui subissent à peine les contraintes de ses phobies déguisées

ils en ont peur mais s’ils le haïssent

du fin fond en papier maché de leurs entrailles de victimes

ils ne le condamnent pas au soleil fraternel de plein air

je me vois obligé de me charger d’office de la procédure

tout en restant perplexe devant l’énigme minable

de l’honnête homme qui ne rit jamais

et ne salue pas ses subordonnés:

il ne faut pas gaspiller l’autorité décrétée

qui fait d’un chef

le bras dur de la postérité

.

sa gueulle de crapaud est aussi raide que sa carcasse

mais il n’y peut rien le malheureux

c’est sûr et certain et abominable

sacré et damné par le vertige erascible du hasard

(la volonté massouvie des espaces sidéraux)

il a de longues pattes

fines

froides

moites comme des harengs saurs

Eddy van Vliet (1942-2002) was zelfs meermaals te gast op uitnodiging van Poetry International. In de jaren van de contestatie, met in Amsterdam de oprichting van Provo (1967) en ook in Vlaanderen acties en publicaties die tegen een burgerlijk establishment waren gericht, heeft de jonge Antwerpse advocaat na zijn debuut het lied van ik (1964) twee bundels uitgegeven: duel (1967), en drie jaar later de maatschappijkritische dichtbundel columbus tevergeefs (1970). Hij schreef nog vóór de totstandkoming van de Rotterdamse poëziemanifestatie en de gelijknamige organisatie (die is gegroeid uit de Rotterdamse Kunststichting), meer bepaald op 23 november 1968 in Amsterdam, de tekst die zeven jaar later in het gestencilde bundeltje is opgenomen. Over de opdracht kon geen misverstand bestaan. De titel is kortweg ‘BREYTEN BREYTENBACH’. Het is niet duidelijk welke de concrete aanleiding was voor het huldegedicht, wellicht een adhesiebetuiging voor de hardleers dissidente stem van de in Parijs gedomicilieerde Zuid-Afrikaanse schrijver en diens betrokkenheid bij de strijd tegen apartheid. De ik-figuur geeft uitdrukking aan woede en weerzin voor een politiek regime dat berustte op rassendiscriminatie, en hij hekelt de uitwassen van een perfide koloniaal systeem dat “drie eeuwen lang / aan de kaap der goede hoop” is in stand gehouden.

Plaats in het oeuvre

De tekstgenese is te situeren in een periode dat Van Vliet de gruwel van oorlog aanklaagt, meer bepaald de Vietnamoorlog. Daarover liet hij optekenen: ‘Na ’64 werd ik geraakt door het drama Vietnam. En door het misdadige imperialisme van de Verenigde Staten. Nu [1997] is mijn kijk op die oorlog wat genuanceerder, maar dat overweldigende gevoel van revolte heeft toen voor jaren mijn werk bepaald (geciteerd in Paul Demets 2007:827). In Verzamelde gedichten, destijds door Bezige Bij-redacteur Alfred Schaffer professioneel begeleid, is de tekst opgenomen in de rubriek ‘Verspreid gepubliceerde gedichten’. De bibliografische aantekening maakt gewag van publicaties van het Breytenbachgedicht in de tijdschriften Artisjok (2 (1969) 1, p. 14) respectievelijk Kentering (10 (1969) 5, p. 33). Wat evenwel onvermeld blijft, is de opname van Van Vliets tekst in aan breyten breytenbach. Een ongewijzigde versie, met uitzondering van de weglating van plaats en datum, is in de bundel van het Breytenbach-comité opgenomen.

.

BREYTEN BREYTENBACH

.

bij wijze van spreken

wordt de mahoniehouten tafel een kleurling

wanneer hij vingerwijs geraakt in de zach-

te poriën van het blad

ook zij

een bijna vergeten bloedvlek in

een oorlog die sinds lang

geen naam meer heeft

ook zij

laaft zich reeds drie eeuwen lang

aan de kaap der goede hoop

alleen maar omdat hij dit herhaalt

als was alles vanzelfsprekend

in die witte huizen

zelfs dat op een donkerder huidskleur

de doodstraf staat.

                                       amsterdam 23 november 1968

Precies vijftien jaar na het overlijden van de schrijver is het tijd de bibliografische lacune in Eddy van Vliets VG weg te werken. Het Breytenbachgedicht is niet gebundeld door de schrijver maar dus wel drie keer ongewijzigd gepubliceerd. Tegelijk vestigt deze korte bespiegeling de aandacht op de actieve en betrokken deelname van Vlaamse schrijvers aan het protest tegen het onrecht dat Breyten Breytenbach en met hem zoveel anonieme personen in Zuid-Afrika te beurt viel.

Overigens hebben vóór de gevangenisperiode ook Fernand Auwera, met de bundel Geen daden maar woorden (1970), én Willem M. Roggeman veel betekend voor Breytenbach in het Vlaamse culturele en literaire landschap. Zij droegen met interviews bij aan de naamsbekendheid. In juni 1974 publiceerde Roggeman een uitvoerig interview in De Vlaamse Gids. Later zal hij geregeld nieuwe publicaties van Breytenbach recenseren in Vlaamse kranten. In het themanummer staan ook bijdragen van Breytenbach (poëzie en proza), Van Dis en Mooij. Dat is een ander verhaal dat belangstelling verdient.

Bronnen

Paul Demets, ‘Geheugen, zwijg. Over het verlangen en over de onafwendbare herinnering in de poëzie van Eddy van Vliet’. In Eddy van Vliet, Verzamelde gedichten. C. van der Vorst en Y. T’Sjoen (ed.). Amsterdam: De Bezige Bij 2007, p. 821-850.

Wilfred Jonckheere, Van Mafeking tot Robbeneiland. Zuid-Afrika in de Nederlandse literatuur 1896-1996. Nijmegen: Vantilt 1999.

Annemiek Recourt, ‘Niet te véél aksent op het ‘Zud-Afrikaanse’ als-je-blieft’. De materiële en symbolische productie van het oeuvre van Breyten Breytenbach in Nederland. Ongepubliceerde doctoraalscriptie, Universiteit van Amsterdam 2008.

Met dank aan Laurens van Krevelen voor de kritische lectuur.

Robert Schall. Verse en landskap: Boerneef en die Seressekro

Friday, February 17th, 2017

20170214_foto_1

Verse en Landskap: Boerneef en die Seressekro

“Perhaps the most effective way in which our sense of what to look for in a scene can be enriched is through visual art.“ So beskryf die Engelse filosoof, Alain de Botton, in sy essay On Eye-opening Art hoe kuns ons oë kan oopmaak vir plekke en landskappe wat ons andersins sou misgekyk het (The Art of Travel, London: Hamish Hamilton, 2002).

Een somer is De Botton genooi om ʼn paar dae by vriende in Provence te kuier; in teenstelling met baie mense vir wie die woord Provence ryk assosiasies het, het dit tot dusver min vir hom beteken. In sy gastekamer vind hy ʼn koffietafelboek oor Van Gogh, en De Botton beskryf hoe Van Gogh se werk vir hom die Provensaalse landskap met nuwe oë laat sien het. “We could conceive many works of art as immensely subtle instruments for telling us what amounts in effect to: ‘Look at the sky of Provence, redraw your notion of wheat, do justice to olive trees.‘“

De Botton noem dat Provence nie die enigste plek is wat hy deur ʼn uitbeelding in ʼn kunswerk leer waardeer het nie. Byvoorbeeld word hy deur Wim Wenders se film Alice in the Cities aangespoor om Duitsland se industriële gebiede te besoek. Maar dit is nie net visuele kuns wat ons siening van ʼn landskap kan verryk nie. Wat poësie betref, noem De Botton James Thomson se gedigsiklus The Seasons (1726 – 1730) wat die landelike lewe en landskappe van suidelike Engeland vier. Die Seasons se sukses, skryf hy, het die werk van ander ploughmen poets prominensie verleen (Stephen Duck, Robert Burns, John Clare), en saam met die proses “ … there was an explosion in the number of people travelling around the [British] isles. For the first time, the Wye valley was filled with tourists, as were the mountains of North Wales, the Lake District and the Scottish Islands – a story that seems perfectly to confirm the contention that we tend to seek out corners of the world only once they have been painted and written about by artists.“ Dit kan dus gebeur “[that we] overlook certain places because nothing has ever prompted us to conceive of them as worthy of appreciation, or because some unfortunate but stray association has turned us against them.“

ʼn Landskap in Suid-Afrika wat waarskynlik nog deur baie mense beskou word as nie “waardering werd“ nie, is die Karoo, ten minste sy droër dele. Dink net aan die streek tussen Laingsburg en Beaufort Wes se mislike reputasie, ʼn streek waarteen seker baie mense gekant is deur die “ongelukkige maar los assosiasie“ van die lang, vervelige en gevaarlike stuk nasionale pad tussen dié twee dorpe. ʼn Ander deel van die Karoo, die Ceres- of Tankwa-Karoo, was tot redelik onlangs nog taamlik onbekend buite die Kaap; omtrent 10 jaar gelede het die meeste van my kennisse in Bloemfontein die Tankwa nie geken, of nie eers van sy bestaan geweet nie. Intussen het die Tankwa, tot ʼn mate, bekend geword; daar is nou die jaarlikse  Africa Burn, die Tankwa Padstal het beroemdheid verwerf, en die stofpaaie het o.m. onder motorfietsryers baie gewild geword.

Boerneef se prosa het my oorspronklik aan die Seressekro bekend gestel het. Ek het veral sy verhale oor die lewe op Boplaas in die Koue Bokkeveld geniet, asook sy verhale oor die jaarlikse trek na en lewe op Kafferskraal, die van der Merwes se legplaas (vir winterweiding) in die Seressekro. Toe ek later ʼn advertensie vir ’n aandeel in die plaas Karooruggens in die Ceres-Karoo sien, vind ek gou uit dat die plaas se oorspronklike naam Kafferskraal was. Ek het besef dat Karooruggens Boerneef se Kafferskraal is, wat verdere aansporing was om die aandeel in die plaas koop.

Die afgelope agt jaar het ons as gesin gereeld vakansies op die plaas deurgebring, en het ons die landskap se fasette leer ken, sy mooi, maar ook sy wreedheid tydens droogte. Ons weet ook van die verlange na die plaas en na die landskap wanneer ʼn mens nie daar kan wees nie, want ʼn mens moet mos sy brood in die stad verdien, of skoolgaan daar.

Al hierdie aspekte, die mooi en die wreedheid van die landskap, en die verlange, word in Boerneef se verse verwoord; die waardering van mooiheid en wreedheid, die gevoel van verlange, waar dié dinge klaar bestaan, kan deur die verse verdiep word. Ek is oortuig daarvan dat my ervaring van die Tankwa-Karoo of Seressekro deur Boerneef se prosa en veral sy verse bepalend beïnvloed is. Dus is ek dit met De Botton eens: die kunswerk – Boerneef se verse en prosa – bepaal my siening van en insig in die landskap. As dit so is, wonder ek of mense wat Boerneef se werk oor die Seressekro nie ken nie die landskap anders ervaar. Verstaan hulle minder van die landskap, ken hulle die landskap minder goed – al het hulle die landskap gesien?

Omgekeerd kan ʼn mens natuurlik ook vra hoe kennis van die landskap die verstaan van en insig in Boerneef se verse oor die Seressekro beïnvloed. As jy nog nooit in die Seressekro was nie, ervaar jy sy Seressekro-verse anders, verstaan jy minder, ken jy hulle minder goed – al het jy hulle gelees?

Hieronder, as ʼn aanhangsel, haal ek ʼn paar van Boerneef se verse oor die Seressekro aan, verse oor die mooi en die wreedheid van die landskap, en die verlange (nostalgie). Saam met die verse plaas ek foto’s wat in hierdie geskrewe stuk die landskap moet verteenwordig; dit kan hulle natuurlik net gebrekkig doen – ongelukkig, of miskien gelukkig, is dit nog nie moontlik om die hele landskap op ʼn webwerf te laai en per hiperskakel te besoek nie. Maar oordeel self of die verse die ervaring van die landskap aanvul, en omgekeerd, of die landskap die ervaring van die verse aanvul.

 

Aanhangsel: ʼn Paar van Boerneef se Seressekro-verse

Die mooi: Die Kro is selle nat …

Na goeie reën in die winter kan die Seressekro se blomme, in die laatwinter en lente, wonderlik mooi wees; die meeste mense kan die skoonheid seker waardeer sonder dat hulle Boerneef se verse ken, tog verwoord die vers die mooi (dan skitter die vygies die glyktes vol), en sê dat dié tipe mooi maar selde kom (… so sien jy die Kro maar selde ou swaer, … wanneer kry jy weer so ‘n  jaar …):

.

As ʼn Krojaar blom soos hy nou daar blom

dan skitter die vygies die glyktes vol

so sien jy die Kro maar selde ou swaer

speel jou aghorria tussen die vygies

vir moflam en skilpad en plakkieblaar

wanneer kry jy weer so‘n jaar

wie weet hoe lol dit aankomde jaar

speel nou die aghorria tussen die vygies

vir skaaplam en korhaan en kanniedoodblaar

(Op die flottina, 14)

20170214_foto_2

ʼn Mens behoort natuurlik dankbaar te wees vir ʼn Krojaar soos daardie; die bekommernis dat die mooi van landskap nie bewaar kan word nie, eendag doodgetem kan word, word ook verwoord:

 

Vir hierdie vygieplate en kleur heb dank

vir pers en pienk en rooi en geel

vir stilte en son wat dae lank

die Krovlak stil en warm en Krovlak maak

en as die Vlak dalk eendag doodgetem is

as al die kleur en stilte net ’n naam is

(Palissandryne, 8)

 

Die wreedheid: …. en dikwels dro

Maar, soos reeds gesê, reën wat die vygieplate laat skitter kry ʼn mens selde. Soms kry ʼn mens (en Boerneef) dit nog reg om dié feit “filosofies” te aanvaar:

.

Dit is en bly nou emal so

die Kro is selle nat en dikwels dro

janee dit is nou emal so

was hy nie so nie was hy nie meer Kro

was Ceres sonner Seressekaro

en weg my ghaap en my kambro

(Palissandryne, 19)

20170214_foto_3

Maar daar is ook die brutale werklikheid van die droogte, soos dit veral die plaasdiere bedreig:

.

Die kraal is leeg die dorings wit

die dam is leeg die skaapbos wit

vou hande saam as jy kan bid

die veld is leeg geraamtes wit

(Mallemole, 15)

20170214_foto_4

Die gevoel van wanhoop word ook verwoord in wat seker een van Boerneef se bekendste verse is:

By Pramberg blêr ’n moflam

van hongerte en dors

by Pramberg vrek ’n moflam

dit is vanjaar die stryk

sny keelaf wat nog lewe

dis hoeka sukke tyd

by Pramberg blêr geen moflam

maar die jakkals hou jolyt

(Krokos, 16)

20170214_foto_5

Daar is hy baie duidelik, Pramberg, soos hy van Karooruggens (Kafferskraal) af sigbaar is. Dit was droog toe die foto geneem is, en die jakkalse hou al weer jolyt daar, waarskynlik meer as ooit.

.

Verlange:  Na baie jare

As volwassene het Boerneef in Kaapstad gewoon en gewerk, maar altyd terugverlang na die landskappe van sy jeug, die Koue Bokkeveld en die Seressekro, en daar was ook die terugverlang na die jonk-wees. Ook die plaas se hedendaagse eienaars moet die grootste deel van hulle tyd in die stad deurbring (en word ouer), en ken die hunkering na die plaas. ʼn Mens verstaan Boerneef waar hy, na aanleiding van ʼn skildery van Cecil Higgs, die volgende skryf:

 

‘n Staanvuur knetter teen sy kamermuur

en brand herinneringe los aan Krotoe-trek

aan skaapwerfruik en moflamblêr en jonk-wees

by Gansfontein Grootsand en Gemsboknek

dae en nagte van toeka praat uit hierdie vuur

die taal van veld van vee van krans en ster

laat die beeld bly laat die vlam helder brand

laat die staanvuur steeds knetter teen sy kamermuur

(Palissandryne, 11)

20170214_foto_6

Cecil Higgs. Fire II

 

Cecil Higgs.  Fire II

En dan is daar die vers oor die ou man wat na baie jare weer Krotoe-ry. Die roete na die Seressekro, van Boplaas en Op Die Berg af is, bygesê, baie mooi en ʼn mens kan dit vandag nog ry; herlees die vers voor jy dit doen!

.

Na baie jare ry ons weer

Katbakkies uit tot doer diep in die Kro

Pramberg verby en Skitterykloof af

tot in die hart van Seressekaro

kontrei so grensloos wreed en goed

louter Karoo so ver soos jy kan kyk

sal hulle jou ooit makmaak en verfoes

met blik en bottel en die roesemoes

van blêrgeraas dat hoor en sien vergaan

miskien miskien maar dit sal barstens gaan

van Toorberg tot in Grootnamakwalaan

(Palissandryne, 9)

 

Die verlange en die geskenk van ʼn egte Kro-karwats laat Boerneef skape deur Moltenoweg in Oranjezicht aandryf:

.

Gister kry hy n spogkarwats persent

deur bobaas meesterlik gevleg kompleet

met hingsel voor- en agterslag

olienhoutsteel net hy die ene Kro

en nous n stukkie van die stad die ene Kro

hy klap Moltenoweg vol lammerskaap

voorbok se klok klink in n Kaapse straat

sy voorslag kloof die stedelike lug

ou Tafelberg praat Krotaal trug

n engel knip n oog en glimlag breed

so klap n man die Kroverlede trug

(Op die flottina, 25)

.

Ten slotte, die vers wat die verlang na die verlede op die plaas vir my die aangrypendste verwoord is dié waar Boerneef liries raak oor ‘n dooie trekos:

(By die staanplek het Goeieman, die hotnaasagter, altyd kort na middernag vandaan sulke sagte kreuntjies begin gee tot ons inspan en die jeuk teen sy skof rus. Dan is hy dadelik stil.)

 

Wou jy oor hom en oor sy kreun iets skryf

skei uit ou snaar jys dwaas die os is dood

leef jy ’n lewe lank dan in jou jeug

jys ouderwets die trekos lankal dood

versterk jou hart met ’n masjien se dreun

vergeet oorlee ou Goeieman se kreun

(Palissandryne, 5)

20170214_foto_7

.

.

[© Robert Schall]

 

Helize van Vuuren. Breyten Breytenbach se Die na-dood (2016)

Friday, November 18th, 2016

die na-dood breytenbach

Breyten Breytenbach se Die na-dood (2016):

’n Afrika-sprokie of ontstaansmite oor blindemolle en ’n koningin met “’n ware towerstaf”

“Die jare gaan verby…maar mens se sondes is geneig om jou in te haal. Eintlik was dit sommer lawwigheid van my en ek was aan die begin nogal half trots dat niemand my uitgevang het nie. Ek wil darem byvoeg dat “plagiaat” nie slegs so oud (en verslete) soos die mensegeskiedenis is nie – want wie skryf nie na of oor nie? – maar dat dit ook ’n huldebetuiging is. Mens steel immers slegs dit wat jou aanspreek, dit waarmee jy dink jy kan werskaf, van die bron waarmee jy jou kan vereenselwig.”

(Breyten Breytenbach in ‘n kommentaar oor “Niklaas Abraham Izak Liebenberg” se fiktiewe bundel, Die eerste gety (1971). Versindaba, 23 Oktober 2013:

http://versindaba.co.za/2010/10/15/debuutwerke-in-die-afrikaanse-poesie-1944-2002/  )

Ure, dae, maande – ’n hele volle jaar het ek gestoei met Die na-dood – om te probeer begryp waaroor dit gaan en waarom dit so onpoëties is. Sopas het die lig gedaag. Die na-dood is ’n laslappiekombers van raapsels en skraapsels, van woordspore van herwaarts en derwaarts (baie van Litnet en Versindaba bydraers: lesers, digters, resensies. Die meeste kom uit die periode van 2014-2015). Aanmekaar geheg aan die mees vae algemene elemente met ewigheidswaarde binne ’n narratief van ’n pelgrim op reis (klip, berg, huis, see, boot, nag, dag) met skuim en lym, soos die digter opmerk aan die slot van sy laaste versamelbundel, Die singende hand. Slim verby! So slim “dat byna niemand dit wou vat nie” (Tristia, 1962), al is diep onderlangs op stoepe van die Kaap tot in Wenen gebrom oor ’n “insinking”.

Die waarheid is eenvoudig, en absurd: die bundel bevat ’n blufspel, om te toets of enigeen sou agterkom as hy woorde (meesal beelde) en frases van ander digters insmokkel, dit aanmekaar weef met sinledigheid en dit dan onder sy eie naam presenteer. Dié gesprek oor “digterlike duimafdrukke” het al op Versindaba begin in September 2013 (http://versindaba.co.za/2013/09/19/plekgedig-22-johannesburg-witwaterwyser/#comments).

’n Toets dus vir lesers, veral resensente. Ook ’n uitdaging, ’n toets van sy eie statuur, om te kyk wie durf na soveel jare reguit seg: “Dis minder geslaagd”. En tot dusver nog geen inkelte een… In die resensies wat verskyn het was besonder hooggestemde lofsange (veral Tom Gouws, maar ook Daniel Hugo), as sou die bundel geen enkel verskil van styl toon met ander Breytenbach-bundels nie. Daar is wel elders die vermoede uitgespreek dat dit oorblyfsels sou wees (Hambidge), en gewonder oor wat die “valstrik” sou wees (Van Vuuren).

In Die na-dood is die ru-materiaal beelde uit die skryfsels van digters, lesers, kritici van toeka tot nou, van hier en wêreldwyd. Hulle is almal daar, meesal in woordspore: “kwartels op sy” van Sheila Cussons uit Plektrum, ’n “doringheining” vlak “(L)angs die pad” vir Totius se “Vergewe en vergeet”, Leipoldt se Oom Gert vertel wie se hart nie wou bedaar, Van Wyk Louw se “Rondloper”…tot diep in die een-en-twintigste eeuse internasionale digters. Ook lirieke van sangers. Van A tot Z, van Celan-agtige neologismes tot Leonard Cohen (vergelyk “hartkraak” en talle ander krake met, “there is a crack in everything”, en sy “Tower of song” met “Toring van stilte”). Van Griekwapsalms in die gebed vir die Noord-Kaap (Hans du Plessis) tot kritici.  Vergelyk die openingsgedig, “Opsomming”: waar sou so ’n abstrakte parafrase ooit ’n gedig kon wees? Die vers bevat min of meer een beeld – “verkluimde trekganse in die sneeu”. En orals is doelbewuste feitefoute, teenstrydighede, spelfoute, ongrammatikaliteite (bv. “soos in nou” vir “dadelik” in die gebed om reën vir die Noordkaap) – as verwysings, met spesifieke funksie, maar tot dusver deur geen enkele kritikus opgetel nie. Kwartels hou nie in loekwartbome nie (titel van afdeling 4), maar onder bosse of vleie. ’n Boot met “gestrykte seile” kan nie “wegvaar” nie (“Ons gedig”, 2016:39). Dié foute is klaarblyklik daar om lesers attent te maak daarop dat dinge nie is soos hul voorgee om te wees nie. Daar is meerdere bodems…

Met Die na-dood het hy orals leidrade gelaat – soos aan die slot van Die singende hand, en rondom sy onlangse verjaardag op Versindaba, in bydraes daar. Sien veral die handleiding oor Carl Thunberg se Marmota Africana (die Kaapse mol en sy familielid, die Namakwalandse duinemol, te lese as ’n beeld van die wit en bruiner Afrikaanssprekendes), en sy skilder-metodologie as parallel vir die ars poetica in hierdie bundel. Die mees singewende elemente is die verwysings na Afrikaanse woorde of begrippe wat die herkoms van die taal aandui: Khoi of San in “koekemakranka” en “noem-noem”, Maleis-Portugees in “katjiepiering”, Frans en die “dubbele ontkenning” in die druiwetros waaraan in ’n vers gepeusel word, plus die harde gutturale “g”-klanke in “Ons gedig” (die “koninginneboot” waarin hierin gevry en gereis word, is nie dié van die Koningin van Engeland nie, maar van die Afrikaanse Taal). Al voorgaande elemente roep die eintlike onderwerp van die bundel op, “Die Afrikaanse Taal”, as die beminde vrou en die “juweel in die goue lotus”, waaraan die bundel opgedra is. In 1896 het Jan Lion Cachet (1838 – 1912) die taal só laat praat:

.

Die  Afrikaanse Taal

 

 Ek is ’n arme Boerenôi,

      By vele min geag;

Maar tog is ek van edel bloed,

       En van ’n hoog geslag.

Uit Holland het myn pa gekom

       Na sonnig Afrika;

Uit Frankryk, waar die druiftros swel,

       Myn liewe, mooie ma.

.

Hul skel my uit vir Hotnotsmeid,

       Maar ek gee daar nie om;

Want aan my lippies kan jy sien

        Van wat geslag ek kom.

Soet vloei die woordjies uit myn mond;

        Dit het ek van myn ma;

Maar as ek bid, dan hoor jy wel,

       Ek is ’n kind van pa.

.

Myn sussie wat uit Holland kom,

        Die hou verniet haar groot:

Die lug is alte skerp vir haar,

         Sy is al amper dood.

Die dokters kom nou bymekaar,

        Hul maak tesaam ’n “Bond” ;

Maar tog met al die doktery

        Word sy nooit weer gesond.

.

Myn niggie met haar stywe nek,

         Die loop in rooi satyn;

En baing jonkmans loop haar na;

        Sy denk hier baas te syn.

Maar as die awenduurtjie kom,

        Dan is die klomp by my:

Dis  “hartjie” voor en “hartjie” na:

         ” Laat ons ‘n bietjie vry!”

.

As ek maar eers myn vryer het,

        ’n Digter vol van moed;

Een wat my om myself bemin,

         En nie maar om my goed;

Wanneer dié vryer tot my kom,

         Vat ek hom by die hand,

En maak ek hom, hoe swak ek skyn,

         Nog koning in die land.

.

Want ek het onder in myn kis

         ’n Ware towerstaf,

Wat ek nog van myn ouma het,

         en niemand weet daaraf.

Hef ek die staf op, “Moedertaal” ,

          Dan volg die land my na:

En ek is netnou koningin

          Van heel Suid-Afrika!

.

Breyten Breytenbach se ‘fiktiewe’, ‘bewerkte’ bundel is ook ’n huldiging van almal werksaam in die “huis” van Afrikaans, deur gebruik te maak van die woorde van Afrikaanse lesers, vertalers, kritici, en sangers van toe tot nou. Maar dis ook ’n lang uitgesponne toetsing van NP van Wyk Louw se kunsteoretiese uitlating:

.

Uit die gevormde literatuur

is nooit weer poësie te maak nie,

uit die ongevormde wél…

            Tristia (1962:34)

.

Die bundel bewaar die DNA van die geliefde moedertaal, gevang-in-vlug van 2014-2015, en verwysend na die veranderende taalgebruik van 1896-2016, ’n periode van 120 jaar. Hiermee dien hy ’n finale nekslag toe aan Diena Dood, in die gloed van 14 November se supermaan…

.

© Helize van Vuuren / 2016

NMMU

Naskrif: Ondersteun die “Gelyke kanse”-inisiatief, gedenk dié bundel waarin ’n digter alles sit op die altaar van Afrikaans, en help om ons taal te probeer red van politieke ondergang.

 

Breyten Breytenbach. Here be I-side : die ontstaanspore van ‘n skildery

Wednesday, September 14th, 2016

b1

Here be I-side : die ontstaanspore van ‘n skildery

*

2 Augustus 2016, Can Ocells

Die tekening. Alles reeds daar. Hoekom hierdie beeld ? Jy probeer voorgee (in gedagte) dat dit ‘n genealogie van bemoeienisse is wat die beeld voortbring as een van ‘n reeks, of as een in gesprek met ander beelde. Eintlik weet jy nie hoekom nie en, om eerlik te wees, jy gee ook nie om nie. Jy sal voorgee dis tegniese oorwegings – vorm, ruimte, verhouding, later kleur en tekstuur –  wat die beeld kristalliseer. Eintlik is die beeld ‘n verskoning om die ander oorwegings te artikuleer.

Die doek is op ‘n 80F spanraam, d.w.s. 114cms breed by 146cms hoog.

« There comes a moment when what hapens on the surface (cloth, canvas, paper) is more important / (takes precedence over) / (takes over from) / than what you ‘think’ you’re doing, what’s in the head or what you’re looking at. Take-off. Autonomy. » Henri Matisse.

Die skets op doek. Vanaf begin gaan wat beskikbaar is (oorskietverf, ‘n breë kwas, lap) die proses bepaal. Grondlaag, elke veeg en haal gaan deelneem aan die gesprek wat die voltooide werk gaan wees. Dogen sê : in die oomblik is alles ; daar is geen tyd nie. Is dit regtig so ? Om iets te vergestalt (versgestalt ?) wat uit ‘n proses groei, wat self proses is, is om die oorgange van moment na moment te belewe. En jy moet besluite maak. Belangeloos maar nie sonder gevolge nie. Hoe bewerkstellig jy organiese oorgange tussen ‘happy accidents’ en ontwikkeling/verdieping/verheldering ?

« Everything you do in the studio is equally important – whether drawing a bird or scraping old paint off the palette. » Henri Matisse.

*

b2

3 Augustus

Die agtergrond is eintlik al alles. Dis die sfeer, die omgewing, die kondisie waarbinne die res (die onderwerp, die bewegings van die hand en dus die bewussyn) asem en substansie gaan kry.

Om so aantekeninge te wil maak terwyl die werk ontstaan (‘ont-staan’) is om oor jou eie skouer te kyk. Dis inhiberend. Jy word oorbewus van die wisselvorming of die vloei tussen ‘ontstaan’ en die keuses of verskuiwende fokus wat maak dat jy dinge raaksien en dalk verder neem. (Om ‘n klad te behou is nie ‘n morele besluit nie.) Maar dit verskerp ook jou aandag op die dinamiek van doen. Jy voel hoe sterf die tyd.

« Don’t be afraid – neither of outline nor of texture. » Henri Matisse.

*

4 Aug

Wanneer die agtergrond – die ‘bodem’, le fonds – ingevul is (voorlopig ?) begin die tyd van huiwering en twyfel. Jy gaan nie nou veel verder kan kom met die ‘suggestie’ van betekenis nie. Dis een ding om te reken op die aanvullende of voltooiende of besitnemende van die oog wat te staan kom voor die werk ; dis iets heel anders om oppervlakke, skaduwees, dalk bewegings opsetlik vaag of selfs ‘leeg’ te laat. Stellings kan nie gemaak word nie maar beelde (soos metafore) moet uitgewerk word, nou binne ‘n eie net van bestaan en volgens ‘n genetika van vormsoeke. Is die pienkerige smeersel bo in die hoek van die blou vlak wat ‘buite’ is veronderstel om ‘n wolkie te wees ?

Die oppervlak is gedek – en skielik lyk die doek of die potensiële ruimte kleiner.

Jy moet die balans kry (en dis ‘n lewende gelykstaandestelling) tussen verder te wil gaan, en dit wat (dalk) reeds voltooi is eie aan die ontstaansbeweging so te laat.

Die metafoor is die bewussyn van die gedig : week dit in die woorde.

Sebald, in ‘n opstel oor die skilder Jan Tripp, haal vir Roland Barthes aan wat beweer het hy sien in die alomteenwoordigende man met ‘n kamera die dood se agent, mens sou kon sê die boodskapper, en in foto’s die oorblyfsels (relikwieë) van lewe wat aaneen oorgaan in die namaals. Waar kuns van fotografie verskil, skryf Sebald, is dat die nabyheid van dood haar onderwerp is maar nie ‘n obsessie nie. Sy dweep nie daarmee met ander woorde nie. « Art deploys the deconstruction of outward appearances as a means of countering the obliteration. » Ons skilder en skryf en staan in die geheiligde ruimte van die teaterverhoog voor ‘n donker publiek om te lewe en lewe oor te dra, nie om dood te gaan nie. Miskien omdat daar met die hande beduie word. Nie om die dood te lok of verlei nie. Om te lewe is ‘n strewe. Niemand kan die lewe weergee nie. Maar jy skep die illusie dat dit wel so is : presentasie is illusie. Deur weg te laat, te kies, uit te lig, blind te wees om beter te mag sien. Dis die leser, die kyker, die toehoorder wat die teks of die beeld of die beweging aanvul tot ‘n skyn (en verskyning) van lewe. Jy is dan ek. Ons maak soortgelyke afleidings, ons is ewe blind, ons deel die kode. Ons maak dieselfde bokkespronge. Die teks is die tweeling – die afwesige én die vergestalting van afwesigheid. En dan vergaan Jek en die kwaswoorde bly agter soos spore. Maar omdat onvoltooiing en uitvee ingeskryf is in die beweging sal ook die nakomelinge in interaksie die teksbeeld ervaar as die (re)inkarnasie van lewe. « And what is the business of painting in any case but a kind of pathological investigation in the face of the blackness of death and the white light of eternity ? » W.G. Sebald,

« As Day and Night… »

*

5 Aug

Jy wonder of die eienskappe van droëkwaswerk soos in teenstelling met natkwaswerk ook oorgedra kan word na ander uitingsprosesse ? Wat sou dit beteken in terme van skryf ?

*

b3

7, 8 Aug

« Which is form and which is mind ? Pursue and investigate this in detail. When you penetrate this matter, the coming and going of birth and death is a painting. Unsurpassed enlightenment is a painting. The entire phenomenal universe and the empty sky are nothing but painting. »

Dogen, « Painting of a Rice-cake », 11th month of 1243.

Wat ek presies probeer aandui is dat by (sommige) skilderye die eindproduk (nooit ‘voltooi’, want daar kan nog weer aan verander word, of dit bly lewe – vir ‘n tydjie – en verander in die oogkluise van die toekykers) laag vir laag opgebou word. Dat ‘betekenis’ ‘n sedimentering is en konkreet van aard (woorde is afleidings) en voortkom uit die handeling tussen lae. Dis ‘n bewegende teiken.

Mens is gekondisioneer om begrip of betekenis te verbaliseer, te vertaal in woorde. Miskien om die aanvoeling te probeer reproduseer, dalk meer so in wysie en klankstruktuur as in semantiese verwysing. Dis byna asof iets nie bestaan tot tyd en wyl jy dit nie (vir jouself) kan vertel nie. Jy moet ruimte skep om dit wat per definisie anders is te akkomodeer. Die uitwerking (of inwerking) van waarmee jy gekonfronteer word kan slegs in ruimteskepping opgeneem en belewe word. Die omgaan met die onbekende, die prikkel van buite, is ‘n ontwrigting van die stilte wat jou primêre vertoef is. Om te lewe is om herhaaldelik verkrag te word sodat jy kan vertél in ‘n poging om die binnedringende agent te inkorporeer, en jou eie te maak.

Herkenbare of afleibare elemente – objekte, vertroude ruimtes en illusies van perspektief, die afkortings wat jou plaas in die prentjie, gesigte van bekendes, die onbekende gesigte van self in vervloeiing – al hierdie elemente is leeuvuil oor die spore gestrooi om die hond van stryk te bring. Hoe meer ‘realisties’ die werk hoe meer ontwykend of selfs onsigbaar die werklike ontsluiting tussen kyker en proses. (Ek is ‘n proses.)

Die doek is uiteindelik nie van belang nie : dis slegs die momentele toeverlaat, vlies of vel waarteen die pogings om tyd (en ruimte) substansie te gee afgespeel word. Dis as ware jou tekenbord.

Thom Gunn sê : « At worst, one is in motion ; and at best, / Reaching no absolute, in which to rest, / One is always nearer by not keeping still. »

If you’re going nowhere

            One place is as good as any other

            To start from

            The point is to start

            The start is to point

            You can always only start

            From where you are

            And ‘methodology’ then is a metholody

            Like any other ritual

            Just an automatism to start

            (And sustain) the process

b4-300x225

 

handhandel

(die lewe is die dood se sêskaduwee)

hoe lank het dit jou geneem

om te weet dat alles verniet is,

niemand iets sal neem en eet

‘n skuit kan laat vaar

of pêrels snoer aan die toutjie

woorde wat uit jou mond kom nie ?

.

dat sekstette niks vermenigwoordig

in hierdie druisende wêreld

waar klere geknip en verkoop word,

tamaties geplant en natgelei

en die dood al aanwesigheid

waaraan jou woorde gestalte kan gee ?

.

uit die hawestad het ‘n verlede

van skepe vertrek om al langs

die kuste van onbekende vastelande

te dryf op soek na ‘n wedersydse toekoms

van skape en die uitruil van snuisterye

(leë woorde sou ook alles besoedel)

.

niemand het jou nodig gehad om te sien

alles sal ophou of aanhou bestaan

in dimensies wat gedigte nie van weet :

kyk, die man met die graaf

wat die verrottende maan inspit

het ten minste in koerante gelees

.

hoe honderde swart katte kamaai aan boord

wanneer vaartuie terugkeer uit ‘n verre hede

waar wonderwerke vanself spreek :

van watter nut dan die woordgrawer

se onsigbare konstruksies

as dit nie eens ‘n ruimtetuig

.

na die dieptes kan vuur

om die nag uit te meet nie ?

moet ek gaan met leë hande

moet ek so my stof ontmoet ?

in die voorhuis so grys

soos jou gesig troos jy my

.

met die lewensdoel dat iemand verbeelding

sal help onthou wat gebeur in geborduurde

lappe teen die muur nagelaat toe Tartare

in die Boere-oorlog kom sneuwel het

teen die rante van ons gedoemde kontinent,

want jy wéét ons verstaan nie die skrif

.

omdat hierdie hande niks mak kan maak nie :

kyk, wat oorbly as merkers in die blinde stanza

is om die moue met vuur te bestryk

en te wag op uitgeteerde honde

se verslindende tande

wanneer hulle die koue bewuspyn leeg kom vreet

‘n Klein reis deur die wêreld se kwyning aan die hand van woorde

Monday, August 29th, 2016

‘n Klein reis deur die wêreld se kwyning aan die hand van woorde

(« so lewe-lewe deur die lewe sal jy wel by die dood uitkom » – Sancho Panza se raad aan ‘n oorhaastige reisiger)

(« die dood is soos die son : as jy direk daarna kyk word jy blind » – Le Rochefoucauld)

Jy vra my, vriend, wat die aard van die mens se lewe mag wees ? Is dit ‘n onveranderlike gegewe ten spyte van die variante ? Dan het dit nie eintlik ‘n temporele dimensie nie. Ons weet die elemente wat daardie aard bepaal is nog altyd dieselfde vandat ons met ‘n klip as werktuig op ander klippe begin kap het om bruikbare of mooi dinge te maak. (‘Mooi’ het besweringspotensiaal omdat dit uitreik na wat ons nie verstaan nie.) Die vrees. Die verbeelding. Die poging om te onthou wat nie net instinktiewe oorlewing is nie en dan vormend word wanneer mens probeer wees soos jy dink jy onthou hoe jy is. Selektief, al verdwyn niks en word sommige uitinge en drifte slegs onderdruk om vanuit die ondergrond ‘n rigtingwysigende of verwoestende invloed te hê.

Wat is die aard van bewussyn dan ? ‘n Projeksie ? ‘n Skerm ? ‘n Beskerming ? Wat jy wel weet is dat dit aan- en ineenvloeiend te doen het met lewe wat voortdurend vergestalt word in insek en grashalm en dolfyn en wind en klank en droom. Die droom. Wie droom ? Wat word gedroom ?

Wat is die sin van ‘n mens se lewe, vra jy ? A, dis nou waar jy kom by hoe ‘n lewe behoort te wees. Wat is die impak van jou optrede of jou gelatenheid ? Hoe interageer jy met die ander klankvurke of klipkappers ? Of behoort  « die lewe » ‘n groter sin te hê – wat miskien nie vir jou vertel is nie ? Dink jy daar is ‘n stygende lyn, iets soos ‘n suiwering deur te kies vir die goeie ? Maar dan moet jy glo dat daar ‘n doel sou wees. Beginsels. ‘n Uiteindelike betekenis (waarde ?) waarteen jou handelinge gelees en geëvalueer kan word.

Kom ons sê voorlopig : dit gaan oor die groei van bewuswording.

A, my medemens – dis ‘n vermoeiende storie en daar is baie klippers op die pad…

‘Calzots’ is die Katalaanse woord vir die sagte en soeterige winteruie wat, wanneer hulle begin uitloop, onder ‘n ekstra lagie grond bedek en verder gekweek word sodat die lelle of blare met die uithaal lank en wit en sappig sal wees. Daar is ‘n spesiale fees, dikwels in die wingerde, waar hierdie uie liggies oor kole gerooster word. Enige verskoning vir ‘n fees, la fiesta, is goed. Saterdag word na verwys as fiesta.

Dis van die aantekeninge wat Jek in sy notaboekie vind en agterna, soos nou, aanmekaar probeer ryg met die draadjie van herplasing. Die draadjie bly breek.

Ons is vroeg reeds weg uit Barcelona saam met die Anguerra gesin. Bestemming Madrid vir twee dae om na die oorsigtelike Bosch uitstalling in die Prado te gaan kyk. Dis ‘n eenmalige bymekaarbring van Jeroen Bosch se altaarstukke, drieluike, skilderye, tekeninge en grafiese werk van oral in die wêreld waar hulle ook al via duistere handelstransaksies in privaatversamelings of in museums beland het. So ‘n omvattende uitstalling sal nie weer in ons leeftyd gebeur nie.

Joan (uitgespreek Djohan) Anguerra, teaterman en ou vriend, bestuur. Lotus, Canelle en Vigata sit agter. Die lugverkoeling werk nie sterk genoeg nie ; ons sal die ruite moet afdraai. Die roete neem ons eers deur die industriële gebied rondom Barcelona. Die getande spitsereeks van Montserrat wink blou op die einder. Baie stede in die suide van Europa word soortgelyk ontsier deur handelsareas met hulle konsentrasie van opslaangeboue, pakloodse, uitstallingslokale, advertensieborde, winkelkomplekse en internasionale kitskosrestaurante net buite die stadsmure. Die kontras met die historiese kern is skril.

« La Barça o Barzakh » is die gewilde mantra onder migrante uit Afrika – vlugtelinge, swerwers, party doodgewoon avontuurlustiges op soek na ‘n verdienste in Europa om terug te stuur na die familie in die land van oorsprong, maar almal gee voor dis ‘n kwessie van lewe of dood. La Barça, die stad se kampioensokkerspan, staan in vir Barcelona, die hemel wat ten alle koste bereik moet word ; Al-Barzakh, ‘n Arabierse woord, beteken ‘obstakel’ of ‘versperring’ of ‘grens’ : die oorgang tussen hierbenede en hiernamaals, ‘wagkamer’ of newewêreld waar dooies ontvlees en nie meer vasgekeer kan word deur tyd of ruimte nie en die siel vertoef tot by heropstanding se oordeelsdag. Nou is hulle bloot teenwoordigheid. Die verdoemenis.

  

die verskriklike gelaat van my land

sê jy, jy sê

selfs wanneer ek die tyd

van skaduwees en stilte binnegaan

sal die woord bly

hierdie of iets

wat die naklank is

.

en selfs wanneer die vlees

tot verby die stank

van ‘n laaste naklank

vergaan het, sê jy

en ophou stotter

sodat die eentongbaas

ongestoord in sy herehuis mag slaap

asof hoor en sien

maar net ‘n waan was

.

ook dan sal die woord

bly lewe, hierdie

of iets wat daaraan herinner

solank die aarde

bewerk onder die maan

die silwerhemp arbeiders toekom

sodat amandels soos klinkers

kan blink in die bome

Ons ry verby wingerde bekend vir die cava en die witwyne wat hulle oplewer. Teen die skuinstes pryk kelders breed. Dan deur ‘n wêreld van olyfboorde waar die Borges olyfolie vandaan kom. Wat mooi is aan Katalonie is die streke met ‘n eie aard en dikwels ‘n eie dialek van Katalaans, elk ‘n eie Boland. Empurias. Priorat. Valleie tussen bergreekse, sommiges gebluste vulkane. ‘n Handvol jare gelede het ons ook hierlangs gery saam met Van Zyl Slabbert en Jane, dit was die laaste fase van sy lewe en ons het dit nie geweet nie, om in die Priorat te oornag in ‘n osbloedrooi dorpie waar die landarbeiders glo hulle messe en sekels sommer so teen die mure kon slyp. Toe ook heeldag landskappe met aan die kim draaktand spitse wat ‘n swye uit die blou uitspansel kam. Naby Lleida strek sagtevrugteboorde weerskante so ver soos die oog kan sien. Vorentoe gaan dit swart en bar wees, die hoë woestyn, Monegros, nou hier en daar bewerk danksy die aanlê van water. Land van struikrowers en geharde pagters. Rympies wat gesing word staan bekend as ‘jotas’ – met iets van dieselfde funksie as die coplas verder suid gewroeg deur flamencosangers eweseer uit die volk gegroei, maar hier is die strekking meer bitter en met ‘n angel in die stert.

Joan vertel die mooi verhaal van Barcelona se geliefde oud-burgemeester, Pasqual Maragall. In 2007 kondig hy aan dat hy Alzheimers het en spot nog dat hy nie sy naam sal kan vergeet nie want almal ken en herken hom tog. (Wanneer dit my beurt is sal ek ‘n bordjie met ‘Jek’ daarop geskryf moet saamdra.) Waar hy ook gaan en wat hy ook belewe neem hy ‘n foto van om dan agterna te onthou. In ‘n teaterstuk waarin Joan gespeel het was hy so meegevoer dat hy hard vanuit die gehoor begin saampraat het om repliek te lewer. ‘n Stigting na hom vernoem doen navorsing om beter insigte te bring in die wegraaksyn.

Een uit elke tien mense ouer as vyf-en-sestig is aangetas deur Alzheimers se slakkegang van genade. Vroeër het ons dit kênsheid genoem, senielsiekte, ‘n weggaan in vergeetkunde en ingedagtenis. Of is dit iets anders ? Dat wat die mens aan die wêreld en die lewe doen te veel geword het vir die voorlopige groei van bewustenissigheid ? Na vyf-en-tagtig word die helfte van ons met die stomafgryse geslaan.

binnelandsreis (‘n trekseltjie onthou)

(oneindig in sy verbuigings is die brein

kronkels en krake en gaping en verbystering :

‘n ontplooiende heelal nestel in die holte van been :

soms landskap dit oneindig helder in tydlose

verduistering van grense as berge

afgeteken met ‘n dynserige lig van aanvoeling)

.

wit is die aarde van Bujalaroz

oor Castejon de Monegros verby Alfajarin

met die witte van room en die gryse van verlede

in die leegtes van sien –

onvrugbaar soos ‘n vervloekte see van sand

waar branders lankal uitgebrand het

.

regs tuimel die vaal berge – lewende

lawa van die maan of ‘n tong

se heidense kontorsies om te sê

wat nie gesê kan word nie – en bewende

links al langs die Ebro die lawende

soom van groen genade

.

op die oorkantste oewer in Zaragoza

in iets wat lyk soos ‘n posbus van steen –

Martin Miquel de Goicoechea se familiekelder –

is die helder doodsiener

en uitryger van die sombere lotsbeskikking

Francisco Goya y Lucientes

se lyk die 17de April 1828 toegebeen

(eers later sou die asse Madrid toe verhuis)

.

vrouehoofde is in die grafklip gebeitel

hulle wat die dood beween met blinde oë

soos slakke wat die week herinneringe

aan liefdesbeweging uitdop na die reën

.

en hoog op sy voetstuk soos ‘n geniale gogga

kort van draad en van been gegiet in brons

staan en frons die skilder oor die stad

.

(o, om in dood se mond te wees

soos ‘n ou woord met die smaak

van bloed en van droom

‘n klippie onder die tong

teen die moeg van hardloop

glad gesuig

gedoop in spoeg

vaag en presies soos ‘n klank van die gepeupel

en uiteindelik geborge

kind in die kissie

geraamte in die krip)

Ons steek die grens oor tussen Katalonie en Aragon. Goya en Bunuel die filmer was albei Aragonese. Koppige, eiesinnige mense met baie skadu’s in die kyk. Bujaraloz (Boegalarôthz – die j in Kastiliaans is ‘n keelklank wat jy agter die kleintongetjie gaan haal, ‘n jota, sodat jy eintlik gij word en jek ‘n gek) is die eerste dorp net binne die Aragonese grondgebied. Die gerug word onder jong en gretige Katalaanse manne versprei dat die beste en veral die goedkoopste bordeel in die hele Iberiê in Bujaraloz gevestig is. Bowendien, word gesê, die gesellige gesellinne daar is vlot in beide Spaans én Katalaans. Menige kultuurvraat het al gaan soek na die plek wat, by wyse van spreke, uit die duim van ‘n fabulista in Barcelona gesuig is. Dit word ook vertel dat toe daar enkele eeue gelede wedywering was tussen die hertog van Katalonie en sy neef die hertog van Aragon oor wie voorrang behoort te geniet, ‘n tweegeveg die beslissing moes vel. Die Katalaan het die Aragonees kon omdop – elk toktokkielomp in die harnas ! – en sou gewen het as dit nie was vir die Aragonees se lyfkneg wat die Katalaan op strategiese wyse van agter aan die knaters beetgekry het nie. « Ek het nie besluit wie koning moet wees nie, ek het maar net my baas gehelp, » het hy agterna verduidelik. (Ni quito ni pongo el rey / solo ayudo a mi señor. »)

Oor die radio kom van die jotas deur Joaquin Sabina gesing. Later ook Manuel Serrat se sterk stem wanneer hy met getoonsette gedigte van Hernandez en Machado die harde en diep werklikhede in hierdie klowe en valleie se stof en kluite begrawe onder die rotse oopgrawe in woorde.

bb1

Goya, jy daar op jou voetstuk voor die Prado met die wulpse maja in marmer verewig aan jou voete, Jek wil vir jou ‘n brief skryf om te vertel ek en my vrou en vriende is hier om te kom kyk na die werke van Jheronimus van Aken, die laelander wat julle El Bosco noem.  Moenie dink Jek weet nie dat jy oor hierdie museum troon, dat jou donker visie hierdie ruimte oorvloei nie.

« La memoria como sedimento de la libertad… » skryf Sergio Ramirez in El Pais van 22 Mei. Want om die toekoms te verbeel moet die verlede wat verdwyn het weer opgegrawe en neergeskryf word. Die oppervlakke van jou doeke is inderdaad ‘n neerslag van die verskriklike vryheid van gestalte gee aan menswees se skreeuende angs. Ek kan my kwalik ‘n vryer vertelling voorstel as hierdie visioene en verbeelding gefigureer teen die mure van jou huis waartoe min mense in jou tyd ooit toegang sou gehad het. Daarom was dit net reg om eers weer deur die sale te loop waar jou swart skilderye hang, oorweldig deur die onuitstaanbare aanwesigheid van die doeke, al is die hekse en bedelaars en flenteraars ook hoe vreemd vir iemand wat nie die versukkeling van jou Spanje kon ken nie. Jy het ook geen publiek in gedagte gehad by die maak en die oor-maak, elke keer nog somberder en meer gestroop as die toegeskilderde vorige weergawes van hierdie werke in die kamers, elk ‘n goeie 10×5 jaart ruim, van jou Quinta del Sordo nie. Jy was in gesprek met jouself, jou eie angsfigure en jou wrang kommentaar op mag en bygelowigheid en populisme. Selfs die narratief was bysaak en jy sou jou min steur aan die ‘lesings’ van jou werk sedertdien.

Jek is ‘n afloerder. Die skrywe is ‘n afloer al is dit ook in ‘n put sonder bodem op soek na maan. Iemand wat op morbiede wyse gefassineer is deur hoe mens die onsêbare oopvlek, want dis belangrik om te glo dat die onnoembare tog aangemeld kan word al is dit onvermydellik dat jy bewerig en koorsig soos ‘n brandsiek hond onder sou gaan en half begrawe sou word in die proses. Veral onder woorde.

Die glorie en die wanhoop, afgryse en ekstase. Dik kwashale aangewend met pensele swaar van verf om in enkele strepe ‘n mond van aakligheid of ‘n glinsterende oog vas te lê. Die hand moet kots. Dit moet seker die langwerpige formaat van die doeke wees wat maak dat so baie van die figure swewend uitgebeeld word bo landskappe van verlatenheid, so asof ‘n bose wind hulle oor jou bewussynsveld gewaai het. En oral die onaardse silwerwit gloed. Die bruine wat by plekke van ougeel oorgaan na byna goudkleurig.

Drie skilderye bly my by. Die Duelo a garrotazos – twee pagters tot by hul dye versink in ‘n moeras wat mekaar met knoetse doodmoker in ‘n tweegeveg tot die ewigheid toe ; die Perro semihundido, halfbegraafde hond waarvan net die kop bo die wal uitsteek – sou dit die werklike laaste selfportret wees ? Jek weet dat baie van jou werke kommentaar wou lewer, ‘n gedagte of ‘n oortuiging of ‘n stellingname wou vasvang – maar hierdie een dan ? En die derde skildery wat net buite een van die sale vol van jou eie werke hang, die een wat Vicente Lopez van jou geskilder het : ‘n nors ou man van oor die tagtig, grys baadjie, palet rustende op die voorarm, kwas in die hand, mond wat geen geduld meer het met vrotwoorde nie, oë wat nie wyk en stip staar na die afloerder.

Madrid toe en weer na Bordeaux, Burdeos, die plek van ballingskap. Jy het nooit Frans geleer nie. In Spanje word daar by koning Fernando V11 namens jou gepleit vir ‘n pensioen. Jy word gediagnoseer met verlamming van die blaas en ‘n groot kwaadaardige gewas aan die been. Die koning steur hom nie meer an jou nie, sit nie sy spioene op jou nie. Nog ‘n laaste skildery, Die melkmeisie van Bordeaux, waarskynlik Rosario die dogter van Leocadia, jou bywyf.  Begin April 1828 kry jy ‘n beroerte, gaan in ‘n koma, en twee weke later om twee-uur in die oggend, dis die 16de April, beur jy regop om met asem soos ‘n halfbegraafde hond wie se tong tas na verligting van versmoring die dood in ‘n roggel te herken.

bb2

Want dis vir Bosch dat ons die reis onderneem het en kyk nou net hoe koninklik is die ontvangs ! Skielik is mens sprakeloos. Jek probeer sin maak van haastige gedagtes/indrukke in my notaboekie. Elkeen verdien om herwin, uitgespel en uitgespeel te word. Maar dit sou wees soos om jou vingers te verbrand en dalk met ‘n halfduim as iets by te wil voeg tot die indeks wat die die maan se intieme vreemdheid probeer beskrywe. Jou mou sou leeg wees.

Is dit waarna mens kyk ‘n ‘taal’ wat tegelyk tergend bekend is en tog verwys na ‘n ‘werklikheid’ wat net-net buite bereik van die verstand onder die glans van die lae verf lê ? Wat lê daaragter ? Konkreet : met elektroniese ontledingsapparate, X-strale wat dieper as die vliese van kleur en vormgewing kan vors, weet mens nou van die kragtige tekeninge wat die ‘stemtoon’ van die werke aanhef (maar dit het mens tog instinktief gehoor ?) – die underdrawings wat Jek interpreteer as die onderbroeke, soms tekeninge met ‘n kwas gestoppel-en-veeg om die sintaksis te plaas. Van die ‘bobroeke’ het verdwyn of vervaag of is oorgeverf, soos die baard van Wilgefortis, die gekruisigde maagd wat die gode gevra het om haar onaantreklik te maak vir die man aan wie haar pa haar wou gee as vrou. Soos : die narratiewe samehang van verwysings en betekenisse, indien dit ooit so bedoel was, sodat elke ‘teken’ nou ‘n fenomeen is, foneme wat onderling met mekaar kommunikeer in ‘n taal wat miskien nie bedoel was om ontsyfer te word nie maar waarvan spore en klanke terugkeer in patrone waarin die toeskouer verstrik raak. Patrone : Die man het ‘n totale visie – met die glansstrepie wit van ‘n draad, die notisie van ‘n aktiwiteit tussen mense ver in die afstand, die delikate uitwerk van ‘n motief op ‘n kleed – is sy agtergronde nooit dood of van minder belang nie / niks is ‘leeg’ nie /daar gebeur altyd iets, soveel so dat dit ‘n onophoudelike gemurmel of gekwetter afgee wat netsowel ‘n stilte mag wees. Skaal is nie ter sake nie / jy kom nie eens agter dat dit wat in die natuur ‘klein’ sou wees (skulpe, insekte) hier groter as lewensgroot aktief onderhandel met mense en bome en diere nie / die ‘gesprekke’ het tot gevolg dat hiërargie wegval, alles praat op gelyke voet met mekaar, kanselleer die uniekheid sodat die saambinding van krioelende en getekstureerde lewe die ‘beeld’ is wat die werk verboodskap. Hier ‘n beer opgehang aan ‘n boom, daar ‘n kruisboog in die takke. Die ontstellende word vanselfsprekend / mense word ingesluk of uitgespoeg, verorber, gevierendeel / van naderby bekyk is daar straaltjies bloed. Die skerp kontraste tussen lig en donker / oral nag, onheilspellend en apokalipties. En die vure, sommer so maar oral, of wat deur vensters spuit in ‘n sproeireën van vonke / fonteintjies van verskroeiing. Hy het glo as kind belewe hoe die stadjie Hertogenbosch in vlamme opgaan in die nag. En, soos aantekeninge, note eindeloos herhaal, ‘n gerusstellende deuntjie, die alledaagse / ‘n hondjie drink water in die onderste hoek van ‘n doek, kruike, tregters, visse, implemente, voëls / nie net uile nie maar ook gewone of gewonde dagvoëltjies / kraaie smul aan die lyke. Maar dan word die visse lugballonne waarop ‘n vet dronkgat en sy squeeza hemel toe vlieg / of kroeg toe. Waar sou hy die olifante en kameelperde gesien het ? En wie is die enkele swart figure wat van werk tot werk uit Afrika hier opduik ? Howelinge ? Lyfknegte ? Reisigers uit ‘n ander wêreld ? Vignette van huislike tonele / pagters en ambagsmense besig met hulle dinge / iemand wat op die hurke sit en hengel. Kyk hoe maak hy gebruik van rooi. Vir Bosch is die verleidelike besoekers nie soos by Goya naggestaltes as sosiale wesens nie / sy verbeelding is vry alhoewel verbonde aan opdragte en noukeurig deur notarisse ge-itemiseer en opgeskryf / wat ons sien as duiwelstonele was vir hulle ‘motiewe’ / en van die onderbroeke wat onder ‘n vergeetlagie verf toegeskilder is was portrette van die borge of opdraggewers. Die Hooiwa Triptiek (Triptico del carro de heno) wys hoe hy die modernisme  antisipeer / hoe gewaag in die middelpaneel is die mied / ‘n leegte maar tegelyk met die ‘gevoel’ van strooi / en daarbo byna ewe groot die wolk waarbinne Jesus ‘n opwagting maak / melkgesig / die mied en die wolk groot kontrasterende en ook aanvullende vlekke / abstrakte artikulering van bladspieël. Hy is ‘n miniaturis ! Met eenhaarkwassies stippel hy hier ‘n oog of daar ‘n gil en skielik is dit wat andersins ‘n leë wêreld sou wees nou ‘n gelaaide ruimte. Het hy oorloë belewe ? Die gepantserde soldate is soos krapgeledinge van één gevegsmeganisme / aanvalsmasjiene word verwar met skulpe. In die Visiones de la Mas Alla (Gesigte van die Hiernamaals) is die laaste paneel ‘n ware strokiesprent met ‘n tydgeleide ontwikkeling. Die tonele wat op die panele afspeel is salig onbewus van afloerders of toeskouers / hulle is in intense onderlinge interaksie / die oppervlakke lewe met gesprekke, verduidelikings, fragmentariese verwysings, die gekoggel van eggo’s. En altyd die argitektuur van die werk self, die reguit lyne, leers en spiese en toue en takke / die verbeelding van ruimte gegeometriseer deur die imitasie van illusie sodat die elemente wat saam bestaan op die oppervlak mag rym.

 

in die stad waar die mense

nie arms het nie en alle oë

verlei word na die wieënde heupstap

                                                     van vroue,

in die stad waar die mense

nie arms het nie en wind soms

die leë moue van die mans

                                                   op die banke

elegant laat vou

terwyl swaeltjies geluidloos duik

                                           in die wolke,

in die stad waar die mense

nie arms het nie is dit onbeskof

om kersies te eet uit kardoese

en te vinnig op ‘n motorfiets deur die verbeelding

van mense te ry

Skielik is die afwesigheid van mense oorweldigend. Dis asof al die afwesiges, die skimme van eeue en eeue, elk met ‘n eie lewe nou eensklaps teenwoordig is, soos hulle waarskynlik nog altyd was. Dit het iets te doen met die stilte van wind in bome wanneer daar nie die minste beweging is nie. Daar is dan niks anders as aanwesigheid nie. Teenwoordig : hoe verskriklik is die woord. Dat die ewige hierwees van die afwesiges slegs in die woorde sigbaar word. Of juis dat hulle daardie ruimte vergestalt wat woorde nie kan dek of oppervlak aan kan gee nie. Dat dit téén woord is. Nooit verwoord kan word nie. Die dooies leef in die moedertaal.

Ek lees die boekie van Marcel Cohen, Sur la scène intérieur. In my ervaring daarvan is dit ‘n ‘boekie’ en nie ‘n boek nie – miskien omrede die nederigee formaat in die Gallimard Folio reeks, presies so groot soos die handholte, maar meer nog omdat dit die pogings van ‘n vyfjarige kind uitbeeld om met woorde iets terug te kry van die wesens wat van hom weggeruk is.

(Miskien gebeur alles tussen hakies of aan die rand van die gesigveld in daardie wêreld van stilte waar alles ewig meeklink. Marcel Cohen is ‘n genoot van Lettres sur Cour – die groep skrywers en digters en filmers en kunstenaars en musici wat al sedert ‘n kwarteeu eens per jaar tydens die internasionale jazzfees byeenkom in Vienne om in binneplase te luister na voorgeleesde tekste, gesprekke en klanke. Alles word deur vrywilligers georganiseer. Die pianis wat vanjaar se voorlesings begelei se van is Sauvage. Hy is ingedagtig, ken Abdullah Ibrahim se wysies, en dra ‘n strooihoed soos ‘n donkie s’n by ‘n dorpskarnaval. Ons ontmoet vir Cohen in die jaart van ‘n laerskool. Dis warm. Jek het so pas die gesprek waaraan hy moes deelneem voltooi, het stotterend aan die groep uitgelese luisteraars probeer verduidelik wat Afrikaans is en hoe dit nou beweeg na die ruimtes van vergeet waar daar niks meer is nie om tot in die verskiet te dein. Inderdaad, hoe dit keel-af gesny word deur groepies swart studente wat dink hulle is revolusionêre en hoe die messe geslyp en die bloed agterna afgespoel word deur mak wit Afferkaners wat dan sommer hulle hande ook in dieselfde water was. Jek weet dit nog nie, maar onder die aanwesiges wat so aandagtig luister is daar ou anargiste en kommuniste, mense vir wie die Suid-Afrikaanse oorgang in versoening, so het ons gedink, ‘n mirakel was. Vir so baie oral in die wêreld was die Suid-Afrikaanse narratief dié voorbeeld van die gemeenskaplike goeie waartoe die mensegeskiedenis onverwags tog in staat is… Cohen sit eenkant op ‘n bank, sy hoof slank soos dié van ‘n eensame roofvoël, die oë diep in hulle kaste. Hy is ‘n beleefde iemand uit ‘n ander, meer beskaafde era, met die diskresie van ‘n oorlewende wat viool speel wanneer dit donker word. Natuurlik gee hy ook uiting aan ‘n soort Mandelamania, die uitsonderlikheid van die figuur wat op die regte tydswerweling daar was. ‘n Trapsoetjies versigtig gedra op die wêreld se gewrig. Met oë wat alkant toe draai ? En nee, hy dink tog dat die utopie van Suid-Afrika ‘n deurslaggewende moment in die mensegeskiedenis was, daarna kan die mensdom nie weer dieselfde wees nie, net so belangrik as die Revolusie, en dat alles nie verlore is nie, dat dit die land van die toekoms is. Waarom sal Jek ook daardie skyntransendensie wil vernietig ? En sal al sy ontledings van wat toe van die bevrydingsbeweging geword het, hoe verword dit is, tog enigsins help ? Is dit nie beter om liewer die hakies te sluit nie ?)

Ons reis deur vreemde tye om by ons bestemming te kom. Dit het skielik versengend warm geword oor die afgelope paar dae nadat die lente vir lank koel en matig was met milde reënbuie sodat die plantegroei laat groen gebly het en die rose nog aanhou bloei en blom. Die lig bly tot laataand, daar is warm wind uit die berge wat aldag sterker gaan waai en oor enkele dae sal die seisoen se veldbrande soos vuurspuwende krake in die kors van die nag oor dele van Noord-Katalonie soos ook die suide van Frankryk begin slang. Die snelweë is vol voertuie. Kuddes in families is onderweg na waar hulle vakansie gaan hou. Soms ry ons deur rooksuile. Die verkoeling in die motorkar werk nie en ons is genoodsaak om die ruite af te draai.

Dit is ook die tyd van tweelinge. Verwantskappe waarvan ek vroeër nie bewus was nie word by Jek ingeskerp. In Krakow, ‘n paar weke gelede op besoek aan Auschwitz-Birkenau, het ‘n gids met donkerbril en ‘n sambreel en ‘n grillerige Amerikaansagtige aksent uit ‘n mond so verbitterd soos ‘n stomp skeermes (die vasvatsinoniem vir ‘aksent’ in Sterftaal is ‘tongval’) met afgemete frases vertel van die afgryslike eksperimente (ons staan voor die grys barak in die son) uitgevoer o.a. op tweelinge. Deur Mengele. Die dodemeester. Hy wie die kuddes mense by hulle aankoms in beestetrokke in die kamp met die geoefende oog van ‘n skerpregter daardie kant toe na ‘n langsamer dood of diékant toe vir onmiddellike uitwissing geskei het. Poef. Vetterige as en rook. Terwyl ‘n orkessie speel. Ook Joods. Sodat die mense nie paniekerig moet word nie. En Mengele het op rype ouderdom vredig aan sy hart beswyk in die plek van sy Suid-Amerikaanse asiel. Soos ‘n doodgewone mens aan die einde van die lewe…

bb3

Birkenau… Jek kan nie daaroor skryf nie, nie oor die skuifelende hordes besoekers met die woorde in hulle oorfone asof dit uit ‘n verre wêreld kom, nie oor die sieldooie ruimtes agter glas vol klosse hare afgeskeer om gebruik te word, verwerk in viltmatte en muurbehangsels en om matrasse mee op te stop, nie oor die stapels en stapels brille, nie oor die berge geskifte koffers, en die name…, nie oor die martelselle en nie oor die hokke in die kelders net groot genoeg vir ‘n mens om regopstaande in dood te gaan van verhongering en nie oor die galge skielik soos ‘n roep aan die eindpunt van ‘n gang of soos ‘n herinnering in ‘n binneplaas nie. No se puede mirar. (Beverly Hills. Singende stemme gang-af op pad na die galgkamer, dood toe, nog voor die dag breek.)

Nie eens die onder woorde probeer bring tussen hakies gaan hier help nie. Net flardes bly oor. Want waar daar vir ander dalk die laaste regop beur is wanneer dood in die keel roggel, bly die hand van die een wat kyk aanhou spasmodies beweeg. Ook al is daar niks om aan te teken of oor te dra of net te merk nie. Selfs al het julle net één mens doodgemaak dan was dit nog altyd die pleeg van ‘n onuitwisbare daad, vir altyd ‘n vergryp teen die lewe… so ‘n plek – beenboord, asheuwel, stilte van uitwissing – is waar taal en besinning verstom… ‘n onteenwoordigheid van lewe wat nooit weer onderbreek kan word nie – waar geskiedenis as die verflentering van sin se oorlewe ophou… in die dorpie Osywicu (Pools vir Auschwitz) ‘n groot advertensiebord met KEBAB TOURUS, vleis vir honger toeriste… Droga Smierci (the Road of Death)… al wat (ek) weet is dat (ek) nie mens wou gewees het nie, nie nou nie, nie toe nie, nie in die toekoms nie. Nooit. (ek) weet ek het geen keuse gehad nie maar om dan te moet wéét die dood hou nooit op nie… dit kan nie vertel word nie, dit moét vertel word… the mind born in chaos / aborted on the page / and you made it light / and gentle, oh reader… don’t put your heart / in the poem, dear poet – / the reader will eat it / and wipe her lips / and where will you then find the throbbing to keen and to keep / alive the illusion of life… die ongeneesbare wond van gebore te wees… en nou om verby die einde / van die gedig te skrywe… hoe kom ons

(jy leser, ek vleser) / uit hierdie genadelose / voortbeweeg van woorde ?

jy is nog ek – Jek –

maar in die uitreik na jou

maak ek van my die eie gek –

maar in die uitreik na jou gegalg

hou ek jou as eie vir die geksalige

asemritmeruimtes

Was dit nie die onderliggende etos van die Nazis (die Duitsers) dat alles herwin en weer gebruik word nie ? Mens is gemaak om te produseer, om vooruit te beur, dis immers die doel van die skepping en die dryfveer van ontwikkeling, en slegs op dié manier kan jy inpas en dalk aanvaar word. Arbeit macht frei… Dat die Jode (en homoseksuele, kommuniste,  sigeuners, swartes, Sowjet-krygsgevangenes, gebreklikes) uitgeroei moes word –  dis ‘n gegewe. Maar éérs benut as slawe-arbeid…

In Berlyn op ‘n onlangse besoek lees ek ‘n laaste onderhoud met ‘n kerkleier wat kort vantevore ontslaap het, in lewe was hy ‘n groot kampvegter vir die integrasie van migrante. Hulle is mense net soos ons, sê hy. Al manier, volgens sy testamentgetuienis, is dat hulle so gou moontlik in die werk gesteek word. Dis die enigste redding. Dis hoe hulle hul voete kan vind in die Weste.

Tale het weggeraak in Krakow. Jek was daar om deel te neem aan die Milosz Poësiefees. Die afgestorwe digter, Czeslaw Milosz, was vir ‘n goeie gedeelte van sy lewe ‘n balling in Amerika waar hy ook in Engels geskryf het voordat hy teruggekom het Pole toe om te sterwe, 2004, juis in Krakow. Sy seun is nou aanwesig. Hy ook reeds ‘n ou man uit ‘n ander wêreld, so oud soos sy vaar sou word, die plegstatigheid wat saamgaan met ‘n sakdoek waarvan net die punt uitsteek by die baadjie se bo-sak, en miskien eweneens ‘n bietjie ironies. Hy trek op sy pa. Maar sy wenkbroue is minder intimiderend, minder rusperagtig oor die slaaiblaar van die gesig. Die bewegende mens vul die skimvorm van die afwesiges, die vlees is ‘n herhaling en die lyf maak oorgeërfde gebare waarvan die aandag nie bewus is nie. Hy lees ‘n gedig van die ou man voor. Ruimtes waar verrigtinge plaasvind roep afwesigheid en ontheiliging op – ‘n sinagoge, ‘n kerk. Versierings is oordadig, dit druip van weelde. En jy wonder hoe die stadkern behoue gebly het en waarom die Nazis nie hierdie rykdom ook gestroop het nie. ‘n Milosz voorfamilielid (Oscar Vladislas de Lubiez Milosz) het in Frans gedig : « Tous les morts sont ivres de pluie veille et froide » – die dooies is almal dronk van ‘n ou en koue reën.

Metaphysics

 

It’s been and gone.

It’s been, so it’s gone.

In the same irreversible order

for such is the rule of this foregone game.

A trite conclusion, not worth writing,

if it weren’t an unquestionable fact,

a fact for ever and ever,

for the whole cosmos, as it is and will be,

that something really was,

until it was gone,

even the fact

that today you had a side of fries.

Bogaande vertaal deur Clare Cavanagh is die finale gedig in die laaste gepubliseerde bundel (Tutaj / Here) van daardie Swart Moedermaagd van Poolse poësie, ons boegbeeld, Wislawa Szymborska. Met die aand se voorlesing in die sinagoge het Jerzy Ilg  (Vaderkrismis) ‘n helderrooi baadjie sonder sakdoek aan. Hy sê Szymborska het dit vir hom gegee en laat aantrek toe hulle vir oulaas saam voorgelees het en hy wil hê sy moet dit nou sien, waar sy haar ook mag bevind.

Tale het weggeraak in Krakow. Die organiseerders van die fees, so aanvaar mens, ‘n ‘struktuur’ van die stadsregering, is duidelik daarop ingestel as eerste prioriteit om die stad te bemark en internasionaal te situeer. Vir hulle het dit nie gegaan om die onderlinge verstaanbillikheid van die deelnemers nie. Hulle het hul pligte uitgevoer, die nodige substansie vir verslae gegenereer, die toegestaande begroting benut soos apparatchiks uit ‘n vroeëre totalitêre bedeling sou doen maar nou sonder die inkleding van ‘n ideologie. Poësie as niche vir ‘n ambisieuse burokrasie ; niks meer nie. En tog was ons bewus van die onderliggende dichotomie tussen staat en kultuur. Of dan, die intellektuele se verset teen die nuwe nasionalistiese party aan bewind se pogings om die geskiedenis te herskryf. In Gdansk befonds die Ministerie van Kultuur die oprig van ‘n herdenkingsmuseum wat die vervolging en slagofferskap van Pole voorop stel ten koste van die Jode se uitdelging. Net buite Birkenau se poorte is ‘n gedenkteken staangemaak deur inwoners van Osywicu en omliggende dorpies wat sweer dat hulle van niks geweet het nie. Daar was nou wel ‘n pesreuk in die lug…

Die internasionale deelnemers sit en luister dikwels met dowe ore. Adonis, vroeë Siriese modernis en sekularis vir wie monoteïsme die oorsaak van alle kwaad is, probeer vertel by monde van ‘n Arabiese kollega ons moet bly glo in die Utopie van gelykheid. Maar later het hy teenoor my beken dat hy moeg is van al die gepiekel na byeenkomste van onbegrip. Hy het probeer glimlag. In sy oë was die medelydende kyk van ‘n melankoliese harlekyn.

Michael Ondaatje verwys in sy voorlesing oor die belang van poësie – so het Jek dit verstaan – na ‘n Japannese estetiese vormbegrip waar die geheel met opset wankelrig of ‘oop’ gelaat word. Wanneer hy sy gedigte voorlees lê hy baie klem daarop dat hy beïnvloed is deur die orale poësie van Sri Lanka, sy geboorteland, waarvan hy die taal verloor het en slegs die oë van ‘n melankoliese nar oorgehou het.

Die ou stad se strate is smal en loop dan byna almal uit op ‘n groot sentrale plein wat sekerlik reeds in die Middeleeue aangelê is. Uit die venster van ‘n gebou in ‘n verlate systraat, dit mag ‘n klooster wees, spoel onverwags die soet fuga-klanke van ‘n koor wat ‘n Bach lied oefen. Die moment is gewyd, it’s the hour for washing the gods, dink jy, dit is tog waarmee die sangers besig is. Mens bly staan in vervoering en tas instinktief na die maan geryg aan ‘n kerktoringspits.

In die Bernadynse Kerk beeld ‘n tafereel die Dans van die Dood uit, met die onderskrif (soos vertaal) : « It is, alas, a sorry chance / When Death asks us to dance » Soos skimme, wanneer tot die ou skuifelgebare van die dans verleer is, sien mens dan oral die verwese dronkaards een-een, al loop hulle dikwels twee-twee sonder om ‘n woord te wissel in geselskap van koning vodka. Miskien help dit hulle om te glo hulle sien nie dubbel nie.

En in die skemeruur ontmoet mens onverwags vir Olga Sedakova op pad iewers heen. Haar oë is treurig. « And I will walk down a familiar road, / At last, going where I am bidden to go. » { – } « Each of us wants to be recognized, known, / For birds to fly down in greeting, / For the dead to stand up as if living, / For the beasts to bring their young // And for time, slowly to unfold / Like lightning remembered from long ago. » (From Old Songs – THE JOURNEY, vertaal deur Stepfanie Sandler)

bb4

 

van val en vergeteling

.

om in die diepte die lewe te verloor

waar gevindes met oë wyd oop op duisternis

deur die einde en einderlose blou ruim

dartel en swenk en tuimel en vlerk

in arabeske van vlieg en vlug en vind en verandering

.

hoe moet dit wees

om eindeloos verorber te word

en weer te woord

begrawe in as

langs flanke van bergreekse koraal

onder gordyne sneeuende saad

hoe moet dit wees om te waterwees

Vorentoe van waar jy in die verlede was, terug in die teks. Patrone en motiewe dryf rond soos broodkorsies in ‘n kommetjie melk – berge, tweelinge, die nagmerrie van mens te wees, die doodgaan in die mond, dat Bosch al eintlik die swelgpartye vir die voorvarke en dodekampe vir die res geverf het, soos in Dachau en Auschwitz. Was/is dit dan altyd so ?

Van Van Gogh is gesê dat hy baie duisternis verorber het om ‘n bietjie lig uit te kan skei al het sy doeke gebrand van vuur. Wat sou mens dan sê van Bosch se werke waar alles tot glans omtower word, selfs die nagtonele met vlammetjies in die verte ? Is dit omdat sy beeldeskat so vanselfsprekend is, onbevraagteken soos ‘n moedertaal ? Wat sê dit dan van die nodige ontwrigting tussen oppervlak en suggestie wat dit moontlik gaan maak vir die kyker om in die prentjie te kom ?

Chronologies was daar eers die besoek aan Krakow en die rou wonde van die uitwissingskampe. Jek onthou nou dat die poësiefees ‘n tema gehad het, Road-side dog (na aanleiding van ‘n skryfstuk van Milosz), en dat hierdie droomknoop ‘n voorafskadu was van die halfversuipte hond, Goya se vergestalting van suiwer angs wat ek later in die Prado sou sien. Daarna kom die reis Madrid toe om onder die swart toesigoog van Goya te gaan kyk na die werke van Jheronimus Bosch.

Was al die werke deur hom geskilder ? Sekerlik nie (en dit maak nie saak nie) want leerlinge het tema’s oorgeneem, nageskilder. Goya se werke is eweneens van die mure waarop dit geskilder was verwyder, skoongemaak, gerestoureer, hier en daar kleiner getrim om in die oog van die afloerder te pas. Buitendien, Bosch behoort aan ‘n gilde, hy kom uit ‘n familie van skilders, ambagsmanne, en die werke is die produkte van ‘n gemeenskaplike ateljee. Tog bespeur jy die bewegings van die hand en die onrustige gees van die historiese mens wat van 1450 tot 1516 gelewe het met vrou en sorge en die plegtige plesier van ‘n gesiene stadsburger, gereis het, die sotlikhede van die mensdom met wrangheid gadegeslaan het. Hy het geweet van kadawers en rotte. Dis veral opvallend omdat jy kan sien hoe die impasto dikker en die penseelhale losser word in die laatwerk. Dis in die doodgaan dat die mens ‘n individu word. Skilder was sy vryheid – hier is ek, ek kan nie anders nie.

Daarna eers kom die reis na Vienne. Jy is nog nie klaar daarmee nie. Ook nie met Cohen se boek nie.

Ons is vroeg weg uit Poble Gran. Die landskap was lieflik soos oopvoue van die oog na die Pirenneë se kant toe. Daar was in die vroeë ure nog nie te veel lorries op die pad nie en die lug was so skoon soos water voor die dynserigheid van melk bykom.

Teen twee-uur was ons in Vienne, ons plek van aankoms – ‘n Gallo-Romeinse nedersetting aan die oewers van die Rhône. Vroeër was dit ‘n handelsplek met skure waar allerlei produkte uit die Romeinse Ryk en van naburige state verder noord opgegaar is om daarvandaan na Rome verskeep te word. Groot dele van die oorspronklike stad is opgegrawe en kan besoek word. Die luukse, die gemak, die ontwikkelde rioolstelsels wat nog te sien is, is verbysterend.

van mense in toga’s

wat op die linkersy gevly

in die nabyheid van watervywers

en fonteinklanke in binnehowe

onder prieels

eet met die regterhand –

en ‘n bietjie verder die latrines

want hier het mense toe lankal

binnenshuis begin kak

en dalk selfs in diepe bepeinsing

gestoei met die binnemens –

anders as in Afrika

waar mense neusoptrekkerig

buite op die hurke sit en eet

uit één bak

met die regterhand

Later die aand onder die maan ‘n goue skuit wat oor die donkerwordende heuwels vaar, tot kreun-en-kraak vol drome versteen as herinneringe, en met enkele sterre se helder weerkaatsings in die rooi hemel van sterfte, het ons deur die verdwaalstegies geloop na die Romeinse arena wat al vir so baie eeue teen die bergwand bo die stadjie lê om saam met ten minste seweduisend mense – ‘n see van mense in die nag – te luister na uitvoerings tydens die jaarlikse jazzfees. ‘n Yoruba tweeling meisies, baie lig van kleur, het gesing. Hulle krete het mekaar aangevul en teruggebons as eggo’s van die halfmaan volgepakte sitplekke in die arena. Soms het hulle gesing in ‘n taal wat net hulle ken. Die een met die boskasie hare het vertel hoe die geboorte van ‘n tweeling in die Afrika van hulle herkoms as ‘n onheil gesien word. Dat die een moet sterf sodat die ander kan lewe. Hulle was aangetrek in rooi werkersoorpakke – so asof hulle dalk lede sou kon wees van Djuliaas Malema se fascistiese party.

Jek moes dink : om te skryf is ‘n tweeling van lewe en elke uiting word instinktief die insae en weerklank van die ander.

bb5

Op pad terug probeer vang Lotus die maan. In die verbygaan voor ‘n winkel wat goëlgoed verkoop sien ek hoe wink Jek vir my tussen bric-à-brac van agter die glas. Hy dra glad das ! Die hotel is op ‘n haar na presies dieselfde een as dié van Madrid – funksioneel, minimaal, van plastiek, ‘n skakel in ‘n anonieme ketting. (In Madrid was die naasliggende arena egter bedoel vir bulgevegte.) In die verlate  foyer sit twee werknemers met fluitjies en veelkleurige hane van vilt op die koppe voor ‘n televisiestel om te kyk na die eindwedstryd tussen Portugal en Frankryk in die wêreldsokkertoernooi. Portugal sou wen.

Cohen – dit is die stamnaam, verstaan ek, van hulle wat toegelaat word om in die tempel te sing, die priesters dus – skryf volgens sy bibliografie ook in Judeo-Spaans. Oftewel Ladino. Nog ‘n taal wat weggeraak het. Met die wegraak bly slegs die woorde en die geure wat werklikhede en aanwesighede oproep oor. Wie sou weet of die een die ander voortbring ? Of verduister ? Hy skryf dat die mens in staat is om te onderskei tussen drieduisend verskillende reuke. Die geheue aan reuk is in die mees argaïese gedeelte van die brein gesetel, daardie weef-sel-herinnering wat ons in gemeen het met die amfibiese tweeslagtigheid aan die kern van ons evolusie. Elke stap vorentoe is ‘n verlies. Sy familie kom oorspronklik uit Turkye, Konstantinopel. Iedere hoofstuk van die klein, intens skrynende memoir wat ek nie wil lees nie want die afwesighede word ondraaglik, dra die titel van ‘n nabye familielid. Benewens Marie die ma en Jacques die pa kom die evokatiewe name van ‘n vervloë tyd aan bod : Sultana en Mercado en Rebecca Chaki en David Salem… elk afsonderlik verbind aan ‘n geurboeket. Leer en kleedstof en naskeermiddels en parfuum en sakdoeke en seep en kookolie en dit wat jy ruik wanneer jy jou neus in die geliefde se nek druk. Sy ma, Marie, se liprooisel. Nooit sou sy uie skil nie want die reuk bly kleef aan mens se hande vir dae. Onder die hoofstuktitels is daar die nommer en die datum van die konvooie wat hulle weggeneem het dodekampe toe om op te gaan in rook en as. Daarna niks. Soms wel ‘n asem van wat gebeur het. David, byvoorbeeld, was sy ma se jongste broer. Saam met Perla, sy vrou, word hy gedeporteer Birkenau toe. Hy probeer ontsnap uit die kamp vir mans om by sy vrou uit te kom. Sterf soos ‘n trekvoël wat verblind teen die geëlektrifiseerde heining vasgevlieg het. Die SS hang die lyk op bo die sentrale laan waarlangs die ander ingehoktes moet loop om te gaan werk. Vir dae. As afskrikmiddel. Hy was ses-en-dertig jaar oud. Saam met ander besoekers het Jek ook in daardie laan geloop. Die stank van ontbinding bly kleef aan mens se hande. Besprinkel die Nazi grootkokkedore dan nie ook hulself met oliekolonie nie ? In feite verkies hulle meer viriele reuke, soos Cuir de Russie. Selfs hulle eie Echt Kölnisch Wasser het hulle te veel herinner aan die swakheid van die Weimar Republiek.

Marcel ken die storie want Perla het oorleef al het sy nooit weer daaroor gepraat nie.

Skrywe is ‘n herwinning van daardie tweeling – die bewussyn, die geborgenheid, die onskuld, die ritmes – wat verlore gegaan het. Mens skryf al agter die beweging aan. Die skrywe is ‘n naspoor van die reuke wat lewe genoem word, wat soos die tweeslagtigheid van lewe-en-dood aan woorde bly kleef. Aan die hand van melkvaal kiekies probeer onthou hy wat hy moes geweet het nog voor hy bewus was van enige onthou. Hy ‘lees’ deur ‘n vergrootglas en elke foto word die ingang tot daardie vergane wêreld wat nooit ophou bestaan het nie.

Die groot wegraakherinnering begin die dag toe hy terugkom van die speelpark waarnatoe die oppaster hom geneem het, sy is ook in die boek en verdwyn ook, en toe van ‘n afstand moes sien hoe sy naasbestaandes uit die familiehuis geboender word – sy oupa Mercado het in alle statigheid en gekrenkte eer probeer vasklou aan sy geliefde leunstoel – en weggevoer word in lorries. Dit was altyd die Franse polisie wat die arresteerwerk gedoen het. Die Gestapo het die feit dat hulle in ‘n besette land is gerespekteer. Marie het nie dadelik in ‘n konvooi beland nie. Sy had ‘n jonggebore dogtertjie, Monique, Marcel se sussie. Die beleid was dat kinders onder ses maande nie gedeporteer word nie. Marie en die babatjie was dus aangehou in die Rotschild Hospitaal saam met ander in dieselfde geval totdat die kind oud genoeg was om doodgemaak te word. Marcel kom staan gereeld op die sypaadjie langs die hospitaal. Sy ma maak gebare maar geen geluide nie, ‘n engel in die oond, en later eers sal hy verstaan dis omdat sy nie die aandag wou trek na haar seun oorkant die pad nie. Totdat sy vir hom laat verstaan dat dit te gevaarlik sou wees om weer te kom.

Hy was vyf jaar oud toe die dood begin het. Hy haal aan : « Om oud te word – watter vreemde avontuur is dit tog vir ‘n klein seuntjie. »

bb6

Jek Breytenbach

Can Ocells, Augustus 2016

Helize van Vuuren. Die atoombom, sensuur en ’n geheime publikasie.

Friday, August 5th, 2016

Monument_of_the_A-bombed_Teachers_and_Students_of_National_Elementary_Schools

Monument vir die gebombardeerde nasionale skole
in Hiroshima.

 

Shinoe Shoda se versameling tradisionele tanka-verse, geskryf om die gruwels van die 1945 atoombombardering van Hiroshima te herdenk, en in die geheim gepubliseer tydens die Geallieerde Besetting, is ontdek in ‘n tempel in die Hirosjima-omgewing. So is vandag berig in The Japan News, van Woensdag 3 Augustus 2016 (bladsy 2).

n-poetry-a-20160730

Die versameling, Sange, ‘n Boeddhistiese term wat “jammerte, belydenis, boetedoening” beteken, is op 26 Julie geskenk aan die Hirosjima Vredesherdenkings museum. Vantevore was slegs een kopie van die bloemlesing, “’n kosbare en rare geskrewe stuk”, bekend. Shoda het die atoombombardering in haar huis ervaar, slegs 1.7 kilometer vanaf “grond zero”. Die bloemlesing bevat 100 tanka-verse wat grafiese beskrywings bied van wat sy self ervaar het of gehoor het van ander hibakusha atoombom oorlewendes. Een tanka lees:

 

die swaar beendere

moet die onderwyser wees

en daarnaas

klein skedeltjies

vergader

 

In 1947, die jaar toe die versameling gepubliseer is, was Japan beset deur Amerikaans-begeleide Geallieerde Magte. Ernstige beperkings is geplaas op publikasie en beriggewing oor die atoombombarderings van Hirosjima en Nagasaki, volgens Hirosjima-stadsbeheerders.

 

Ander tankas:

 

Tanka (I)

 

In madness

a woman cries

“I left my child in the flames.

Now all I have

is my own life.”

 

Tanka (II)

 

I wonder

if there is an operation

that removes memories.

Where is a cure

for my pain-filled heart?

 

_______________________________________

 

Shinoe Shoda (正田篠 Shoda Shinoe, december 1910 – 15 juni 1965) was een Japanse dichter en schrijver bekend om haar atoombom literatuur.

Shoda werd geboren in Etajima in Hiroshima in 1910.  Rond 1920 verhuisde haar familie naar Ujina, net buiten Hiroshima, en in 1925 schreef ze zich in bij een Jōdo Shinshū middelbare school voor meisjes, waar zij afstuderen in 1929.

In de late jaren 1920 begon ze met het publiceren van poëzie in Koran, een maandelijks literair tijdschrift.

Shoda trouwde met ingenieur Takamoto Suematsu en ze hadden een zoon, Shin’ichirō.  In 1940 overleed haar man en in 1945 werd haar ouderlijk huis verwoest, waardoor de familie zich verplaatsen na de stad Hiroshima.  Op 6 augustus 1945 werd de stad verwoest door de atoombom aanval. Shoda was thuis op dat moment, slechts twee kilometer van ground zero. In februari van het volgende jaar is haar vader overleden aan darmkanker en later viel haar zoon ook ziek.

Naar aanleiding van de Japanse overgave, begonnen Shoda met het schrijven van traditionele tanka gedichten op het thema van de atoombom.  Ze had moeite met het publiceren, zowel vanwege het onderwerp en vanwege haar relatieve gebrek aan ervaring.  In 1946 slaagde ze in het publiceren van 39 van haar gedichten in het Shida tijdschrift Fuschichō. In 1947, om censuur te ontwijk, heeft ze Sange (“berouw” of “Repentance” in het geheim gepubliceerd), een tanka bloemlezing. 150 exemplaren van het boek waren gestencild door een klerk in de gevangenis van Hiroshima en door Shoda persoonlijk uitgedeeld aan de slachtoffers van de ontploffing.

Ze publiceerde weinig na Sange tot in de jaren 1960, toen zij in 1962  haar autobiografie, Een oorsuizen, publiceerde.  Kort na de publicatie werd ze ziek met borstkanker en haar gezondheid ging snel achteruit.  Zij overleed op 15 juni 1965, het jaar vóór de publicatie van haar tweede tanka collectie, Sarusuberi ( “krip mirte”), in 1966. “Reiko” samen met “Chanchako Bachan” (“Oude vrouw in chanchako, of een gewatteerde mouwloze jas”), werd postuum gepubliceerd in Dokyumento Nihonjin (“Document van de Japanse ‘) in 1969. Pikakko-chan bevat zeven verhalen, met inbegrip van “Reiko” en “Chanchako Bachan”.

Een van haar gedichten uit Sange verschijnt op het Monument van de A-gebombardeerde docenten en studenten van de Nationale Basisscholen in Hiroshima.

Referenties

–         John Whittier Treat (1996). Writing Ground Zero: Japanese Literature and the Atomic Bomb. University of Chicago Press. pp. 189–197.

–         Kenzaburo Oe; Kenzaburō Ōe; David L. Swain; Toshi Yonezawa (1996). Hiroshima Notes. Grove Press. p. 165.

–         Masamoto Nasu (1991). Children of the Paper Crane. M.E. Sharpe. p. 98.

–         “Social Damages”. AtomicBombMuseum.org. 2006.

–         Kaushik, Devendra (1970). Under the Mushroom Cloud of Death. Rachna Publishers. p. 17.

–         Roach Pierson, Ruth (1987). Women and peace: theoretical, historical, and practical perspectives. Croom Helm. p. 227.

(Nederlandse vertaling van https://en.wikipedia.org/wiki/Shinoe_Shōda)

Helize van Vuuren