onderhoude

Onderhoud met Daniel Hugo: Na die wette van Afskeid & Herfs

Monday, September 20th, 2021

 

 

 

Vraaggesprek tussen Yves T’Sjoen (YT) en Daniel Hugo (DH) oor Na die wette van Afskeid & Herfs. ’n Keuse uit die gedigte van Eddy van Vliet (Protea Boekhuis, 2021)

 

YT: In 2007, vijf jaar na het overlijden van de dichter, verscheen in het fonds van De Bezige Bij (Amsterdam) de editie met het verzameld dichtwerk van Eddy van Vliet (1942-2002). Het project is gerealiseerd door Christophe Van der Vorst en Yves T’Sjoen in samenwerking met Els van Damme. Het is gefinancierd door de Koninklijke Academie voor Nederlandse Taal en Letteren (Gent) en geïnstigeerd door het Centrum voor Teksteditie en Bronnenstudie. De redacteur van De Bezige Bij was Alfred Schaffer.

Na de door Heilna du Plooy vervaardigde Afrikaanse vertaling van Van Vliets in het Nederlands meermaals herdrukte essay Poëzie. Een pleidooi (1991) is nu een bloemlezing van zesendertig gedichten van Eddy van Vliet beschikbaar dankzij Daniel Hugo. De titel Na die wette van Afskeid & Herfs is ontleend aan de bundel Na de wetten van Afscheid & Herfst (1978).

De bibliografische verwijzingen in het boek laten zien dat uit Van Vliets derde dichtbundel columbus tevergeefs (1970) – na Het lied van ik (1964) en Duel (1967) – twee gedichten zijn geselecteerd (‘Biografie’ en ‘“wij drinken dagelijks”’) en uit Van bittere tranen Kollebloemen e.a. Blozende droefheden (1971) maar één tekst (‘Vader’). Ik geef de bundeltitels weer conform de titelpagina en de weergave in de editie van het verzameld werk. Uit het latere werk is ruimer geselecteerd: Na de wetten van Afscheid & Herfst (1978, 3), Glazen (1979, 6), de verzamelbundel Het grote verdriet (1981, 3), Jaren na maart (1986, 3), De binnenplaats (1987, 6), De toekomstige dief (1991, 6), Zoals in een fresco de kleur (1996, 2), de derde en laatste geautoriseerde (zelf)bloemlezing Gigantische dagen (2002, 1) en de postume uitgave Laatste gedichten (2003, 1). Tot slot heeft Daniel Hugo ook twee in het tijdschrift Revolver gepubliceerde gedichten opgenomen (in de afdeling met “verspreid gepubliceerde gedichten” van de Verzamelde gedichten): ‘“Geen slot, zelfs bij gebrek aan de juiste sleutel”’ (1980) en ‘Hommage aan Tomas Tranströmer in het Victoriatheater (Malmö)’ (1997).

Uit dit overzicht blijkt de keuze voor het romantisch dichtwerk van Van Vliet, ook de titel van de Zuid-Afrikaanse boekuitgave wijst daarop. Van Vliet behoort met deze poëzie tot de nieuw-romantische tendens in de literatuur van Vlaanderen.

In een essay ter gelegenheid van de Zuid-Afrikaanse bloemlezing en dus de introductie van de dichter in het Afrikaans bespreek ik voor Litnet de drie verzameluitgaven die door Van Vliet zelf zijn samengesteld (https://www.litnet.co.za/een-lang-vervloeien-in-een-strak-gebogen-glans-vlietend-uit-over-de-lyriek-van-eddy-van-vliet/). In De vierschaar. Gedichten 1962-1972 (1973), in Het grote verdriet (1974, 1981 = tweede vermeerderde druk), met teksten uit de periode 1971-1974, en in Gigantische dagen. Een keuze uit gedichten 1978-2001 ontwierp de schrijver een publieke postuur, een zelfbeeld door de afzonderlijk gebundelde gedichten in een ruimer perspectief aan te bieden. Mogelijk moeten we die auteursedities, behalve vanuit mercantiel oogpunt, als poëticaal-esthetische scharnierpunten zien: een poging om een cesuur te markeren, een dichterlijke periode al dan niet af te sluiten. Voor de Afrikaanse vertaling is ervoor geopteerd het latere (romantische) zelfbeeld te presenteren, met de nadruk op gedichten vanaf de jaren zeventig. De bloemlezer kiest volgens eigen principes, zoals een bepaalde poëticale voorkeur, en zal niet zoals een editeur getrouw aan de basistekst een wetenschappelijk onderbouwde geëditeerde tekstuitgave bezorgen voor een anderstalige lezer.

Na de poëzie van de Vlaamse schrijvers Herman de Coninck, Miriam Van hee en Leonard Nolens, recent Marc Tritsmans en Charlotte van den Broeck, is nu ook Eddy van Vliet in het Afrikaans vertaald. Het is opmerkelijk dat in het vertaalwerk – indien ik ook Hugo Claus’ Het verdriet van België mag meerekenen (Protea Boekhuis, Pretoria, 2020) – de klemtoon de afgelopen jaren sterk ligt op literatuur in Vlaanderen. Ook al verschijnt in oktober bij Imprimatur de lang verwachte bundel Liedjies (Liedjes) van de Nederlander Nachoem Wijnberg. En ik kijk nog steeds uit naar de gedichten van Paul Snoek en Peter Verhelst in het Afrikaans. Is in het werk van Vlaamse dichters een facet dat jou in het bijzonder aanspreekt, Daniel?

DH: Ek het in 1983 ’n jaar lank aan die Katholieke Universiteit van Leuven studeer en tydens die Antwerpse Boekebeurs twee Vlaamse skrywers sien optree: Herman de Coninck en Tom Lanoye. Dit was ook die eerste twee van wie ek ’n dekade later vertalings die lig laat sien het. 1983 was terselfdertyd die jaar waarin Hugo Claus se magnum opus Het verdriet van België verskyn het. Dit lyk asof ek op ’n manier gepredestineer is om voorkeur te gee aan Vlaamse skrywers. Die meeste van die vertalings is natuurlik gedoen in opdrag van Nicol Stassen van Protea Boekhuis. Ek het Marc Tritsmans se poësie in 2018 leer ken tydens my verblyf as vertaler-op-kampus aan die Universiteit Gent. Sy Het zingen van de wereld (2017) was die eerste digbundel wat ek in sy geheel vertaal het – as Die singende wêreld (Naledi, 2019). Daarvoor was jy dus regstreeks verantwoordelik, Yves!

YT: Benno Barnard schreef een monografie over Eddy van Vliet, opgenomen in de anthologiereeks Dichters van nu (Poëziecentrum, Gent, 1992), waarin vooral de familiegenealogie veel aandacht krijgt. Barnard stelt “de biografische persoon” centraal en wijst op de autobiografische inslag van de poëzie. Opmerkelijk is dat jij voor zeven vadergedichten opteerde en een moedergedicht. Verder valt op dat de bundel De binnenplaats samen met Glazen en De toekomstige dief ( = personificatie van de dood, naar een verhaal van Remco Campert) het sterkst vertegenwoordigd is. Ieder zes gedichten. Heeft het gegeven dat De binnenplaats is bekroond met de Belgische Staatsprijs voor Poëzie (1988) een rol gespeeld in de ruime selectie?

DH: Nee, my enigste kriteria is die vertaalbaarheid van ’n gedig en dat die verwysingsraamwerk (sosiale, geografiese en kulturele konteks) vir die Afrikaanse leser begryplik sal wees. Voetnote by ’n vertaalde gedig is vir my taboe en verklarende vertaaltruuks moet tot die minimum beperk word. Wanneer ek die vryheid het om ’n keuse te maak uit ’n digter se hele oeuvre, kies ek uiteraard die gedigte wat tot my spreek. Hierdie maatstawwe van vertaalbaarheid, toeganklikheid vir die doeltaalleser en die vertaler se persoonlike voorkeur verval uiteraard al drie wanneer ’n digbundel integraal vertaal word. In die geval van Marc Tritsmans se Het zingen van de wereld kon ek gelukkig self die betrokke bundel kies en al die gedigte daarin is myns insiens vertaalbaar, toeganklik en aantreklik vir die vertaler. Dit was nie heeltemal die geval met Charlotte van den Broeck se digdebuut Kameleon nie. Dit was ’n vertaalopdrag van Protea Boekhuis. Die gedigte is wel tematies interessant en stilisties vernuwend, maar spreek nie almal direk tot my nie. Dit is sekerlik te verwagte as ’n leeftydsgevorderde man uit Afrika die gedigte van ’n Europese tienermeisie aanpak. Maar vertalers is gelukkig ook verkleurmannetjies wat redelik vinnig in ’n vreemde milieu kan aanpas.

YT: Uit het lange gedicht Vader (2001) is dan weer niet gekozen, mogelijk uit respect voor de bundelcompositie, met name een lang gedicht waarin het lyrisch ik zich naar de vaderfiguur toeschrijft? Zoals je weet speelt (het ontbreken van) een vaderfiguur een cruciale rol in Van Vliets leven en werk. Zo is de anthologiebundel Het grote verdriet opgedragen aan de vader.

DH: Ja, ek het nie kans gesien om dié outobiografiese vers te fragmenteer nie. Van Vliet was tydens sy lewe ’n groot teenwoordigheid in die Vlaamse media. Sy lesers het op dié manier heelwat van sy persoonike lewe geweet en kon dus makliker aanklank by sy outobiografiese verse vind as wat die geval sal wees by Afrikaanse lesers. Ek haal in hierdie verband graag aan uit jou teks op die agterplat van Na die wette van Afskeid & Herfs: “Van Vliet is ’n romantiese genealoog wat diep put uit ’n veelbewoë lewe, maar hy bly weerbaar met ironie en selfrelativering.”  Die volgende vroeë gedig – “Pa” uit 1971 – gaan nie net oor ’n persoonlike ervaring nie, maar verwoord die universele opstand van seuns teenoor hul (afwesige) vaders. Met die ouderdom kom daar later aanvaarding en berusting:

 

in die huis

waar sy asem

jare ná sy afwesigheid nog ingeasem word

word die winters al hoe kouer

 

’n seun, wat ek

met stomp tande broer noem

het hy een nag nag gebrou

uit die goedkoopste wyn

toe hy antwerpen met rome verwar het

 

die dag toe sy beendere gebrand het

in ’n skaamtelose skede

was my jong hande nog bang vir die mes

 

noudat die oggend naderkom

waarop die swart omrande koerantberig my sal teister

is my mes verroes.

 

 

YT: Hier in de Karoo spraken we over de poëzie van Herman de Coninck en Leonard Nolens, Gerrit Komrij en Eddy van Vliet. Je hebt ze allen vertaald. Welke dichtkunst geniet jouw belangstelling en maakt het vertaaltechnisch gesproken makkelijker om te bewerken? Vormvaste gedichten of gedichten in de vrije versvorm, retorische zegging of parlandistische gedichten? Ik weet dat je Komrij’s poëzie een warm hart toedraagt. De dichtkunst van Van Vliet is verstechnisch gesproken helemaal anders opgevat.

DH: Komrij is ’n streng formele digter wat lettergrepe tel en vaste rymskemas volg. Dit maak talle van sy verse wesenlik onvertaalbaar, want die vorm is by Komrij ewe belangrik as die inhoud. Herman de Coninck skryf gedigte wat losser van vorm is, maar tog nog redelik formeel – ek dink aan sy ontspanne, spreektalige sonnette. Die grootste vertaaluitdaging by hom is die woordspel. Leonard Nolens se poësie is sintakties dikwels verwikkeld, ook omdat hy skynbaar willekeurig omgaan met voornaamwoorde (die eerste, tweede en derde persoon is by hom uitwisselbaar). Van die vier digters wat jy hier bo noem, het hy my die meeste kameleontiese bloed laat sweet.

Eddy van Vliet skryf stilisties ’n redelik ontspanne vers, met die nodige gedagtespronge en semantiese ellipse om die leser se aandag te behou. Hier is nog ’n vadergedig; daarin word meer verswyg as uitgespel:

 

Vakansie

 

Dit was warm. Dit was Spanje waar ek vir briewe wag

en telegramme wegstuur. My suster wat nie ’n suster is nie

van verdrinking red. ’n Pa wat my verfilm, te lank in beeld

volgens haar wat hom van my vervreem het.

 

Dit was Spanje waar ek die haat verduur

soos brandnetelvuur ná ’n woeste gespeel in die veld,

die rykdom ervaar soos ’n bediende

die skittering van die silwerservies.

 

Dit was met my rug op Franco se portret gedraai

dat ek in my gedagtes die volmaakte moord kon pleeg.

 

Dit is ’n rymlose vers, maar toe ek die eerste twee reëls van die tweede strofe vertaal, het daar spontaan ’n binnerym ontstaan (net soos hier!). ’n Puristiese vertaler sou dit probeer vermy, maar vir my was dit ’n vonds. Die reëls in Nederlands lui soos volg:

 

Het was Spanje waar ik de haat verdroeg

als netelkoorts na een wild spel in de velden.

 

Nie net rym “verduur” op “brandnetelvuur” in my vertaling nie, maar dit allitereer ook met “veld”. Ek dink darem Eddy sou my dit vergeef het.

 

YT: Lees je vooraleer de vertaling wordt aangevat, behalve het (volledig) dichtwerk, ook secundaire literatuur? Zoals in het geval Van Vliet: de monografie door Benno Barnard? Wat De Coninck betreft de brieven of beschouwende teksten? Is dit behulpzaam of veeleer een belemmering om ongehinderd te lezen en vrijuit te kunnen vertalen?

 

DH: Ek doen nie spesiaal navorsing oor digters voor ek hulle begin vertaal nie. Benno Barnard se monografie het wel belangrike lewensbesondere verskaf wat heelwat gedigte vir my opgeklaar het. Ek het De Coninck se gedigte vertaal nog voordat sy (geselekteerde) briewe of Thomas Eyskens se biografie oor hom gepubliseer is. Ek het toe reeds sy opstelle oor die poësie geken – miskien kon dit my onbewustelik beïnvloed het. Op die digkuns reageer ek in die eerste plek as ’n digter, nie as ’n akademikus of kritikus nie.

Yves, as jy my dit sal vergun, wil ek graag my vertaling van Eddy van Vliet se gedig oor Tomas Tranströmer hier aanhaal. Ek doen dit spesiaal vir De Waal Venter wat dié Sweedse Nobelpryswenner in Afrikaans vertaal het:

 

Hommage aan Tomas Tranströmer in die Victoriatheater (Malmö)

 

’n Stampvol saal. ’n Kitaar weerkaats

die teaterlig op sy gesig, sprakeloos

buiten sy oë: toneelgordyne

waaragter woorde salto-mortales repeteer

maar nooit die verhoog betree nie.

 

Hy sit in die eerste ry en luister

na sy stem wat ons meertalig

tot lewe wek. Een hand lê kragteloos

in sy skoot, terwyl die ander een dapper

met applous en klavierpartiture veg.

 

Sy vrou, met ’n glimlag asof dit elke dag

aarbeityd is, verbreek met die rooi glans

van haar soen die was: ’n domonnosel

bloedklont het sy lippe verseël.

Sag spel sy die engeletaal wat hy ooit geuiter het.

 

Alle dank, Daniel, voor jouw onverdroten vertaalwerk uit het Nederlands en de openhartige reactie op mijn vragen en beschouwingen. Ik kijk uit naar nieuwe projecten die het literaire grensverkeer tussen Afrikaans en Nederlands verder zullen bevorderen.

 

Onderhoud met Johann de Lange

Wednesday, December 2nd, 2020

 

 

 

Nini Bennet gesels met Johann de Lange.

 

Johann de Lange en Goodenough Mashego is die redakteurs van I wish I’d said … Volume 3. Die AVBOB-Poësiekompetisie wat uiteindelik sal kulmineer in ‘n vierde volume van dié gedigte, het Maandagnag ten einde geloop. Daar lê nou ‘n  harde pad voor van keuring vir al die redakteurs wat die gedigte wat vanjaar ingeskryf is, moet keur. In dié verband het Nini Bennet gesels met Johann de Lange.

Nini Bennet: Johann, baie geluk met I wish I’d said (volume 3). Jy is sedert 2017 betrokke as hoofredakteur by die AVBOB-Poësieprojek se I wish I’d said-bloemlesings. Hoe verskil die digters se inskrywings van jaar tot jaar – is daar byvoorbeeld ’n soort Zeitgeist wat begin uitkristalliseer?

Johann de Lange: Daar is definitief ‘n groei nie net in die hoeveelheid inskrywings nie (ons het vanjaar 41 149 inskrywings ontvang) maar ook in die gehalte van die skryfwerk. Soos die bekendheid van die projek toeneem, trek dit ook meer gevestigde digters aan. Ek dink vir baie van ons digters is die kompetisie ‘n eerste kennismaak met die kultuur van skryf & deur te lees wat ander digters doen, is ‘n nuwe geslag digters besig om hulleself te skool. Daar is soms natuurlik eksterne faktore ook in die inskrywings, soos die pandemie byvoorbeeld. Daar is baie gedigte wat dit konfronteer.

Op ‘n ander meer indirekte manier is die invloed van die keurders sigbaar oor tyd. Ek praat nou spesifiek van Engels omdat ek dit nougeset volg. Daar is ‘n merkbare verbetering in die kwaliteit van verse wat ontvang is oor die afgelope vier jaar. Ek dink digters lees die verse wat die poësiebiblioteek gehaal het om te leer wat hulle onderskei van die wat gefaal het & bewustelik of onbewustelik  begin hulle daardie stemme emuleer. Die redakteur se seleksie & praktyd oefen as’t ware ‘n soort exolusionêre druk uit op die digters & hulle lewer sterker werk. Hulle leer meer van vorm, tegnieke, prosodie & groei. Ek glo dit is waar ook vir die ander redakteurs.

NB: Vertel ons gerus meer van die frustrasies – én vreugdes – wat jy as redakteur van so ‘n groot projek daagliks agter die skerms beleef.

JdL: Baie van die frustrasies het te doen gehad met ons pogings om die proses van keuring vlot te laat verloop. Daar was veranderinge wat aan die back end van die webwerf gemaak moes word. Maar dit is nou die 4de jaar & daardie probleme is iets van die verlede. Werk aan hierdie projek is louter vreugde. Watter digter sou nie heeldag met gedigte wil werk nie, ‘n ononderbroke stroom gedigte te kan lees, & beste van alles, om nuwe stemme te ontdek, & nuwe werk van bekende stemme.

NB: As dit by die bevordering van meertaligheid in Suid-Afrika kom, kan die AVBOB- Poësieprojek as monumentale onderneming en enig in sy soort beskou word; óók wêreldwyd. Vertel ons asseblief meer.

JdL: Wel, ek dink die Avbob-projek is uniek al net deur die hoeveelheid tale wat in een land betrek word, & dan is die kompetisie ook oop vir alle ouderdomme. So dit gooi ‘n baie groot worp uit. Ek dink ook wat die hoeveelheid inskrywings betref, is hierdie kompetisie uniek. Aan die begin het ons gehoop op so 5 000 inskrywings & toe kry ons 20 774, & elke jaar groei die kompetisie. In 2018 het ons 29 133 inskrywings gekry & in 2019 was dit 30 573. Ons het gehoop om ná vanjaar se kompetisie globaal 100 000 inskrywings te haal vir die vier jaar. Maar ons stoutste verwagtings is oortref met 121 629 inskrywings oor die vier jaar.

NB: Met die vertaling van poësie word die sosiale konteks van die een taal na ’n volgende taal oorgedra en vind daar ’n multikulturele kruisbestuiwing op linguistiese vlak plaas. Lersers ontwikkel begrip vir ander lesers se kultuur deur vertaalde poësie te lees. Die AVBOB Poësieprojek het ook ’n sterk antropologiese fokus. Wat is jou siening van bogenoemde?

JdL: Vertaling is uiters belangrik in ‘n multikulturele, veeltalige land soos ons s’n. Die droom was natuurlik om elke vers wat op die webblad geplaas word ook te vertaal, maar dit was eenvoudig nie finansieel moontlik nie. Kan jy jou voorstel wat 14 449 vertalings sou kos? Daarom vra ons die digters sélf om waar moontlik hulle verse te vertaal. Ons kry in ‘n ander sin báie vertalings in die vorm van Engelse gedigte deur sprekers van inheemse tale. Die kultuur & tradisie word op die manier oorgedra. Die Engelse kategorie is verreweg die grootste. Ek meen ons het vanjaar om & by 17 000 Engelse verse ontvang. Kan jy jou indink hoe voos die arme Engelse redakteur aan die einde van hierdie kompetisie was.

Wat vir my báie opvallend is, is hoe sterk die kulturele, rituele aspek in verse rondom die dood deur die verskillende taalgroepe is. Daar is ‘n sterk religieuse inslag. Rituele, tradisies ens. Die verse is ‘n ryk bron wat tradisionele, kulturele aspekte aanbetref, die tradisie van die praise song, bv waar die léwe van die gestorwene gevier word. Ek kry ook glimpse van die verskil in die tale self. Die nood wat daar is vir formalisering van spelling & grammatika in van die tale.

Die demografie van die verskillende taalgroepe bepaal egter nie die aantal inskrywings wat ons per taalgroep ontvang nie. Ek sou wou sê dit lyk vir my of sommige tale ‘n sterker poëtiese tradisie het as ander, maar dit sou gevaarlik & misleidend wees. Sommige tale het ‘n hoë aantal inskrywings, soos bv. isiZulu, isiXhosa, Tshivendi, Xitsonga, Sesotho, terwyl ander soos Sepedi of Siswati & isiNdebele kleiner getalle trek.

NB: ’n Mens leer uit jou foute. Is daar dinge wat jy nou – met Volume 3 – beter, ánders doen as voorheen?

JdL: Die jaarlikse bloemlesing het van jaar een sy beslag gekry & niks het verander sedertdien nie. Ons vra ‘n aantal gevestigde digters uit elke taal om vir ons splinternuwe verse te skryf rondom die dood, die idee van sterflikheid ens & die redakteurs vertaal dan daardie gedigte in Engels. Ons plaas ook die eerste drie wenners van elke taal se gedigte, weer eens met vertalings. En dan voeg ek elke jaar ‘n paar ‘verse’ in uit van ons sterwende of gestorwe tale om die idee van tradisie & van kontinuïteit te beklemtoon.

NB: Watter rol speel Westerse godsdiens in die hantering van die doodstematiek in die ingeskrewe gedigte?

JdL: Ek sien ‘n baie sterk Christelike komponent in die verse uit inheemse tale. Daar is aan die ander kant verse waarin die tradisie en geloof ‘n rol speel, voorvaders, gode etc. Dis ‘n baie belangriker aspek as by Afrikaanse & Engelse verse.

NB: Die tematiese kategorieë behels liefde, dood, geboorte en hoop. In watter kategorie ontvang julle die meeste inskrywings, en waarom dink jy is dit so?

JdL: Ons gedigte biblioteek op ons webtuiste www.avbobpoetry.co.za staan nou op 14 449 & verreweg die grootste aantal daarvan, 5 482, is in die Dood kategorie. En dit is verstaanbaar, dit is die sentrale tema van die projek, maar dit is ook omdat die dood, ons sterflikheid, een van die heel groot temas in die poësie is, dit is die een ding wat almal van ons regoor die wêreld verenig: dat ons gebore is, liefhet & hoop, & dat ons sal sterwe.

NB: Suid-Afrikaanse poësie is ’n heterogene register van ’n magdom style, invloede en tradisies. Daar is performance poetry, die inheemse orale tradisies van lofsangers en die kruisbestuiwing van rap en Amerikaanse hip-hop. Hoeveel van hierdie nuanses gaan verlore in geskrewe poësie, of kan ’n goedgeskrewe gedig die afwesigheid van die gesonge/gesproke medium oorleef?

JdL: Ek dink al daardie style word in die gedigte weerspieël in mindere of meerdere mate. Dit is dikwels die geval dat performance poetry nie altyd die tog na die papier ewe suksesvol aflê nie, maar gedigte is veronderstel om voorgelees te word, & nie net in die leser se gedagtes nie. Daar is dikwels goeie gedigte wat ons moet afkeur omdat dit nie by die tema of etos van die kompetisie hou nie. Die riglyne vir die kompetisie is dat die verse oor die dood, sterflikheid, oudword, etc. moet handel. Verse wat dus sterk eroties of polities is, sal afgekeur word. Ek dink dit sal ‘n wonderlike idee wees as ons sulke digters na ander webtuistes soos Versindaba kan verwys sodat hulle daardie gedigte geplaas kan kry. Iets waarna ons moet kyk. Daar is ook heelwat baie ontstellende verse oor Gender Based Violence wat ook nie geplaas kan word nie. Ons het planne daarvoor volgende jaar, dis ‘n belangrike kwessie wat aandag verdien & wat meer onder die aandag van die breër publiek gebring moet word.

NB: Die bundel is keurig verdeel in 66 opdraggedigte (6 in elke landstaal), die 33 AVBOB Poësiekompetisiewenners, en dan 3 gedigte in ƖXam, wat op die rand van uitsterwing staan – die lot van heelparty Khoisan-tale. Waarom het julle (in volume 3) juis op ƖXam besluit?

JdL: Die keuse van |Xam het in die eerste plek te doen gehad met die beskikbaarheid van materiaal. Die werk van Lloyd & Bleek het baie gedoen om groter bekendheid met daardie vertellers se werk te bring. Vir volume 4 wil ek na Khoikhoi kyk.

NB: ’n Goeie gedig moet verruk; moet die leser verras. Gee asseblief ’n voorbeeld van so ’n vers wat jou persoonlik bybly.

JdL: Daar is soveel goeie verse wat ek sou kon opnoem, maar een wat by my bly steek het om die eenvoud & veral om die humor is die volgende vers van Geoffrey Haresnape, nogal gepas in dié jaar van die vrou:

 

Tom Southcross Considers Eden and After

 

in the terrestrial paradise

Eve plucked a hanging fruit

upon a tree that waved its green

from an assertive root

 

in sampling it she found a world

that made her taste buds zing

she took it to her man and said

“you’ve got to try this thing”

 

Adam agreed to take a bite

and found that she spoke true

he felt a psychedelic charge

that shook him through and through

 

but god the father was not pleased

with what the pair had done

he nabbed them in the fading light

and sent them on the run

 

they had to leave the garden’s peace

where they drew easy breath

digging and spinning were assigned

until eventual death

 

the delver laboured with his wife

to prosper and beget

until at last her moment came

to pay a dreadful debt

 

and Adam, too, grew tired and soiled

from red earth work so dirty

the old hand tallied at his end

nine-hundred years and thirty

 

as for Eve’s total when she died

the ur-text does not tell

its patriarchal narrative

does not treat women well

 

NB: Baie dankie vir ’n prikkelende onderhoud, Johann.

 

I wish I’d said…vol. 3. Editors: Johann de Lange & Goodenough Mashego, Naledi, 2020. Die bundel kan bestel word by Naledi. E-pos: tertiaswart@naledi.online. Telefoonnommer: 0786488616

 

 

 

Onderhoud met Johann van der Walt (Parlement van uile)

Monday, April 20th, 2020

 

 

 

Gisela Ullyatt in gesprek met Johann van der Walt oor sy debuut, parlement van uile.

 

Gisela: Johann, baie geluk met jou debuut. Vertel ons meer van parlement van uile se omslagontwerp en -kuns en palet?

Johann: Baie dankie Gisela, dit is ‘n ongelooflike groot voorreg om ‘n digbundel in Afrikaans te publiseer, en om te dink dat ‘n mens ‘n voet neersit op die wandellaan waar reuse eens vrylik gestap het.

Die omslag kom uit my fassinasie met hoe voëls biologies aanmekaar gesit word – veral die verhouding van ‘n liggaam teenoor vlerke en hoe dit alles sin maak, ek skilder (net ‘n stokperdjie vir myself) vir ‘n geruime tyd verskillende voëls maar in ‘n deconstructed manier – om die dele apart te sien wat dan self die beeld holisties in kleur. Ek sal na duisende foto’s kyk om ‘n holistiese blouskrif oor ‘n voël te kry en dan teken ek wat ek voel my idee van daardie voël is, en met die laaste stap dissekteer ek die skets tot aparte dele.

Die geel omslag verteenwoordig uile se oë soos kuns hulle altyd voorstel, (die lesers sal ook uit bundel aflei) en  ook ‘n siening wat ek en my ouma gedeel het met die feit dat uile deur ‘n mens kan kyk met ‘n tipe “geelstaar”.

 

G: Vertel my meer oor die proses van hoe jy jou bundeltitel gekies het asook die motto’s ter inleiding?

J: Ek wou ‘n ander benadering bring tot my bundel, ‘n tipe leeservaring wat ‘n onderlinge verbintenis tussen al die verse bewerkstellig maar dan ook die gevoel van ‘n tipe deconstruction (elke gedig wat op sy eie ook staan) na vore bring. Dit is iets wat ek self graag in later jare in digkuns begin soek het (amper iets soos David Harsent se Salt maar met ‘n meer duidelike en dramatiese oorhoofse narratief). Die idee van ‘n parlement van uile, nie net in die kollektiewe vorm nie, maar ook fisiese aspek daarvan, is iets wat al jare lank by my vashaak. Die beeld van ‘n mens wat uitgedaag word voor hierdie parlement van ‘n ou orde wat op takke sit en neerkyk is ‘n beeld wat ek van kleins af koester. Die motto’s is ‘n ding waaroor ek en my ouma gereeld gepraat het, sy was net so lief vir uile soos ek. Toe ek jonk was het ons altyd gespot dat hulle alles hoor en die wêreld dophou – ek het daardie siening net ‘n bietjie afgerond.

 

G: Die programgedig se aanvang, “die versoek is gerig” (3), omvat ’n tipe stedelike malaise of angst:

 

ek skrik wakker

nog steeds op die bank uitgestrek

onwillekeurig oorgegee aan ’n middagslapie

buite syfer die aand deur die laaste holtes van die dag

en ’n kombers van duisternis word oor Johannesburg getrek

ek lê steeds doodstil want in my agterkop

lui ’n pynlike wekker wat my uit die slaap gejag het

myprodols help nie vir hierdie geraas nie

 

Die gedig ondergaan dan ’n wending:

“skielik eggo my ouma se woorde uit die verlede:”

sy het my gewaarsku teen die geheime orde

diep versteek in ’n donkerste woud

’n plek wat jy net op versoek kan bereik

sy het gesê as jou kop konstant begin raas

en jou drome jou begin pla

is die uile op soek na jou  

 

Hoe het jy hierdie wending bewerkstellig – die stramien van daaglikse angs tot die geheime orde van die uile? Hoekom juis uile en hou hulle ’n spesiale betekenis vir jou in?

J: Die bundel is gerig op ‘n persoon wat hierdie groot reis moet aanpak (die leser moet self besluit of dit introspeksie is en of dit fisies ‘n reis is) en sodoende losbreek van die wêreld rondom hom/haar. Die uile is ‘n aanduiding dat die leser/digter na iets meer organies moet beweeg. Die ou orde van uile – iets wat dalk meer duidelik was voordat ons onsself in tegnologie verloor het en die wêreld vinniger begin beweeg het. Die uile forseer die leser om iets primitiefs te konfronteer en sodoende moderne probleme wat dit teenstaan aan te spreek. Uile was nog altyd hierdie subtiele waarnemers van alles vir my, en my ouma het geglo hulle is in ‘n sekere mate (fisies en psigies) hoër as ons geplaas op die aardbol. Dit is asof hulle altyd van bo af neerkyk op mense, deursoekend, asof hulle dieper in die mens sien as wat ons self doen.

 

G: ’n Verdere tema in jou bundel is dié van plattelandse bestaan, veral gesien in ’n gedig soos “Ficksburg” (11):

 

bygelowiges sluit hulle deure

jaag die gordyne uit spore

stop wasgoed die huis vol

sodra my tekkies die teerpad vastrap

ja hierdie soolganger trap jou blomme plat

skop die murg uit die modderplasse

steel jou tuindwergie se geluk […]

kyk die platteland toets my gemoed

jou neerlê by die reëls kry nie vatplek hier nie

ek stap aweregs in ’n eenrigtingpad

lig my been hoër as die scrapyardwaghond

byt waar ander net blaf

in ’n klein dorpie is jy ’n gevangene

of koning van die hele buurt

 

Wie was jou vernaamste invloede ten opsigte van die Afrikaanse digkuns? Hoe is jy verbind aan die platteland en wat beteken dié milieu vir jou as digter? Sien jy jouself as iemand wat die platteland ontgroei het of altyd deel daarvan sal bly?

J: Die Vrystaat sal altyd deel wees van my. Daar is iets heilig aan die platteland, en vir ‘n kind is dit ‘n totale ander wordingsproses as vir veral kinders in die stad. Daar is meer legendes, meer spookstories en meer veiligheid wat natuurlik gemaak het dat ons berge alleen kon uitklim, aande laat in velde stap of net in die laat-aand verlate strate van die dorp rondloop. Sulke ervarings slyp aan jou lank voordat jy self die effek daarvan beleef. Dis asof die gedigte self binne vorm en dormant lê totdat die tyd vir hulle om na die oppervlak te borrel reg is. Dit skep ‘n ander diepte in hoe jy die wêreld sien, veral as jy stad toe trek en dan gekonfronteer word met ‘n ander deel van realiteit. Persoonlik dink ek digkuns betree ‘n dieper vlak as jou oë terugdwaal na die plek waar jy “mens” begin word het, asook die proses en ervarings daarvan. Om uit daardie plek gedigte te skryf maak dit meer persoonlik, selfs vir die leser wat dalk nie self daar was nie. Dis tog waaruit ons bestaan – die plekke en herinneringe en mense wat ons help vorm het.

 

G: In kontras met die plattelandse verse is daar ook reisgedigte, onder andere oor New York (“New York is ’n jaloerse vrou”:13):

 

amerika roep my al van kleintyd af

asof ek die verlore stuk deel uitmaak

van ’n legkaart oopgevou op haar skoot

in haar geselskap staan ek nie uit nie

bloot een van miljoene setlaars

slegs ’n kind wat smag na borsmelk

uit ’n boesem wat geen haat verklaar nie

terug op tuisbodem

verbleik New York op ’n foto

droomverlore binne die muskusgordyne

van ’n stofbedekte boks

 

G: Wat beteken ’n stad soos New York vir jou? En ’n land soos die VSA?

J: Ek was en is nog steeds versot op die VSA. Daardie “atomic 1950’s family”-prent is iets wat destyds my asem weggeslaan het. Ek het natuurlik nie die politieke aspek om só te kan leef in ag geneem nie, maar net die beeld wat wat aan ons gegee is, die fokus op familie en goeie waardes, en dis iets wat nog altyd naby my hart was.

New York is weer die ander kant van die muntstuk. Dié stad het dieselfde effek op my gehad vir ander redes. Dis ‘n plek vol vreemdes en tog is die stad self ‘n punt van ooreenkoms. Vir ons wat uit lande kom waar politiek die sosiale fabric van gemeenskappe oopgeskeur het, is dit ‘n plek waar jy kan wegsink en deel word van ‘n groter orgaan. Die city-that-never-sleeps-narratief. Net nog ‘n hartklop. My ervaring in New York het my lewe verander, skielik was ek nie net meer ‘n blanke Afrikaner met apartheid wat op my skouers moet rus nie maar bloot deel van ‘n sisteem waarin jou identiteit skielik nie meer in jou gesig gedruk word nie. Ek het verdwyn, ek kon vrylik asemhaal.

 

G: Aansluitend by vraag 5: jy stel geweldig belang in die Amerikaanse “poetry scene” en vergewis jouself van die nuutste tendense in Amerikaanse poësie. Verder het jy ook ’n bundel genaamd, This road doesn’t lead home, deur Red Mare Press gepubliseer. Hoekom Amerika en byvoorbeeld nie Brittanje nie? Beskou jy jouself eerstens as ’n Afrikaanse digter wat in die tradisie van die Afrikaanse dig-kanon werk of as ’n digter wat in die Amerikaanse idioom skryf? Vertel ons ook kortliks oor jou kinderverhale en waarom jy besluit het om hulle in Engels te skryf?

J: Ek het van kleins af Engelse boeke gelees en Engelse rolprente gekyk en as gevolg daarvan is ek soms meer gemaklik in Engels as in Afrikaans as dit kom by skryf of kreatief dink. Die Amerikaanse poetry scene is ‘n fenomenale koninkryk wat homself gereeld onder nuwe leierskap bevind. Die Amerikaners is op die voorgrond kragtens grensverskuiwings as dit kom by poësie. Daar is digters wat daadwerklik digkuns hervorm tot moderne meesterstukke bv. Layli Long Soldier (een van my gunstelinge) en dan ook die meer gesoute digters wat wel aanpas en saam met die beweging verander bv. Jorie Graham.

Ek wou baie graag (en sal hopelik weer) daardie mark betree juis omdat dit werklik innoverende pogings verg om gepubliseer te word en ‘n mens jouself verby grense stoot om materiaal te verwerk wat in daardie kanon gelaai kan word. Van die grootste internasionale name in digkuns slyp hulle tande in daardie spesifieke mark. Die groot verskil (in my eenvoudige hoedanigheid) tussen Britse en Amerikaanse poësie is die vlak van eksperimentering wat plaasvind. Amerikaanse lesers is “saturated”, so jy moet werklik iets anders uithaal en wys om hulle aandag te trek. Uit my beperkte ervaring met publikasie daar het ek wel agtergekom dat die klem deesdae meer lê op wat jy sê eerder as die wyse van hoe jy dit sê. Dit verander die dinamiek van die skryfproses want skielik wil niemand hoor hoe mooi ek die see kan beskryf nie maar eerder wat die oseaan verteenwoordig vir my as mens.

Ek sien myself nie as ‘n skrywer in ‘n spesifieke plek in digkuns nie, dit sou verwarrend wees omdat ek gereeld in beide tale en digstyle skryf. My werk is dalk eerder ‘n hibriede vorm. Beide tale het sulke sterk aanslae tot kuns, die Afrikaanse digkuns en Amerikaanse digkuns is loshande van die sterkste en ook meer gekompliseerde digvorme daarbuite, so ek sou dink dat my skryfwerk invloed trek van albei oorde.

My kinderboeke, Frankie Learns to Fly en Bhubesi is onlangs deur ‘n plaaslike uitgewer oorgeneem en laasgenoemde behoort teen Junie op die rakke te wees in Suid-Afrika. Beide is in Engels gekryf, omdat ek die internasionale roete gevolg het (beide uit onkunde oor die uitgewersproses asook die mark waarvoor die stories beplan was). Bhubesi het meer sukses bereik as wat ek verwag het en Frankie was selfs op ‘n lys van kinderboeke om te lees in die Verenigde Koninkryk. Die twee stories spreek ook tot ‘n groter spektrum van kinders as net een kultuur – veral Bhubesi, en daarom was dit belangrik om ‘n universele taal te gebruik. Dit was ook egter belangrik dat Bhubesi sy tuiste vind onder die mense wat hom waarskynlik die meeste sal waardeer. Hopelik kan ek in die toekoms ‘n Afrikaanse kinderboek daarbuite kry.

G: Opvallend aan van die verse is hulle dikwels ritmiese maar ook langer titels wat die atmosfeer van elke vers mooi saamvat en waarvan sommige selfs soos ’n versreël lees: “die lente volg haar waar sy ook al gaan” (33) of “geen troosprys vir ’n vervalde poplap” (90). Hoe belangrik is titels vir jou as digter en is dit die titel of die inhoud van die gedig waarmee jy gewoonlik eerste begin werk?

J: Titels is ontsettend belangrik vir my. Dit breek die leser in tot wat volg, en vir my as die skrywer lê dit die fondament van wat ek wil oordra. Ek voel persoonlik dat ‘n gedig klaar by die titel begin, daarom is dit belangrik om samehorigheid (mits dit opsetlik anders toegepas word) te bewerkstellig. Die titel verkoop so te sê die gedig.

 

G: Daar is ’n onderbou van sosiale kommentaar in ’n hand vol verse soos “die gesin by die brug”(27) maar ook in “empatie”(53):

 

swart trane vanaand

verdrinkte drome getoonset

met bas en township blues

op die verhoog met ’n ma met wit ideale

en as-maar-net-gedagtes wat broei

 

in jou bed

slaap jy soet

sonder sonde

geen empatie

trek hoog jou kombers

snoesig onder die neus

 

swart drome is tevergeefs

laataandtoustaan vir taxi’s

en jy’s klaar in jou bed

terwyl swart ma wag

 

sy gaan lank vat

elke aand bedien sy wit kos

vleis en aartappel teen ’n klein kelnerfooi

by die huis eet haar kind pap

en sy dit wat oorbly

 

swart trane

kan nie só bly vloei nie

 

Is dit belangrik vir ’n digter om ook oor sosio-politieke en maatskaplike kwessies te dig? In watter taal dig jy die meeste oor sulke kwessies?

J: Ek dink ‘n digter moet eerlik wees met homself, en skryf wat na aan sy hart lê. Dis nie die digter se rol om net mense goed te laat voel nie – dis dan juis die een kunsvorm wat elke kultuur, elke taal en elke emosie kan verbind en oorbrug op elke wyse denkbaar, hetsy dit  oor skuld, liefde of frustrasies is. As hy/sy in die werk glo, maak dit die aanspraak om gehoor/gelees te word, sterker. Daar is ruimte vir politiek in digkuns maar dis net een afdeling daarvan. Ek persoonlik het meer polities-gedrewe gedigte in Engels geskryf, maar bloot omdat die narratief wat ek geskep het vir die Engelse verse wat gepubliseer is in die versameling en in die ander publikasies in Amerika van so aard was dat dit sin gemaak het. Ek self probeer nie gedigte skryf om enige iemand anders ‘n punt te bewys nie, die digkuns is tog een groot kollektief van uitbeelding persoonlike gevoelens en nie wat ek wil hê ander moet dink nie? As ‘n gedig iets intern aanspreek, en jy uiting daaraan gee deur ‘n gedig te skryf, werk die benadering heel waarskynlik in jou guns, maar ek voel nie digkuns is die medium waar ek uitsprake wil maak wat my nie persoonlik aanraak of affekteer nie.

 

G: Van die sterkste gedigte in jou debuut is liefdesverse, wat seksuele sowel as sensuele tematiek ontgin; ’n gedig soos “newelvlek” (18) en “laventel” (88) is juiste voorbeelde hiervan. Ek haal ’n gedeelte hier aan vir lesers uit laasgenoemde:

 […] jy skuif jou oefenbrastrap subtiel kant toe

en byt jou onderlip sonder dat jy weet

asof dit ons brand trek ons ons klere uit

ons is in die bed hande en bene en skouers

ek word vol van jou ons is saamgevat

 

ons is taai van ou en nuwe sweet maar wie gee om

dit is ons albei se eerste keer op hierdie wandelpad

ons staar na mekaar en ek is diep binne-in jou

dit is seer en jy kreun maar jy bly vasklou

naels krap diep slote oor my rug

en roep bloedstrepe op

’n rou teken van ons naakte

breekbaarheid saam

die klimaks wat op die drempel wag

 

dan is dit verby

die oomblik ontdooi vinnig tot realiteit

in stilte trek ons klere aan

dan ry ek met ’n klomp woorde

toegesluit in my longe […]

 

Vertel ons meer van die ontstaan van laasgenoemde gedig en het jy aan baie weergawes hiervan gewerk? Wat dink jy is die belangrikste elemente van ’n suksesvolle liefdesgedig?

J: Haha. Dankie! Persoonlik het ’n seksuele aanslag ‘n groot plek juis omdat dit so diep tot ons menswees spreek. Hieruit ook natuurlik die liefde. Dit is belangrik om iemand iets te laat voel, nie net met hoe ek woorde gebruik nie maar met wat ek sê. Ek kan hulle daarnatoe vervoer deur die gevoel te beskryf. Die belangrikheid van ‘n liefdesgedig is om die essensie van daardie oomblik, die rouheid wat uit dit gebloei het, vas te vang op papier. Mense is almal verbind deur liefde, en elke ervaring is uniek maar ook van toepassing op elke persoon. Elke mens het sy eie siening en opinie oor liefde, tog is daar ‘n universele fondament. Liefde- en gedigte van seksuele aard se kwaliteit lê in die feit dat almal met hulle eie gevoelens en opinies na vore tree en jou gedig kan gebruik om ‘n persoonlike verbintenis te maak in hulle eie lewens.

“Laventel” is die “rou” gedig van die bundel. Nog vol bloed as ek dit so kan stel. Dit was egter ook die enigste gedig waarby ek duidelik gestel het dat ek nie aan die lengte of styl wil verander nie. “Laventel” is in die boek, met nodige versorging, basies die eerste weergawe soos hy geskryf is. Dit was natuurlik ook die doel – ‘n gedig wat letterlik uitvloei en sy waarde lê in die stotterende gevoel van “groenwees”, die eerste weergawe van ‘n skepping, sy rouheid en sy versuim tot reëls wat hom dalk sou verander het. Gedigte is nie altyd daar om bloot volgens reëls te bestaan nie, maar wat agter die woorde staan is soms belangriker. “Laventel” is ‘n nabetragting oor wat liefde is, hoe brutaal die pad soontoe soms kan word en hoe verpletter liefde ‘n mens kan los. Daar kan nie metodes geld by die toepassing van so “gevoelgedig” nie, soms is ‘n gedig se poëtiese waarde juis in sy versuim om ag te slaan op wat ander van hom dink; eerder bloot aanspraak te maak op hoe hulle voel as hulle dit lees met ‘n ontvanklike gemoed.

 

G: Johann, ter lusmaker, wil jy nie vir ons ’n gunsteling gedig vir Versindaba lesers aanhaal uit parlement van uile nie?

 

J:

n koggelmander in trapsuutjieslaai

 

ná ’n uitmergelende werksdag

weerkaats my spieëlbeeld teen die motor se ruit

’n gewonde soldaat met slegs een helfte oor

die vorm word plek-plek ingesluk

deur ’n grys wêreld so ver jy kyk

ek skil die dag af in lae en sif deur alles

wat oorleef hier op die stampvol snelweg:

’n bangbroek-gevangene van die verkeer

sy oë blitsig gespits op elke beweging

’n slagoffer aan wie die reuk van kantoor bly kleef

ek weet ek verdien beter as hierdie weergawe

daar steek meer in my as bloot ’n gedwonge stadsjapie

ek hoort nie hier nie

ek probeer sin maak

van hierdie wêreld waarin ek leef

hier uit my sardienblik op wiele

waar my kop soek na groter doelwitte

uitstrek buite die grense van my lyf

my gedagtes gloei soos ’n enjin wat vuur spoeg

of ’n vuurpyl op teen die donkerblou

hy splyt deur die ruimte in sy eie baan

ons almal weet dit tog te goed:

’n jong ruimtetuig op soek na sy eie maan