Digstring

Kwatrynkompetisie (98)

Wednesday, April 7th, 2021

 

Tydlyn

 

2019 vra n sjinees ‘wat skort?’

2020 is toe sonder sport

2021 bring min wyn, dan baie

2022 ho’ nou! die lewe is kort

 

 

 

Joan Hambidge. Digstring

Wednesday, October 21st, 2020

 

Gesprek met NP van Wyk Louw

 

Ek gee tans aanlynklas o.a. oor Louw. Vir my studente laat weet ek: daar is drie Bybels in my huis, te wete die ou Afrikaanse een, die Tibettaanse Boek van lewe en Dood en natuurlik: Tristia.

So het ek indertyds die beroemde “Vroegherfs” geparodieer:

 

Vroegherfs

 

Die jaar word ryp in wrede ontnugtering

in woede wat verkil, en bitter idees

wat daglank deur my nuwe minagting

uitgespoel word; alle idees word reëls,

tot selfs die slustes; en die eerste beelde val

so stilweg in my donker depressiewe drome uit

sodat die dendriete in my brein al

teen elke ligte môre ooreis, ópspruit.

O muses, laat hierdie dae nooit verbygaan:

laat alles val wat poësie of stilte verbreek

of cliché is, en vér was van die pyn:

laat ryp word, muses, laat jul verwoesting nimmer taan,

vir ewig, tot al my demone afgebreek

word in relevante, tydgebonde skyn.

 

uit: Tachycardia. JutaLit, 1990.

Tans werk en wroet ek aan ‘n bundel wat heet Nomadiese sterre. Ek het reageer op talle gedigte van Louw – in opdrag van Ronél Johl en Ina Gräbe vir die Tydskrif vir Geesteswetenskappe-huldigingsnommer oor Louw. Johl en Gräbe het as teoretici aan my die uitdaging gerig en palinodes, parodieë en pastiches is geplaas. Selfs gerinkink met gedig nommer X uit Tristia. Daardie verbluffende liefdesgesig word dan getransporteer as ‘n Derrideaanse sous rature of deurkruising van die (eks)(ge)liefde.

 

Hierdie is nie ‘n liefdesvers nie

 

Hierdie is geen liefdesvers nie,

dis ‘n gedig oor ‘n X

wat geen silwer herberg bewoon

in die sneeu nie, maar ewigdurend

sous rature bly in die aanwesigheid,

my deurkruising ten spyt.

 

En ja, spyt kom altyd te vroeg

met die eerste voëlgekletter,

die Katolieke kerk se klokkespel,

‘n muezzin se roep na Mekka

en my oggendgebed vergeef-my-

sondes-en-almal-wat- gesterf het.

 

Hierdie is nie ‘n vers vir Fanie Olivier

se Die mooiste Afrikaanse liefdesgedigte.

Dit behoef ‘n dubbel-negatief, ‘n minaret

waarop ek staan-waar-ek-staan

roepend na jou, my gedig nommer X,

my afskryfvers: onoorspronklik, ‘n spel.

 

Toe vra Ina Gräbe in ‘n e-pos dat ek moet reageer op “Cartesiaan” en hier is my probeerslag:

 

Cartesiaan

VWL

 

Ek is net lyf en gees, niks tussenin:

niks van die kerk se “siel”, die leë droom.

Net boom en grond. Die dryfsand se sin

is iewers wel slinks en slu bedroom

deur Freud en Lacan – die gode van drieë.

Hulle dink aan skakels: aan oorgange

soos ego, id, superego, nes bedrieë:

verbeelde, simboliese, Reële vir dié drange.

Lyf: sy! die eerste wat ek ken!

vol van  groot hobbels, eis haar weg

na die eis van volmaaktheid as volheid.

Gees: die knope van die onbewuste ren

aan my in drome vreemd, só verontreg

‘n inbeweeg tot hierdie parodie: ‘n kilheid.

 

‘n Gedig is meer as ‘n gedig. ‘n Gedig dra eweneens ‘n tydsgees in sig en verklap ‘n manier van lees en skryf. So gesien, word dit ook ‘n stuk teorie.

Louw loop regdeur my digkuns. As jong kind het ek Nuwe verse en Elisabeth Eybers se Balans gelees. Weinig verstaan hiervan in die skoolbiblioteek, maar jare later het Louw in Hartskrif, my digdebuut, hom aangemeld. In ‘n yskoue winter, tydens ‘n navorsingsvergunning aan Yale Universiteit, einde 1984, woon ek van Harold Bloom se seminare by. En The anxiety of influence begryp ek toe as iets wat nie negatief is nie, maar ‘n gedig wat reageer op ‘n meester ‘n antwoord of voltooiing mag word.

Die suiwer wiskunde van Louw se digkuns kan ons maar net by benadering naboots. Maar in antwoorde erkenning gee aan sy ryk, geskakeerde digkuns. In Bloom se terme is my gedigte ‘n tessera of anti-tese.

 

 

Digstring: Die res is net seëlversameling (De Waal Venter)

Monday, September 30th, 2019

Digstring: Die res is net seëlversameling (De Waal Venter)

 

Die res is net seëlversameling

 (Uit “Oop sirkel” p. 78)

 

Die filatelis

waad ’n ent

deur die kolkende molekules.

Uiteindelik gaan sit hy

onder ’n boom

en vee die sweet van sy voorkop.

 

Hy betrag ’n silikon-atoom

met twee suurstof-atome wat aan die kante vasklou,

en ’n swerm parmantige waterstof-atome om hulle.

 

Kry net ’n kalsium of twee

plus ’n natriumpie

en jy sal glas wees,

dink die filatelis.

Hy hou nogal van glas

want sy vergrootglas

kan lig in wyer hoeke buig

vir hom sodat hy die fynere details

op ou seëls kan uitmaak.

 

Daar is baie van julle kêrels hier rond,

mompel die filatelis,

en stoot met sy vinger aan ’n amper belaglik ingewikkelde

string koolstof-atome met suurstowwe en waterstowwe,

ysters, swaels, stikstowwe en selfs ’n koper of twee

aangehak aan die trein.

Dit lyk soos ’n kersboom

wat ’n belastinggaarder aanmekaar gesit het

sonder ’n greintjie styl of smaak.

 

Die filatelis herken die samestelling

en glimlag –

deel van ’n organiese molekule

wat een keer deel was

van ’n vriendelike bakterie

wat op ’n menslike tong gelewe het.

 

Ek skat jy was deel van ’n woord,

peins die filatelis,

in die lug uitgeskiet

en nou besig om te ontbind

soos die waarheid.

 

Ons sal moet aanhou

om jou weer aanmekaar te sit.

 

  1. Wanneer het jy dié gedig geskryf. Hoe het dit ontstaan?

Die gedig het ontstaan ongeveer 06:30 op Maandag 9 Maart 2015 en is oorgetik om 12:12. (’n MS Word-dokument se ontstaantyd en datum word outomaties vasgelê wanneer dit geskep word.) Is dit nodig om so presies te wees? Ek dink wel so in hierdie geval. Hoekom?

Die gedig leun in ’n taamlik speelse wyse aan by wetenskaplike begrippe en opvattinge. Akkuraatheid is van die uiterste belang in die wetenskap, al erken baie wetenskaplikes dan ook dat daar nie iets soos absolute akkuraatheid bestaan nie. Die titel van die gedig is ontleen aan iets wat toegeskryf word aan Sir Ernest Rutherford (30 Augustuds 1871 – 19 Oktober 1937), maar dit is nooit bewys dat hy dit gesê het nie. Hy word beskou as die “vader van kernfisika” en hy sou gesê het dat net fisika as wetenskap beskou kan word, ander “sogenaamde” wetenskappe is “net seëlversameling”. En toe kry hy die Nobelprys in 1908 vir Chemie, nie fisika nie!

Dit verklaar ook gedeeltelik hoe die gedig ontstaan het. Ek lees graag oor die kenniswêrelde van die verskillende eietydse wetenskappe. My geamuseerdheid oor hierdie beweerde stelling van Rutherford het my laat dink aan ’n verbeelde filatelis wat verstommende insigte in die molekulêre strukture van stowwe kon hê en ook metafisies peins oor “waarheid”, waarmee die gedig dan afsluit.

’n Tweede verklaring van die ontstaan van die gedig is die opduiking (“emergence”) van die sentrale poëson van die gedig. (“Emergence” in die sin van die filosofies-wetenskaplike konsep wat deesdae druk bespreek en bedink word – bv. die ontstaan van lewe op aarde.) Uit hierdie poëson het ander gevloei en so deur die gang van die gedig verloop. Lees meer oor die “poëson” in vraag 4.

  1. Kon jy dié bepaalde gedig vinnig tot in sy finale vorm afrond, of het dit deur verskeie weergawes na sy finale vorm ontwikkel? 

 Op die MacGregor Poetry Festival in Augustus 2019 het die digter Brian Walter twee gedigte voorgelees. Die een het beskryf hoe vinnig en spontaan ’n gedig kan ontstaan, die ander hoe moeisaam en hoe hard daaraan gewerk moet word. Tussen hierdie twee uiterstes is daar ’n hele spektrum van digterlike werkwyses.

My werkwyse grens aan die “spontane” kant van die spektrum. Ek skryf ’n gedig met die hand in een onafgebroke sessie. Ek mag hier en daar ’n klein verandering aanbring met die herlees. Dan word die gedig getik en dan mag daar nog klein wysigings kom. Maar die oorgrote meerderheid van my gedigte is amper identies aan hoe hulle vir die eerste keer uit die papier opgeskemer het.

  1. Hoeveel van dié vers is aan jou gegeeen hoeveel daarvan was die resultaat van wroeg en sweet? 

Ek dink ek het hierdie vraag reeds gedeeltelik hierbo beantwoord. My begrip is dat die sentrale poëson (kyk vraag 4) opduik (emerge) uit die onbewuste. Die “onbewuste” is ’n baie ingewikkelde begrip, maar laat my toe om vir die doeleinde van hierdie gesprek te oorvereenvoudig: kom ons dink hier aan die “onbewuste” as die som van die mens se ervaringe, denke en uitinge. Om ’n metafoor te gebruik: die onbewuste is soos ’n oseaan, die bewuste denke is soos die laaste rimpeling van ’n brander wat uitstrek oor die strand. Bewuste denke is ’n manifestasie van ’n baie klein deeltjie van die onbewuste en verander, versterk en verswak van oomblik tot oomblik.

Die sentrale poëson word dus gevorm in die onbewuste op ’n manier waarvan ek geen begrip het nie. Dit duik dan op sodra ek myself in ’n ontvanklike staat plaas. Al wat ek hiervan kan sê, is dat hierdie opduiking deels beïnvloed word deur ’n onlangse stimulus – iets waaraan ek gedink het, gelees het of ervaar het.

Ek is dus in groot mate ’n “ontvanger” van die gedig en “wroeging” en “sweet” is vir my onbekende begrippe in hierdie verband. As ek sou wroeg en sweet met ’n gedig sou ek net met ’n koue lykie op my skoot bly sit het.

  1. In welke mate het die vers sy finale vorm bereik? Het jy byvoorbeeld die een of ander ordeningsbeginsel toegepas? 

Toe alle digters vaste “ordeningsbeginsels” gehad het – sonnetvorm, kwatryn, villanelle, rymskema, ritmeskema, filosofiese en godsdienstige ondergrond, ens – was dit maklik om ’n gedig te skryf, en dit was moeilik.

Dit was maklik omdat jy ’n skema gehad het om te volg, jy hoef nie ’n nuwe uit te dink nie. Dit was moeilik omdat sulke skemas en godsdienstige (e.a.) vereistes ’n digter ingeperk het en sy uiting die harnas ingejaag het.

Ek skryf nie met enigeen van hierdie beginsels wat om my staan en kibitz en kvetz nie. Maar ek wend wel ’n beginsel aan – die poëson. Dit is ’n woord wat ek geskep het om my besondere werkwyse te kenmerk.

Maar prosodiese elemente soos ritme, klankverwantskappe, selfs spontane binne- en eindryme partykeer, reëllengtes en strofe-indeling speel wel ’n belangrike rol in my skryfwerk. Dit is egter tegniese aspekte van die gedig, nie sentraal tot die ontstaan daarvan nie.

Dalk moet ek hier nou iets meer oor die poëson sê. Wat is dit? Die poëson is ’n intuïtiewe konsep wat uit die onbewuste opduik. Dit is nie iets wat uitgespel staan in die gedig soos byvoorbeeld ’n sonnetvorm nie. Dit is ’n idee wat implisiet deur die gedig loop, wat vervleg is met ander, verwante, idees en wat deur assosiasie en sametrekking, konflatering, van soortgelyke (alhoewel dikwels oënskynlik anderse) gedagtes eenheid aan die gedig gee. Soos in bygaande gedig: molekules, woorde en waarheid”.

’n Voorbeeld? In die gedig hierby:

 

“Ek skat jy was deel van ’n woord,

peins die filatelis,

in die lug uitgeskiet

en nou besig om te ontbind

soos die waarheid.”

 

Hier is die sentrale poëson die idee van organiese (en ander) molekules wat onstabiel is en maklik kan vergaan, soos alles in die fisiese wêreld, en trouens ook in die geesteswêreld. Dit word metafories van die woord wat die “waarheid” probeer vaslê, maar dit tog altyd verloor. Die begrip van die waarheid, soos met organiese molekules, moet voortdurend weer van vooraf saamgestel word.

  1. Het jy die vers gedurende sy vormingsproses aan iemand gewys en of mee bespreek? Is daar iemand (of instansie) wat jy as klankbord gebruik terwyl jy aan n vers werk?  

My verse word in een onafgebroke sessie geskryf en in daardie tyd praat ek met niemand nie. Dit sou die gedig fataal verwond. Ek gebruik niemand as klankbord terwyl ek skryf nie. Soms wys ek ’n voltooide gedig aan my vrou of ’n goeie vriend of twee. Verder publiseer ek dikwels op my poësieblog waar enigiemand welkom is om kommentaar te lewer.

  1. Hoe lank na die vers voltooi is, het jy dit laat publiseer? Waar het die betrokke vers die eerste keer verskyn? 

Die vers hierby is in 2015 geskryf en is onmiddellik op my poësieblog gepubliseer. Daarna is dit in my bundel “Oop sirkel” in 2017 gepubliseer.

  1. Kan jy ietsie sê oor die kwessie van feit” en “fiksie” in dié vers? 

Molekules bestaan uit groepies atome wat op bepaalde maniere aan mekaar vasklou weens sekere molekulêre, inter-atomiese kragte. Dit is ’n feit. Maar is dit? Dit is wat fisici en chemici aflei uit hulle waarnemings. Hulle stel modelle op en maak grafiese voorstellings van hoe molekules en atome sou lyk. Maar eintlik is dit fiksie. Niemand het hierdie verskynsels nog ooit werklik gesien soos mens ’n olifant kan sien nie.

As iets waar is is dit “waar” – soos ’n koei, soos daar gesê word. Dit is ’n feit. Maar eintlik is dit fiksie. “Waarheid” word gedurig afgetakel en word dan van nuuts af weer aanmekaargesit. Die son draai om die aarde, nee, die aarde draai om die son. Alles in die heelal werk berekenbaar soos ’n masjien (klassieke Newtoniaanse fisika). Nee, die gedrag van sub-atomiese partikels is onvoorspelbaar – hulle kan selfs op twee plekke gelyktydig bestaan (Hedendaagse kwantumfisika). Demokrasie is ’n ideale en regverdige regeringstelsel. Nee, demokrasie is dwingelandy van die meerdere oor die mindere.

Hierdie lukrake aard van “waarheid” is onder andere wat in die vers gelees kan word.

  1. Kan jy kortliks sê waaroor die vers, volgens jou, handel?  

Soos hierbo gesê: waarheid vergaan voortdurend in die speeksel van die woord. Dan word ’n nuwe opgebou.

  1. Was daar dalk iets (boek/musiek/film/skildery) wat n bepaalde invloed op die tot standkoming van dié betrokke vers gelei het?  

Ek lees graag oor die beginsels van “emergence (opduiking) en kompleksiteit et al in boeke van mense soos Douglas Hofstadter, Matt Ridley, Roger Penrose en Jay Gould.

In die “Internet Encyclopedia of Philosophy” word “emergence” soos volg beskryf:

“If we were pressed to give a definition of emergence, we could say that a property is emergent if it is a novel property of a system or an entity that arises when that system or entity has reached a certain level of complexity and that, even though it exists only insofar as the system or entity exists, it is distinct from the properties of the parts of the system from which it emerges.”

  1. Het jy n bepaalde leser, of gehoor, in gedagte wanneer jy aan n vers werk? 

Nee, ek dink nie aan die potensiële leser wanneer ek skryf nie. Ek is te besig om die stuwing van gedagtes naastenby in ’n hanteerbare (en leesbare) vorm vas te lê.

  1. In welke mate verskil hierdie vers van jou ander gedigte? 

Ek skryf in verskeie toonaarde. Hierdie gedig maak gebruik van ’n skeut humor om  moeilike konsepte oor te dra. Daar is heelwat van my ander gedigte wat soortgelyk is. Maar ander neig weer in die rigting van magiese realisme, satire, liriek, filosofie, prosagedigte, ook die vaste vorm van die haikoe en ook liefdespoësie.

  1. Is daar iets in dié vers wat jy as tipies Suid-Afrikaans” sal beskou?  

Ja, die molekules is Suid-Afrikaans, soos die vervlietende waarheid. Maar dan kry mens dit in ander wêrelddele ook?

  1. Kon jy dié vers tot n bevredigende punt afhandel, of het jy dit maar ten einde laas “versaak”? 

Soos ek voorheen gesê het, ek begin skryf en maak dan klaar. Ek beplan nie ’n vers bewustelik nie. Sodra die primêre poëson by my opduik, begin ek skryf en is altyd verras oor hoe die vers eindig.

  1. Was jy tevrede met die lesers se reaksie na die skryf (of publikasie) daarvan? 

Ja, ek het nie reaksie op hierdie spesifieke vers gekry nie, maar die bundel het in die algemeen gunstige kommentaar opgelewer.

  1. n Laaste vraag, ter wille van die interessantheid: Kan jy nog die eerste vers wat jy ooit geskryf het, onthou? Indien wel, vertel ons ietsie daarvan? 

Ek kan dit nie meer onthou nie, dit is gehul in die Götterdämmerung van die verlede. Ek kan wel onthou dat ek as seun gesoek het na ’n verduideliking van wat poësie nou eintlik is. Maar ek kon niks kry nie, toe skryf ek maar soos wat ek gedink het dit moet wees.

Ek het nooit formele akademiese “leiding” gekry nie, soos byvoorbeeld in ’n kreatiewe skryfkursus of studie vir ’n graad nie en het my eie werkwyse op die been gebring deur ’n handjievol dekades.

Ek onthou nou ook dat ek in die vroeë sestigerjare verse gepubliseer het in Stiebeuel II, Standpunte, Sestiger en Tydskrif vir Letterkunde en natuurlik in Wurm, waarvan ek stigterslid en eerste redakteur was. In die Sestiger van Mei 1964 het ek vyf gedigte gepubliseer. Een met die Middelnederlandse titel “Mi lanct na di” begin so:

 

Die skoenlapper

het ’n sagte

murwerige

pensie …

.

einde

 

Erkenning: Die konsep van Digstring is ingegee deur Brian Brodeur se benadering op sy weblog “How a poem happens”.

Digstring: Ons land (Hennie Nortjé)

Wednesday, September 25th, 2019

Digstring: Ons land (Hennie Nortjé)

__________________________________________________________________

 

Ons land

 

Hulle sê ons land

is ’n omgekeerde piering:

die afgeplatte bokant

alkant aan die afloop

na die grou gedreun van see.

Maar dit bly ’n bra verkapte beeld,

want noordwaarts vloei ’n hoëveld,

sonder veel afdraand, stewig

met ’n donker kontinent aaneen.

Boonop dateer ons land

van lank-lank voor die tyd

van breekgoed, boeretroos of tee.

Dalk is ons land

bloot ’n allemintig-groot amandelklip:

voorlangs deur ’n ruwe hand

geniepsig weggesplinter.

En wie weet hoe lank

die gebreek en geskuur

nog sal duur?

  1. Wanneer het jy dié gedig geskryf. Hoe het dit ontstaan?

Ek werk al sedert 2016 aan hierdie vers. Van tyd tot tyd tel ek amandelklippe op hier in die wingerde buite Stellenbosch. Die gespitste voorkant van hierdie oer-handbyle lyk nogal soos die kaart van Suid-Afrika. Die afgesplinterde rante stem boonop  ooreen met ons land se topografie: ’n binnelandse plato weerskant skerp aan die afloop na die kus. Of soos ek destyds in aardrykskunde geleer het: ’n omgekeerde piering. Die voordurende geologiese verwering van ons sub-kontinent herinner boonop aan die algemene agteruitgang wat ons tans moet verduur – hoe als wat eens vas was, wegsplinter of oorsee emigreer.

  1. Kon jy dié bepaalde gedig vinnig tot in sy finale vorm afrond, of het dit deur verskeie weergawes na sy finale vorm ontwikkel?

Onderstaande is my eerste poging. Ek het die woorde en strofes wat mettertyd aan gekap sou word, onderstreep.

 My land

Hulle sê my land

is ‘n omgekeerde piering:

‘n verhewe, afgeplatte bokant

alkant aan die afloop

na die grou genadelose see.

Maar dit blyk ‘n erg verkapte beeld,

want noordwaarts vloei ‘n hoëveld,

sonder veel afdraend, stewig

in ‘n donker kontinent aaneen.

Boonop dateer my land

van lank-lank voor die tyd

van breekgoed, boeretroos of tee.

Dalk is my land

bloot ‘n allemintig-groot amandelklip

voorlangs deur ‘n ruwe hand

reeds erg weggesplinter

en vermoedelik word dag

en nag nog steeds daaraan geskuur.

Maar dan weer is my land deel van Afrika

en waar kry mens na die oer-ou dae

hier nog so ‘n flukse reus?

  1. Hoeveel van dié vers is aan jou “gegee” en hoeveel daarvan was die resultaat van wroeg en sweet?

Die eerste poging was binne ure “klaar”. En ek was nogal in my noppies daarmee! Dit was dan tog so welluidend. En wat ’n pittige slot, wou ek myself op die skouer klop.

  1. In welke mate het die vers sy finale vorm bereik? Het jy byvoorbeeld die een of ander ordeningsbeginsel toegepas?

Soos bostaande.

  1. Het jy die vers gedurende sy vormingsproses aan iemand gewys en of mee bespreek? Is daar iemand (of instansie) wat jy as klankbord gebruik terwyl jy aan ’n vers werk?

My vrou, Lettie luister met uitermatige geduld na elke vers. Sonder haar regmerkies kom ek nêrens nie.

Hester Carsten van Quellerie, was soos met my eerste bundel, die redaktrise van Kryt. Sy het die verandering in die titel van die gedig voorgestel en het ook uitgewys dat “verhewe” en “bokant” steurende herhalings is. Verder kon sy my welverdiend kapittel oor die woord “erg”, aanvanklik nogal twee keer gebruik!

Louis Esterhuizen het my deurlopend en ononbeerlik as tekspraktisyn bygestaan met hierdie bundel.

Hy het onder andere voorgestel dat ek drasties kap aan die slot. En so het ek maar soos ’n wafferse Homo erectus, aanhou hamer en skuur aan my handbylgedig.

  1. Hoe lank na die vers voltooi is, het jy dit laat publiseer? Waar het die betrokke vers die eerste keer verskyn?

 So ’n week daarna, want Kryt moes klaar en dit was ’n sleutelgedig. Die “gebreekte” voorpunt pryk selfs op die agterplats (miskien ’n beter idee as ’n foto van die gehawende ou digter, of een of ander onverdiende aanprysing.)

  1. Kan jy ietsie sê oor die kwessie van “feit” en “fiksie” in dié vers?

Dis als die nare waarheid, veral die retoriese vraag ten slotte. Gelukkig is my Afrika-pessimisme darem nie altyd so volkome nie

  1. Kan jy kortliks sê waaroor die vers, volgens jou, handel?

Ek dink ek het dit grootliks reeds geantwoord: Dat ons land ’n omgekeerde piering is, is onlangse weer bevestig deur die vlaag van xenofobie – selfs die rondloperkatte word hulle lekseltjies melk ontneem, want elke drinkbak word soos vullisdromme omgesmyt en lê aan skerwe.

  1. Was daar dalk iets (boek/musiek/film/skildery) wat ’n bepaalde invloed op die tot standkoming van dié betrokke vers gelei het?

Hier digby ons woonplek, net voor die Adam Tasbrug buite die dorp, is die eerste bewys vir die aanwesigheid van prehistoriese mense in Suider-Afrika gevind. Dit word nou slegs gedenk deur ’n rots langs die Polkadraaipad, want die gedenkplaat is lankal reeds afgesteel; seker maar verkoop as skroot. Die inskripsie het glo gelui: “In a road makers borrow-pit here in 1899 Louis Peringuey made the first discovery of  ‘Stellenbosch’ stone implements and thereby proved the great antiquity of man in Southern Africa.” (En vir dekades lank wou die Eurosentriese antropoloë, die arme Peringuey nie glo dat die mens se oorsprong in Afrika is nie!) Inderdaad is ons, die mensdom, al van die begin af hier, en behendige klipwerkers en vindingryke geweldenaars van meet af.

  1. Het jy ’n bepaalde leser, of gehoor, in gedagte wanneer jy aan ’n vers werk?

Nee. Politici dalk, maar dan weer: digbundels verkoop al reeds so swak.

  1. In welke mate verskil hierdie vers van jou ander gedigte?

Hierdie gedig is die eerste van drie verse in die eerste afdeling van Kryt wat handel oor die progressiewe bewapening van die mens : “Uit die amandelklip”en “Gaia” verbeeld  vervolgens hoe ons “gevorder” het van die handbyl tot die atoombom.

  1. Is daar iets in dié vers wat jy as tipies “Suid-Afrikaans” sal beskou?

Miskien die blywende humor te midde van al die negativisme?

  1. Kon jy dié vers tot ’n bevredigende punt afhandel, of het jy dit maar ten einde laas “versaak”?

‘n Mens is nooit 100% klaar nie.

  1. Was jy tevrede met die lesers se reaksie na die skryf (of publikasie) daarvan?

Die eerste resensie oor Kryt onlangs deur Daniel Hugo was nogal positief. Ek het geen spesifieke terugvoering sover oor hierdie vers nie.

Dis egter duidelik dat geen een van my kennisse weet wat vir ‘n ding ’n amandelklip is nie.

  1. ’n Laaste vraag, ter wille van die interessantheid: Kan jy nog die eerste vers wat jy ooit geskryf het, onthou? Indien wel, vertel ons ietsie daarvan?

Ek was in standerd sewe. Ons Afrikaans-juffrou, Lorainne (nooiensvan?), toe pas verloof aan die befaamde uitgewer en digter Charles Fryer, het ons geïnspireer om gedigte te skryf. My eerste vers ooit was juis ook ’n klip, naamlik daardie ikoniese ou platte in Kaapstad se agterplaas – uitermatig patrioties moet ek sê: “eat yout heart out”, Jan F. Celliers!

Tafelberg (Circa 1971)

.

Wie het jou kruin gelyk gemaak

daar waar dit aan die blou lug raak?

 

Waar kom jou grou-grys rots vandaan

daar waar dit bo die Kaapse Vlakte staan?

 

Dis die werk van ‘n Hoër Hand

ver bo die die mens se klein verstand,

 

want jy’s geskape uit die niet

geen mensekind kon dit gebied.

 

Hiervandaan is die beskawing heengedra

vanaf Tafelberg, trots van heel Suid-Afrika.

 

(soos julle kan sien, het ek die laaste halfeeu weinig indien enigsins gevorder!)

_________________________________________________________________

Erkenning: Die konsep van Digstring is ingegee deur Brian Brodeur se benadering op sy weblog “How a poem happens”.

Digstring: Yskas (Bibi Slippers)

Monday, November 6th, 2017

Digstring

Enkele vrae oor die rugstring van ’n gedig


.

3. Yskas

     Let’s hear what you think of me now, but baby don’t look up / The sky is falling. – Tori Amos

.

haar oorlog teen die ys

het op ’n sonskyndag begin

 

toe sy bruin oë skielik blou was

 

hulle yskas

was meer wit meer teenwoordig

en twee grade

kouer

 

sy het ’n affodil-tattoo gekry en soms

bedags by die huis begin bly

om te voel hoe die kamers koeler word

om ’n oog te hou

op die yskas

 

haar oorlog teen die ys

het op ’n sonskyndag begin

 

snags het sy die yskas hoor

rammel en roggel

’n kil gekoggel waarvoor hy

doof was met sy blou oë wat

eers bruin was

 

sy kon nooit meer slaap nie

toe brei sy maar serpe en hekel

komberse

die yskas

het tergend aanhou snerp

 

haar oorlog teen die ys

het op ’n sonskyndag begin

en op ’n sondag geëindig

 

hy het haar op die vloer gekry

halfverkluim en opgebaklei

teen die ys

teen die yskas

 

sy het afsydig vir hom geglimlag

haar tande meer wit meer teenwoordig

haar groen oë grys

haar affodil-tattoo

nou ysbeer

 

[© bibi slippers]

.

  1. Wanneer het jy dié gedig geskryf. Hoe het dit ontstaan?

Terwyl ek gewerk het aan die manuskrip wat uiteindelik Fotostaatmasjien sou word. Ek wou ’n reeks gedigte skryf wat “covers” is, in die styl van liedjieskrywers wat ek bewonder, en ’n mix-tape van hierdie gedig-covers-van-liedjies in die bundel insluit.

  1. Kon jy dié bepaalde gedig vinnig tot in sy finale vorm afrond, of het dit deur verskeie weergawes na sy finale vorm ontwikkel?

Relatief vinnig, in vergelyking met van die ander wat letterlik jare geneem het om hulle uiteindelike vorm te vind. Hierdie een het verskeie klein veranderinge ondergaan, maar die basiese idee was van die begin af daar, en ek moes net bly sit en seker maak dat die idee plus minus dieselfde op die papier lyk en voel as wat dit in my geestesoog gelyk het.

  1. Hoeveel van dié vers is aan jou “gegee” en hoeveel daarvan was die resultaat van wroeg en sweet?

Nie te veel gesweet nie. Daar is ’n bietjie van ’n narratiewe kwaliteit aan dié gedig, en gewoonlik is die gedigte vir my bietjie makliker as hulle ’n storie vertel wat ’n duidelike begin, middel en einde het.

  1. In welke mate het die vers sy finale vorm bereik? Het jy byvoorbeeld die een of ander ordeningsbeginsel toegepas?

Ek het probeer om die vreemdheid van Tori Amos se musiek en lirieke in die vers vas te vang, maar dis die enigste beginsel waarvolgens ek hier geskryf het. Terwyl ek geskryf het, het ek oor-en-oor na haar liedjie “Silent all these years” geluister, en probeer om ook iets van die ritme daarvan in die vers in te werk.

  1. Het jy die vers gedurende sy vormingsproses aan iemand gewys en of mee bespreek? Is daar iemand (of instansie) wat jy as klankbord gebruik terwyl jy aan ’n vers werk?

Ek het baie onseker gevoel oor die reeks verse, en hulle vir Loftus Marais gewys om te hoor of hy dink hulle is die moeite werd om verder te slyp. Hy was entoesiasties oor van die verse in die reeks, en ek dink hierdie was een van hulle, as ek reg onthou…

  1. Hoe lank na die vers voltooi is, het jy dit laat publiseer? Waar het die betrokke vers die eerste keer verskyn?

Dit het die eerste maal die lig gesien toe Fotostaatmasjien in 2016 gepubliseer is.

  1. Kan jy ietsie sê oor die kwessie van “feit” en “fiksie” in dié vers?

Die emosionele impuls vir hierdie gedig het uit ’n werklike insident ontstaan: ek was besig om die yskas in ’n destydse geliefde se huis te ontvries en skoon te maak, toe die beeld van iemand wat op die vloer lê voor ’n yskas by my opgekom het, en ook ’n baie droewige gevoel daarmee saam. Die gedig is egter eers 5 jaar later geskryf, en alles in die “storie” wat vertel word is opgemaak, maar die emosionele kern van die ding is die reine waarheid.

  1. Kan jy kortliks sê waaroor die vers, volgens jou, handel?

Ek dink dit gaan oor ’n romantiese verhouding wat stadig afkoel totdat die twee mense onredbaar koud teenoor mekaar staan.

  1. Was daar dalk iets (boek/musiek/film/skildery) wat ’n bepaalde invloed op die tot standkoming van dié betrokke vers gelei het?

Tori Amos se musiek het my gehelp om die beeld en emosionele kern te gelei na die papier. Ek dink ek het dalk voorheen halfhartige pogings aangewend om hierdie gedig te skryf, maar eers toe ek dit onder die invloed van Tori Amos gedoen het, het dit begin werk. Daar was ’n ander poging tot ‘n Tori Amos-gedig, wat iets met ‘n baddery of ’n domestic meermin te doen gehad het – maar op die ou end is dit die yskas en die ysbeer wat geskryf wou word. Die meermin wag seker nog vir ’n meer geskikte geleier.

  1. Het jy ’n bepaalde leser, of gehoor, in gedagte wanneer jy aan ’n vers werk?

Hmmmm, nee. Ek weet ek moes al voorheen hierdie vraag antwoord, en nou kan ek nie onthou wat ek die vorige keer gesê het nie? Ek dink ek probeer maar die soort vers skryf wat ek graag sou wou lees, en ek dink iets in my wonder ook altyd of Loftus daarvan sal hou.

Onlangs het ek ‘n essay van George Saunders gelees waarin hy baie mooi skryf oor die skrywer wat die leser in die verbeelding oproep, dat die ideale leser die rede is waarom mens probeer om jou eie skryfwerk te verbeter:

This mode of revision, then, is ultimately about imagining that your reader is as humane, bright, witty, experienced and well intentioned as you, and that, to communicate intimately with her, you have to maintain the state, through revision, of generously imagining her. You revise your reader up, in your imagination, with every pass. You keep saying to yourself: “No, she’s smarter than that. Don’t dishonour her with that lazy prose or that easy notion.”

Die essay is hier te lese: https://www.theguardian.com/books/2017/mar/04/what-writers-really-do-when-they-write

  1. In welke mate verskil hierdie vers van jou ander gedigte?

Dis ’n bietjie meer van ’n tradisionele narratief, dink ek? Andersins, as ek dit nou so vinnig lees, is dit eintlik nogal baie soos die ander.

  1. Is daar iets in dié vers wat jy as tipies “Suid-Afrikaans” sal beskou?

Nee, ek dink nie so nie. Dalk is die yskas in my verbeelding ’n tipiese Afrikaanse een J

  1. Kon jy dié vers tot ’n bevredigende punt afhandel, of het jy dit maar ten einde laas “versaak”?

Ek dink ek was redelik tevrede. Dit voel klaar.

  1. Was jy tevrede met die lesers se reaksie na die skryf (of publikasie) daarvan?

Die feit dat Andries Bezuidenhout van hierdie gedig hou is vir my die grootste kompliment.

  1. ‘n Laaste vraag, ter wille van die interessantheid: Kan jy nog die eerste vers wat jy ooit geskryf het, onthou? Indien wel, vertel ons ietsie daarvan?

Oe, ek het vreeslik graag as kind rympies gepleeg, maar dis veiliger as ons eerder nie hieroor praat nie.

.

***

Erkenning: Die konsep van Digstring is ingegee deur Brian Brodeur se benadering op sy weblog “How a poem happens”.

Digstring: Doekvoet (Corné Coetzee)

Wednesday, October 25th, 2017

Digstring

Enkele vrae oor die rugstring van ’n gedig

.

Doekvoet

 

As jy nog vir doekvoet wil groet,

ou doekvoet met die glimlagstreep,

moet jy aanstaltes maak.

 

Gaan dadelik, al is dit laat,

ver, tot diep in die dorsland,

tot by die digte naat van ’n droë rivierloop,

soek ’n uitkykklip,

wag.

 

Kort voor dagbreek, wanneer jy begin raai:

hier is ’n struik, daar ’n klip,

sal doekvoet dalk

regop onder ’n Suidwesdoring sit,

klein, skaars twee hande vol,

haar swart glimlag luiters,

haar ore fyn skottels waardeur die rooison netnou glim.

 

Sy sal kom soek vir draaibos en ganna en ankerkaroo,

snuif aan bitterbos en riet

en omdraai en op haar harige voete

berustend

langs die loop afspring

 

en jy sal uitasem

en ver kyk, hartseer.

 

Maar gaan liewer nie.

Sou jy lank genoeg stilsit, doodstil, klipstil,

sodat jy stom word,

deur die dag tot kraanvoëls

in klein formasie koer en kir,

die ganse lug vlamgoud waai,

kleure van kriedoring en klip en grond

diep word

en stadig die donker bewillig,

 

en deur die nag

terwyl sterre oor jou uitsif,

die wilde geur van boegoe en salie en kapok

’n stil pryslied

totdat jy die mantel van die aarde hoor ruis,

 

kan jy wortelskiet, vasraak,

en tyd sal sy hek vir jou oopmaak.

 

Dan sal jy die vleiland rondom jou sien tot by die einders,

druppende biesies en varing en mos

en voorvaders van die likkewaan en skilpad

oopbek, waggelend.

Jy sal die son sien opkom en ondergaan

en die wind voel na die suide waai en na die noorde draai;

 

jy sal vure sien brand en droogte, en sand,

jy sal skerpioen sien en slang,

kwagga en bloubok en klein, ligvoetmense

en rustig en glimlaggend, doekvoetvolk.

 

Jy sal die goue kleed van die aarde sien

en weet die bewoners besit haar nie.

Sy bring haar kinders voort,

sy laat hulle gaan,

en die een geslag ken die ander nie.

Sy ken jou, sy roep jou.

 

Jou groet is geen afskeid nie

maar omhelsing, kén.

 

(Uit: hier nou,  H&R 2017)

 

 

  1. Wanneer het jy dié gedig geskryf. Hoe het dit ontstaan?

Dis vroeg in 2017 geskryf en het ontstaan uit my belangstelling in die omgewing. As omgewingsjoernalis vir verbruikerstydskrifte het ek ’n artikel oor ’n bedreigde “Klein Vyf” ­ – ’n skilpad, seeperdjie, pikkewyn,  paddatjie in KwaZulu-Natal en die oewerkonyn of doekvoet – geskryf. Die navorsing daaroor was interessant en droewig neerdrukkend en was die eerste inligtingsbron en inspirasie vir “Doekvoet”.  Die Karoo hou al jare lank ’n groot bekoring vir my in al is ek net ’n sporadiese besoeker. Paul Miles het my vertel hoe ruik die Karoo in die nag. Dit alles het gewag om in ’n gedig saamgevoeg te word.

 

  1. Kon jy dié bepaalde gedig vinnig tot in sy finale vorm afrond, of het dit deur verskeie weergawes na sy finale vorm ontwikkel?

Dit het dalk ’n paar weke geneem. By my is daar gewoonlik nie soseer weergawes nie as ’n proses, wat ek weet nog nie klaar is nie. Die proses bestaan uit ’n eerste, voorlopige, lang storie neerskryf en dan geleidelike snoei, sif, ritmes en weerklanke vind.

 

  1. Hoeveel van dié vers is aan jou “gegee” en hoeveel daarvan was die resultaat van wroeg en sweet?

Alles voel soos wroeg, maar dis maar dinkwerk, bymekaarmaak, speurwerk, soos byvoorbeeld om die etomologie van ’n woord na te lees – werk soos in “kuns-werk” in teenstelling met arbeid of labour. Die oewerkonyn het homself voor my kom plaas. Selfs die “gevonde voorwerpe”, soos die reëls uit Prediker en die Koran wat ek toevallig teegekom het, is opgesoek en in hul wyer konteks gelees en bedink (wat ’n pure plesier was) sodat hulle hul behoorlike plek kry in die gedig kon kry.

 

  1. In welke mate het die vers sy finale vorm bereik? Het jy byvoorbeeld die een of ander ordeningsbeginsel toegepas?

Die narratief in die gedig is redelik eenvoudig, dit is die (verbeelde) chronologie van Karoo toe  ry, stilhou, deur heinings klim en veld-in stap. Dan is daar die geologiese chronologie. Maar gesamentlik moes die hele gegewe ’n verdere laag betekenis hê. Dié kom van die begin af, ’n mens kan dit nie later byvoeg nie.

 

  1. Het jy die vers gedurende sy vormingsproses aan iemand gewys en of mee bespreek? Is daar iemand (of instansie) wat jy as klankbord gebruik terwyl jy aan ’n vers werk?

Ek werk alleen aan ’n gedig tot ek meen hy’s klaar. In hierdie geval het ek wel wat ek gemeen het ’n voltooide gedig was vir Charl-Pierre Naudé gewys, wat voorgestel het dat ek die slotreël, as ek reg onthou, ’n slotwoord, verander.

 

  1. Hoe lank na die vers voltooi is, het jy dit laat publiseer? Waar het die betrokke vers die eerste keer verskyn?

Dit is vroeër vanjaar geskryf en toe in die bundel gepubliseer.

 

  1. Kan jy ietsie sê oor die kwessie van “feit” en “fiksie” in dié vers?

Die feite is dat die oewerkonyn, vleihaas of doekvoet  kritiek bedreig word en dat sy natuurlike habitat drasties verskraal weens beweiding en indringerplante – menslike optrede dus. Die groter werklikheid is dat ons volgens wetenskaplikes reeds in die epog van die sesde of antroposene massa-uitwissing is – hoofsaaklik weens menslike optrede. Die “fiksie” neem die vorm van magiese realisme aan.

 

  1. Kan jy kortliks sê waaroor die vers, volgens jou, handel?

Dit is ’n treurdig vir ’n spesifieke spesie wat gevaar loop om uit te sterf, maar betrek alle spesies, ook ons eie. Die “opdrag” aan die leser (“gaan dadelik, al is dit laat”) is eintlik ’n soort verwyt omdat dit nie nagekom sal word nie, want wie gaan dan nou opstaan en die oewerkonyn vaarwel toeroep? en wil terselfdertyd ’n dringendheid suggereer.  Dit is ’n pryslied aan die Karoo. Dit is ’n meewarige aanvaarding dat die aarde sal bly voortbestaan en lewe voortbring, al sal ons nie altyd hier wees nie.

 

  1. Was daar dalk iets (boek/musiek/film/skildery) wat ’n bepaalde invloed op die tot standkoming van dié betrokke vers gelei het?

Ek vermoed ek het die eerste keer as kind van doekvoet gelees in Rikie Postma se kinderboek uit die 1920’s Elsie die veldkindjie, dalk daarom dat die oewerkonyn vir my ’n blye weersiens was toe ek uitvind een van sy ander name is doekvoet. Dan was daar Google, gesprekke met Bonnie Schumann van die Trust vir Bedreigde Natuurlewe se oewerkonynbewaringsprogram, Christpoher Lloyd se boek What on Earth Happened? en besoeke aan die James Kitching-fossielsentrum en die Ganora- fossielmuseum en -gasteplaas by Nieu Bethesda.

 

  1. Het jy ’n bepaalde leser, of gehoor, in gedagte wanneer jy aan ’n vers werk?

Ek skryf vir myself, as ek dink oor hoe mense of lesers of ’n naamlose, kritiese “hulle” iets sal lees of begryp, du ek myself ferm terug na my eie oordeel.

 

  1. In welke mate verskil hierdie vers van jou ander gedigte?

Dit is minder persoonlik as die meeste van die vroeë gedigte. Dit is langer, wat vir my ’n nuwe skryfervaring was. Gewoonlik reduseer ek, hier wou ek juis uitbrei, die net wyer gooi.

 

  1. Is daar iets in dié vers wat jy as tipies “Suid-Afrikaans” sal beskou?

Die haas, die Nama-Karoo.

 

  1. Kon jy dié vers tot ’n bevredigende punt afhandel, of het jy dit maar ten einde laas “versaak”?

Ek wens steeds vir ’n wonderbaarlike allesomvattende laaste woord, maar laat gaan die gedig nou, hy moet nou staan soos hy staan.

 

  1. Was jy tevrede met die lesers se reaksie na die skryf (of publikasie) daarvan?

Oor dié gedig het ek nog net Charl-Pierre se reaksie gekry, dit was positief, behalwe vir sy voorbehoud oor die laaste reël. Nelleke de Jager, my wonderlike redigeerder by H&R, het wel gemeen die gedig moet in die sterk laaste posisie staan in die bundel; sy het geen vrae daaroor gehad nie, dalk beteken dit sy hou daarvan. Oor die algemeen voel ek: As lesers daarvan hou, gaaf, as hulle nie daarvan hou nie, ook goed.

 

  1. ‘n Laaste vraag, ter wille van die interessantheid: Kan jy nog die eerste vers wat jy ooit geskryf het, onthou? Indien wel, vertel ons ietsie daarvan?

Op laerskool, op pad huis toe van die skool af. Ek het ’n tuinwerker op sy hurke sien onkruid uithaal. Ek was dalk agt jaar oud. Iets van die klonkie (ek is ’n kind van Verwoerd) sit/ in die tuin en spit,/ hy is seker baie fit. Iets het vir my gesê “fit” is nie reg nie. Ek het dit nietemin vir my ma opgesê en sy het gesê ek moet dit vir Die Jongspan stuur. Dit het eerstens ’n werkswyse aan die gang gesit wat ek nou nog van hou: om te stap en aan woorde te dink.  Omdat ek ontevrede was met die poging, ten spyte van die aanprysing, het ’n tweede gewoonte net daar begin, om niemand se oordeel te vertrou nie, behalwe my eie.

***

Erkenning: Die konsep van Digstring is ingegee deur Brian Brodeur se benadering op sy weblog “How a poem happens”.

Digstring: Die wetenskaplike en die fee (De Waal Venter)

Wednesday, October 4th, 2017

Digstring

Enkele vrae oor die rugstring van ’n gedig

—————————————————–

Die wetenskaplike en die fee

.

Voëls gaan tekere

in die bome van die agtertuin

waar die sosioloog

met ’n vergrootglas

’n paar sandaaltjies bestudeer

so groot soos druiwepitte.

’n Fee skiet deur ’n streep sonlig

en land op die tafel

naby die man se kneukel.

Haar vlerkies glinster

en verdwyn dan amper heeltemal

toe die lig verander.

Sy dra jeans

oop op die knieë,

’n neusring amper te klein om te sien

en ’n skilpadraambril.

Die fee stap nader

en leun teen die sosioloog se duim,

arms gevou. Sy is kaalvoet.

Hy staar net, bang om te roer.

Jy’t my sandale, sê die fee.

Die sosioloog knik sy kop versigtig,

terwyl die fee plat gaan sit

en haar sandale aantrek.

Wat’s jou gevolgtrekking? vra die fee

en vryf haar neus met effens opgetrekte bolip.

Die sosioloog skraap senuweeagtig sy keel:

jy bestaan nie.

Jou voet man!

antwoord die fee vrolik.

Sy klap die man se duim

soos sy ’n ryperd se boud sou klap

en vlieg die sonlig in,

skielik soos ’n skrikgemaakte vlieg.

(Uit “Oop sirkel” Naledi,  p. 80)

 

  1. Wanneer het jy dié gedig geskryf. Hoe het dit ontstaan?

Die gedig is ongeveer twee jaar gelede geskryf, ek kan nie onthou presies wanneer nie. Wel in die oggend. In die nag slaap ek.

Wanneer dit kom by die ontstaan van die gedig, is daar vir my veral twee begrippe ter sake: die rol van die onbewuste en die poëson.

Die “poëson” is ’n woord wat ek geskep het om die basiese element van ’n gedig te beskryf. Dit is nie maklik om te verduidelik nie, maar mens kan daaraan dink as ’n denkpatroon wat deur die gedig loop en die onderdele daarvan verbind. Daar is meer as een poëson in ’n gedig en hulle verbind ook met mekaar om die digte betekenisstruktuur van ’n gedig te help skep.

Wanneer ek skryf, is die poëson in my geval nie ’n bewuste vonds nie, maar tree te voorskyn uit my onbewuste en ontplooi oënskynlik spontaan. Ek weet byoorbeeld nooit hoe ’n gedig presies gaan eindig wanneer ek skryf nie.

Die gedig word wel gevorm deur bewuste denke, maar op die lees van die onbewuste opdoeming van die poësons.

 

  1. Kon jy dié bepaalde gedig vinnig tot in sy finale vorm afrond, of het dit deur verskeie weergawes na sy finale vorm ontwikkel?

My gedigte ontstaan in een aaneenlopende proses wat gewoonlik nie baie lank duur nie. Die begrip van “verskeie weergawes” is vir my vreemd. Net soos daar nie verskeie weergawes van een mens kan wees nie, kan daar ook nie van (my) gedig verskeie weergawes wees nie. Dit is ’n organiese geheel.

Ek skaaf wel aan ’n gedig waar nodig. Maar dit is minimaal. Ek skryf die gedig met die hand en dan tik ek dit in op my woordverwerker. Dit is wanneer ek hier en daar ’n woord verander en taalfoute of feitefoute regmaak. Dit gebeur ook soms dat iemand my wys op ’n swakheid in ’n gedig en dan verander ek dit as ek iets beters kan kry.

 

  1. Hoeveel van dié vers is aan jou “gegee” en hoeveel daarvan was die resultaat van wroeg en sweet?

Ek kan nie ’n gedig “uitdink” nie. Die gedig ontstaan in my onbewuste en wanneer dit “na vore kom” skryf ek dit neer. Ek het ’n vaste roetine en die meeste van my gedigte word vroeg in die oggend geskryf. Ek stel my daarop in om ontvanklik te wees – dit is ’n gemoedstoestand wat nogal herinner aan ’n meditasie-proses.

In ’n onlangse radio-onderhoud (Vers en klank op RSG) het ek skertsend verwys na my muse, Yanni Euterpe. Sy stap by my in en begin dikteer. Dan moet ek net skryf om by te bly!

Omtrent enigiets kan as kern dien vir die gedig-idee. Rondom die kern groei die gedig dan op ’n soort organiese manier. Hierdie kern kan iets wees wat ek gelees, gehoor gesien, ervaar of geruik het. Dit kan selfs iets wees wat iemand gesê het.

In ’n gesprek ’n ruk gelede het iemand byvoorbeeld gepraat van die Spaanse woord “cariño”. Dit het daarop uitgeloop dat ek ’n Afrikaanse gedig geskryf het met hierdie woord daarin. Dit is ’n woord van vertedering, iets soos “liefie” of “dierbare ding”.

 

  1. In welke mate het die vers sy finale vorm bereik? Het jy byvoorbeeld die een of ander ordeningsbeginsel toegepas?

Ek gebruik nie vaste rympatrone of formele ordeningsbeginsels nie. Elke gedig het sy eie orde en struktuur wat deur sy poësons geskep word. Elkeen is anders. Soms is hierdie eiesoortige struktuur nie sterk genoeg nie en dan slaag die gedig nie, kom nie volledig tot poësie nie en bly eintlik net ’n stuk prosa.

Dit is een van my moeilikste take om daardie gedigte te eien wanneer ek ’n versameling aanbied. En dit is waar ’n keurder met insig soveel vir enige digter kan beteken. Louis Esterhuizen het my byvoorbeeld gehelp om ’n handjievol sulke gedigte uit die gepubliseerde “Oop sirkel” te hou.

 

  1. Het jy die vers gedurende sy vormingsproses aan iemand gewys en of mee bespreek? Is daar iemand (of instansie) wat jy as klankbord gebruik terwyl jy aan ’n vers werk?

Wanneer ek skryf is dit net ek en Yanni Euterpe wat werk. Niemand anders nie.

 

  1. Hoe lank na die vers voltooi is, het jy dit laat publiseer? Waar het die betrokke vers die eerste keer verskyn?

Ek bedryf ’n poësie-blog, “Poetry en poësie” (ek skryf ook Engelse gedigte), waarop ek gewoonlik my gedig dadelik plaas sodra dit geskryf is. Hierdie “fee-gedig” is vir die eerste keer daar gepubliseer.

 

  1. Kan jy ietsie sê oor die kwessie van “feit” en “fiksie” in dié vers?

Ek het ’n gedig gekies met ’n ligter aanslag om hier te bespreek. Ek wou nie te diepsinnig en dus moeilik leesbaar wees nie. Tog dink ek die gedig bied die leser iets om oor na te dink.

Is daar ’n enkele “feit” in die gedig? Op die oog af, nie. Alles fiksie.

Maar, lewer dit nie dalk kommentaar op die mens se geneigdheid om in vaste denkpatrone vasgekeer te raak nie? Galileo, jy is gek as jy dink die aarde draai om die son! Die mens stam nie van ape af nie, Darwin! Aardverwarming? Bog man!

Hier sit die wetenskaplike en sien met sy eie oë ’n fee. Sy praat met hom en hy antwoord. Wat is nou die werklikheid? Bestaan die fee of nie? As hy dit ontken moet hy sy eie ervaring en bewustheid ontken.

 

  1. Kan jy kortliks sê waaroor die vers, volgens jou, handel?

Bo en behalwe wat ek hierbo sê, kan ek byvoeg dat ek ’n hekel het aan manlike chauvinisme. Die soort man wat dink dat hy meerderwaardig is teenoor ’n vrou, net omdat hy ’n man is, maak my knorrig. Hierdie gedig wys speels daarop hoe ’n vrou speel-speel ’n man kan koudlei, al is hy twintig keer groter as sy!

 

  1. Was daar dalk iets (boek/musiek/film/skildery) wat ’n bepaalde invloed op die totstandkoming van dié betrokke vers gelei het?

Die Grimm-broers en my kleindogters.

 

  1. Het jy ’n bepaalde leser, of gehoor, in gedagte wanneer jy aan ’n vers werk?

Nee. Dit is baie selde dat ek ’n gedig vir ’n bepaalde persoon skryf. My gedigte word vir alle lesers beskikbaar gestel. Ek weet party lees vinnig en oppervlakkig, party met begrip, ander met onbegrip, party met waardering, ander met verveling. Almal is welkom, lees maar er staat niet wat er staat.

 

  1. In welke mate verskil hierdie vers van jou ander gedigte?

Hierdie vers pas in die soort waar ek humor en ironie toepas. Ek probeer altyd om die humor só in te span dat daar wel iets beduidend gesê word. Ek skryf ook in ’n paar ander style en benaderings, maar wil dit nou nie hier opnoem nie.

 

  1. Is daar iets in dié vers wat jy as tipies “Suid-Afrikaans” sal beskou?

Nee. Die gedig kon net so wel in Europa of Amerika of elders geskryf gewees het. Dit put uit ons groot Europese erfenis.

 

  1. Kon jy dié vers tot ’n bevredigende punt afhandel, of het jy dit maar ten einde laas “versaak”?

Soos ek voorheen gesê het, is die skryfproses by my aaneenlopend en taamlik vinnig. Ek “versaak” nooit ’n gedig nie. Maar natuurlik beteken dit nie dat al my gedigte geslaagd is nie.

 

  1. Was jy tevrede met die lesers se reaksie na die skryf (of publikasie) daarvan?

Ek het goeie reaksie ontvang van ’n klein kring kennisse en familie. Ek dink die humor in die gedig het reggekry om dit te help oordra wat ek wou kommunikeer.

 

  1. ʼn Laaste vraag, ter wille van die interessantheid: Kan jy nog die eerste vers wat jy ooit geskryf het, onthou? Indien wel, vertel ons ietsie daarvan?

In September 1962 was ek ’n twintigjarige mediese student aan Tukkies. Een van my eerste gedigte wat ek kon opspoor is “Lied in die lente”. (Ek gaan nie verskoning vra vir die gedig nie, ons moet almal êrens begin).

.

Die sipresboom

is ’n lang

smal skeur

wat roer

in die duifgrys

nag.

Die ou,

gevlekte maan

wieg in

die fyn

nag.

Die sipresboom

is dig

en stowwerig

van die verdriet

van menslike

dinge.

Die bly blomme

is orals

met onsigbare kleure

en lag onhoorbaar geluidloos

van ongedoende

dinge.

***

Erkenning: Die konsep van Digstring is ingegee deur Brian Brodeur se benadering op sy weblog “How a poem happens

Digstring: “Vir Primo Levi” (Hilda Smits)

Monday, March 13th, 2017

vir Primo Levi

 

klein man. jy sing vanuit die diep long van ’n tweede graf,

selfs nou vertel die uile van jou hande die storie van jou

eerste dood. ek luister na die alewige drup van die groot

honger teen jou slape. hier marsjeer almal op krukke, hoor

die musiek soos ’n enkele skoot teen die kop. jy slaap op

’n brokkie brood, op die bloederige hart van ’n mossie –

droomlose nagte in die spelonk van jou hol maag. elke rooi

oggend, klam oog van die dood. hoeveel jaar klein man in

een dag? marsjeer marsjeer marsjeer jy nog? of verken jou

voete uiteindelik diep poele slaap, wit sneeu, nuwe dae

soos stilgeboortes sonder einde? om tent op te slaan teen

die hange van jou hart, kan ek nie maar ek luister klein

dapper man na jou droomlose slaap in vlak waters van

פחד.                 aufstehen! word wakker in skrywe, ek luister,

ek luister. in die honger donker (en in die lig) spits ek die

vlamme van my ore, stil stewels van geweld, die stom val

van die sneeu.              marschieren! met die swak bene

van ’n kleuter. klein man. hier herkou almal aan die

benerige oorskot van die vroeë dood.

 

 

  1. Wanneer het jy dié gedig geskryf. Hoe het dit ontstaan?

 

Tydens Versindaba se beeldgedigkompetisie in 2013. Ek dink die gedig het twee harte. My man, Ben, se ouma, ‘n Auschwitz-oorlewende, wat ek vroeër daardie jaar ontmoet het. En Primo Levi. Ek het sy outobiografie, If this is a man, net voor die kompetisie gelees.

 

  1. Kon jy dié bepaalde gedig vinnig tot in sy finale vorm afrond, of het dit deur verskeie weergawes na sy finale vorm ontwikkel?

 

Die gedig was baie hardkoppig & het vir ure halsstarrig vasgeskop. Ek skryf nie van nature met ‘n spesifieke onderwerp in gedagte nie, so die proses het nie vir my organies gevoel nie. Ek moes die eerste paar reëls soos water uit ‘n klip pers & daar was geen vloei nie. Dit was eers toe ek die swaar liggaam van die beeldgedig soos ‘n wafferse lid van die mafia oorboord gegooi het, toe sy soos ‘n vis haar grate begin wys het, toe ek my oor teen haar flank kon lê.

 

  1. Hoeveel van dié vers is aan jou “gegee” en hoeveel daarvan was die resultaat van wroeg en sweet?

 

Ek dink nie die “gegee” kan van die wroeg & sweet geskei word in hierdie geval nie. Die hele storie het gevoel soos om ‘n wilde merrie in te breek, eers wild & toe mak & toe weer wild maar soos iets wat my hande ken.

 

  1. In welke mate het die vers sy finale vorm bereik? Het jy byvoorbeeld die een of ander ordeningsbeginsel toegepas?

 

Ek dink die ordeningsbeginsel is op my toegepas. Ek hou van die gedig soos wat sy nou hardloop.

 

  1. Het jy die vers gedurende sy vormingsproses aan iemand gewys en of mee bespreek? Is daar iemand (of instansie) wat jy as klankbord gebruik terwyl jy aan ’n vers werk?

 

My suster, Alet, het destyds saam met my in Londen gebly. Ons het by ‘n local pub ‘n bier gaan drink & ek het die gedig vir haar voorgelees. Ek was onseker, maar sy het baie van die gedig gehou.

 

  1. Hoe lank na die vers voltooi is, het jy dit laat publiseer? Waar het die betrokke vers die eerste keer verskyn?

 

Die gedig is kort daarna op Versindaba gepubliseer, en later daardie jaar in Nuwe Stemme 5.

 

  1. Kan jy ietsie sê oor die kwessie van “feit” en “fiksie” in dié vers?

 

Ek dink die kwessie van feit & fiksie is ‘n tweeling. Daar is die interpretasie van feit, die blinde voel van vingers na die onderliggende, na die oorsprong van water, na Auschwich. Miskien as deel van dit die soeke na ‘n narratief, ‘n storie wat op vaste voete onder die hof se strak ligte & onder ster lig kan staan. Feit & fiksie ook as Bruno Schulz, die skrywer van The street of crocodiles, ‘n verskyning maak met “…hoor die musiek soos ’n enkele skoot teen die kop…”.

 

  1. Kan jy kortliks sê waaroor die vers, volgens jou, handel?

 

Oor ‘n klein man, oor ‘n man, oor Primo Levi. Oor Rosa Eisenberg. Bruno Schulz. Oor probeer diep luister.

 

  1. Was daar dalk iets (boek/musiek/film/skildery) wat ’n bepaalde invloed op die tot standkoming van dié betrokke vers gelei het?

 

Primo Levi se outobiografie, If this is a man.

 

  1. Het jy ’n bepaalde leser, of gehoor, in gedagte wanneer jy aan ’n vers werk?

 

Die gehoor is saam met die beeldgedig oorboord gegooi sodat ek die gedig beter kon hoor. Ek dink Vilhelm Hammershøi het die regte idee beetgehad deur sy vroue in hoeke & agter tafels te posisioneer & van agter te skilder.

 

  1. In welke mate verskil hierdie vers van jou ander gedigte?

 

Ek hou nie regtig daarvan om aan verskille tussen my gedigte te dink nie. Ek moes wel meer wroeg & sweet, en was verlig gewees om te sien dat ‘n gedig soos water uit ‘n klip gepers ook hart het & klop.

 

  1. Is daar iets in dié vers wat jy as tipies “Suid-Afrikaans” sal beskou?

 

Nie regtig nie. Miskien iets van taal self, die manier hoe sy soos Jona se vis alles insluk & haar eie maak.

 

  1. Kon jy dié vers tot ’n bevredigende punt afhandel, of het jy dit maar ten einde laas “versaak”?

 

Soos genoem, ek hou van die gedig soos sy is.

 

  1. Was jy tevrede met die lesers se reaksie na die skryf (of publikasie) daarvan?

 

Ek was bly oor my suster, Alet, se reaksie.

 

  1. ‘n Laaste vraag, ter wille van die interessantheid: Kan jy nog die eerste vers wat jy ooit geskryf het, onthou? Indien wel, vertel ons ietsie daarvan?

 

Ek was (9). My ma het vir my ‘n boek met bruinpapier oorgetrek, “Hilda se versies”, omdat ek alewig woorde gesoek het om te laat rym. Die gedig het ook vir jare in my ouma se kombuis gehang.

 

daar dans ‘n gans

op my ma se vloer

voel politoer

hy het toe gegly

en ons was te bly

hy het nie seergekry

ons plaas hom toe terug

onder die brug

hy was tog te bly

hy is weer vry.

 

(c) Hilda Smits / Maart 2017

Erkenning: Die konsep van Digstring is ingegee deur Brian Brodeur se benadering op sy weblog “How a poem happens”.

  •