Vertalings

Guillaume Apollinaire (1880 – 1918). Vertaling in Afrikaans

Monday, January 17th, 2022

 

Annie Playden – Apollinaire se eerste muse

 

 

Guillaume Apollinaire. Vertaling van Engels en Frans in Afrikaans. Vert. deur Waldemar Gouws

 

annie

 

aan die kus van texas

tussen mobile en galveston is daar

‘n groot tuin so vol rose

die tuin bevat ook ‘n villa

dis self ‘n groot roos

 

‘n vrou wandel dikwels

heel alleen in die tuin

en wanneer ek verbykom in die pad met lemmetjiebome belyn

dan kyk ons na mekaar

 

hierdie vrou is ‘n mennoniet

daarom het haar roosbome nie knoppies en haar klere nie knope nie

daar makeer twee aan my baadjie

ek en hierdie dame volg amper dieselfde voorskrifte

 

***

 

Annie

Guillaume Apollinaire

 

Sur la côte du Texas

Entre Mobile et Galveston il y a

Un grand jardin tout plein de roses

Il contient aussi une villa

Qui est une grand rose

 

Une femme se promène souvent

Dans le jardin toute seule

Et quand je passe sur la route bordée de tilleuls

Nous nous regardons

 

Comme cette femme est mennonite

Ses rosiers et ses vêtements n’ont pas de boutons

Il en manque deux à mon veston

La dame et moi suivons presque le même rite

 

Uit: Alcools, 1913

 

***   

 

Annie

 

Guillaume Apollinaire

 

On the coast of Texas

Between Mobile and Galveston there is

A great big garden overgrown with roses

It also contains a villa

Which is one great rose

 

Often a woman walks

In the garden all alone

And when I pass on the lime-tree-bordered road

We look at each other

 

Since this woman belongs to the Mennonite sect

Her rose-trees have no buds and her clothes no buttons

There are two missing from my jacket

This lady and I are almost of the same religion

 

 

Uit: Apollinaire, Guillaume. 1965. Apollinaire: Selected Poems. Translated with an introduction by Oliver Bernard. Harmondsworth: Penguin Books (p. 29).

 

Mike Batt. Vertaling in Afrikaans

Friday, January 7th, 2022

 

Mike Batt. Vertaling van Engels in Afrikaans. Vert. deur Waldemar Gouws

 

blínk oë

 

is dit dalk ‘n soort droom

dié wegdryf met die gety

al met die rivier van die dood af, volg net die stroom

ag, is dit ‘n droom?

daar’s ‘n newel oor die gesigseinder heen

‘n vreemde gloed in die atmosfeer

en dit lyk nie of iemand weet waarheen dit lei

en wat kan dit tog beteken?

ag, is dit ‘n droom?

 

blink oë wat so vurig brand

blink oë, hoe kan julle ingee en toegaan?

hoe kan die lig wat so helder gebrand het

skielik dan nou wil uitgaan?

blínk oë

 

is dit dalk ‘n soort skaduwee

wat uitstrek die nag in

ongesiens die loop kry oor die rante

of is dit ‘n droom?

bo in die bome waai ‘n hoë wind

daar’s ‘n kil klank in die lug

en niemand weet ooit wanneer jy gaan

en waar beginne jy koersvat?

ag, die donkerte in

 

blink oë wat so vurig brand

blink oë, hoe kan julle ingee en toegaan?

hoe kan die lig wat so helder gebrand het

skielik dan nou wil uitgaan?

blínk oë

 

***

 

Mike Batt

 

Bright Eyes

 

Is it a kind of a dream

Floating out on the tide

Following the river of death downstream

Oh, is it a dream?

There’s a fog along the horizon

A strange glow in the sky

And nobody seems to know where it goes

And what does it mean?

Oh, is it a dream?

 

Bright eyes, burning like fire

Bright eyes, how can you close and fail?

How can the light that burned so brightly

Suddenly burn so pale?

Bright eyes

 

Is it a kind of a shadow

Reaching into the night

Wandering over the hills unseen

Or is it a dream?

There’s a high wind in the trees

A cold sound in the air

And nobody ever knows when you go

And where do you start?

Oh, into the dark

 

Bright eyes, burning like fire

Bright eyes, how can you close and fail?

How can the light that burned so brightly

Suddenly burn so pale?

Bright eyes

 

(Opgeneem deur Art Garfunkel, 1978-1979):

https://genius.com/Art-garfunkel-bright-eyes-lyrics

 

 

 

 

 

 

Antjie Krog. Vertaling in Engels

Wednesday, December 29th, 2021

 

Locked Gate – Translated

 

Let me, for once, break through

the fences of your eyes

so that I know

if they’re for me –

those white jasmines you grow.

 

(Vertaal: Heléne van der Westhuizen)

 

 

Geslote Hek – Antjie Krog

 

Laat my tog eenmaal deur die

heinings van jou oë breek,

sodat ek kan weet

of dit vir mý is

vir wie jy wit jasmyne kweek.

 

Bron:

Krog, Antjie. “Dogter van Jefta”. Human & Rousseau, 1970. (p. 22).

 

Langston Hughes. Vertaling in Afrikaans

Friday, December 3rd, 2021

 

Langston Hughes Vertaling van Engels in Afrikaans. Vert. deur Bester Meyer.

 

Onthou

 

Onthou

Die dae van gevangenskap —

Dis die onthou —

wat nie stilstaan nie.

Gaan na die hoogste heuwel

En kyk vandaar af op die dorp

Waar jy immers ʼn slaaf is.

Kyk af op enige dorp in Carolina,

Of, wat dit aanbetref,

enige dorp in Maine,

Of Afrika, jou tuisland —

En jy sal sien wat ek bedoel —

Die wit hand:

Die stelende hand;

Die wit gesig:

Gesig van die leuen;

Die wit mag:

Die gewetenlose mag

Wat jou die honger arm-

salige ding maak wat jy vandag is.

 

Remember

 

Remember

The days of bondage—

And remembering—

Do not stand still.

Go to the highest hill

And look upon the town

Where you are yet a slave.

Look down upon any town in Carolina

Or any town in Maine, for that matter,

Or Africa, your homeland—

And you will see what I mean for you to see—

                The white hand:

                The thieving hand.

                The white face:

                The lying face:

                The white power:

                The unscrupulous power

That makes of you

The hungry wretched thing you are today.

 

 

Bronverwysing: https://www.poetryfoundation.org/poetrymagazine/poems/52006/remember-56d23024704f2

 

Die Internasionale dag ter viering van die afskaffing van slawerny word jaarliks op 2 Desember herdenk.

 

Onderhoud met Robert Schall oor “Wat ek van klippe weet”

Sunday, November 14th, 2021

 

 

 

Marlies Taljard gesels met Robert Schall oor sy vertaling van Jan Wagner-gedigte (“Wat ek van klippe weet”).

 

Marlies Taljard:

Robert, eerstens baie geluk met jou meesterlike vertaling van ʼn aantal van die Duitse digter Jan Wagner se gedigte wat Naledi uitgegee het as Wat ek van klippe weet. Dit is vertalings wat my persoonlik beïndruk het, veral omdat die gedigte tot my spreek en omdat dit oor onderwerpe handel waarmee ʼn mens maklik kan identifiseer. Ook omdat die vertalings getrou die Duitse teks weergee terwyl dit steeds in Afrikaans werk.

Waarom het jy juis Jan Wagner se gedigte gekies om te vertaal? Ek vra hierdie vraag omdat ek soms die idee kry dat vertalers dikwels willekeurig ʼn teks van die Internet neem en dit vertaal óf kies om slegs “maklike” gedigte te vertaal. Die gedigte wat jy vertaal het, is ingewikkelde gedigte met streng vormbeheer en sterk gelaagde betekenis. Hoe kies jy ʼn teks wat jy wil vertaal? Is die keuse van ʼn bronteks iets waaroor ʼn vertaler ernstig behoort na te dink? 

 

Robert Schall:

In 2019-2020 was ek besig met ʼn Magister in Kreatiewe Skryfkuns (Literêre Vertaling) by die Universiteit van die Vrystaat onder leiding van Henning Pieterse en Francois Smith. Aan die begin van die tweede jaar van die kursus behoort ʼn mens ʼn eerste weergawe van ʼn manuskrip gereed te hê vir bespreking met die dosente en medestudente gedurende dié jaar. Met die oog op hierdie vereiste het ek verskeie vertaalprojekte – spesifiek poësievertaling – oorweeg, d.w.s. ek het aan ʼn paar digters en werke gedink wat ek sou kon vertaal en gebruik vir my “kreatiewe uitset.” Maar gedurende die eerste jaar het iets gebeur wat my van rigting laat verander het: as ʼn rym-oefening het Francois Smith ʼn gedig van Jan Wagner vir my gegee om in Afrikaans te vertaal, naamlik die wonderlike sonnet “botanischer garten” (bl. 46-47; bladsynommers verwys na “Wat ek van klippe weet”). Met hierdie opdrag het Francois my aan Jan Wagner se werk bekendgestel. Ek was onmiddellik geboei en het begin om amper obsessief meer en meer Wagner-verse te vertaal.

Waarom juis Wagner se gedigte? Een rede het jy self al genoem: die gedigte spreek tot ʼn mens, om verskeie redes. As dit by vertaling kom, hou ek van die uitdagings wat “vormvaste” verse bied: die uitdaging, onder andere, om die oorspronklike vers se rym en ritme weer te gee terwyl die vertaling, hoop ʼn mens, ook in die doeltaal ʼn goeie vers word.

Wat die keuse van individuele Wagner-verse betref wou ek ʼn aantal gedigte vertaal wat verteenwoordigend is van die verse wat Wagner self as sy bestes beskou. Dus was my bronteks Wagner se eie keusebundel, “Selbstporträt mit Bienenschwarm. Ausgewählte Gedichte 2001 – 2015” (München: Hanser Berlin, 2016). “Wat ek van klippe weet” bevat omtrent die helfte van die verse in “Selbstporträt”. As met die lees van die bundel iets in ʼn spesifieke vers onmiddellik tot my gespreek het, of ʼn eerste Afrikaanse weergawe van ʼn paar reëls of frases by my opgekom het, of albei, was my “voet in die deur” en ek het maar voortgebeur.

Ek vermoed dat vertalers hulle brontekste kies soos enige ander leser digters of verse kies om te lees: sommige lesers mag “ernstig” daaroor dink, maar dikwels ontmoet jy ʼn digter of ʼn vers toevallig, soms is dit bloot ʼn opdrag of jou werk om ʼn sekere digter of vers te lees. Maar een aspek wat spesifiek by vertaling, en wel tussen Duits en Afrikaans, ʼn rol speel, is dat die vertaling so ver moontlik ʼn goeie vers in die doeltaal behoort te wees; daar kan dit nogal help as ʼn mens die keuse het om sekere verse nie te vertaal nie: jy kan verse uitlaat wat jy eenvoudig nie kan laat werk in die doeltaal nie. Dit beteken nie dat ʼn  mens net “maklike” verse vertaal nie. Ek het gevind dat goeie verse dikwels makliker is om te vertaal as swakker verse; dieselfde geld “vaal kolle” wat jy soms teëkom in ʼn andersins goeie vers: hulle is dikwels die vers se moeilikste deel om te vertaal (nie ʼn probleem by Wagner nie).

 

MT:

Ons het die afgelope jaar of so dikwels van jou vertalings op Versindaba gelees – nie net vertalings van Duits na Afrikaans nie, maar ook die omgekeerde, van Afrikaans na Duits. Vertel ons asseblief so ʼn bietjie van jou agtergrond as vertaler van poëtiese tekste en van die vreugdes en verdriet (as ek dit so mag stel) van die pad wat jy as vertaler geloop het.

RS:

Ek het Wiskunde gestudeer en my beroepsloopbaan was grootliks in die Biostatistiek. Ek het eers redelik laat in my lewe agtergekom dat ek van poësievertaling hou en dalk ook ʼn aanleg daarvoor het – ek was al in my middel-veertigs. My moedertaal is Duits en aanvanklik het ek, min of meer as ʼn blote stokperdjie, uit Afrikaans in Duits vertaal. Dit was enkele verse van ʼn reeks Afrikaanse digters, maar heelwat Van Wyk Louw, Boerneef en die hele “die sterre sê tsau” van Antjie Krog. Ek het dit veral geniet om Philip de Vos in Duits te vertaal, byvoorbeeld sy “Karnaval van die diere” en “Prente by ʼn uitstalling”. My Duitse vertaling van ʼn keuse van GR von Wielligh se Boesman-stories is in 2005 deur die Namibiese Wetenskaplike Vereniging (Kuiseb Verlag) in Windhoek uitgegee en is twee keer herdruk.

Sowat vyf jaar terug het ek “Sechs religiöse Gesänge” soos getoonset deur Josef Gabriel Rheinberger in Afrikaans en Engels vertaal, vir die programnotas van ʼn opvoering van die stuk. Dit het my laat dink dat ek miskien ook uit Duits in Afrikaans kan vertaal, d.w.s. uit die moedertaal, wat waarskynlik ietwat ongewoon is. Later het ek ook ander Liedertekste uit Duits in Afrikaans vertaal, o.a. “Die Winterreise” (Wilhelm Müller soos getoonset deur Franz Schubert) en “Liebesliederwalzer” en “Neue Liebeslieder” (Georg Friedrich Daumer soos getoonset deur Johannes Brahms). Toe tref Wagner my … .

Die vreugdes en verdriet van vertaling … . Ek vertaal eenvoudig omdat dit vir my ʼn vreugde is, omdat ek dit baie geniet; soos iemand al gesê het, “die grootste pret wat ʼn mens kan hê met al jou klere aan.” Die verdriet kom as jy ʼn uitgewer vir ʼn bundel vertalings soek. Ons weet almal dit is (vir die meeste van ons) nie maklik om ʼn uitgewer vir ʼn digbundel te vind nie; maar om ʼn uitgewer vir digvertalings te vind is miskien nog moeiliker, waarskynlik omdat vertalings van gedigte nog slegter verkoop as oorspronklike bundels. Ek is Johan Coetzee van Naledi baie dankbaar dat hy die kans met die bundel gewaag het. Ek hoop van harte die bundel word wyd gelees want ek weet Wagner se verse verdien dit, en as die uitgewer darem nie te veel geld verloor nie gaan hy moontlik ʼn volgende bundel publiseer?

Op hierdie punt: ek weet glad nie, maar doen Suid-Afrikaanse uitgewers genoeg om Afrikaanse digkuns by oorsese uitgewers te “bemark”? Probeer hulle maar het min sukses behalwe miskien in Nederland?

MT:

Watter hulpmiddele gebruik jy by vertaling, bv. woordeboeke. Gebruik jy hoegenaamd rekenaarvertalings?

RS:

Wanneer ek met vertaalwerk begin, maak ek eerste die volgende aanlyn-woordeboeke en -bronne oop: dict.leo.org wat o.a. ʼn Engels-Duitse woordeboek verskaf; pharosonline.co.za wat toegang tot Pharos se tweetalige Afrikaans-Engels woordeboek verskaf maar ook tot 38 ander woordeboeke, vaktaalwoordeboeke en tesourusse; viva-afrikaans.org met sy tesourus en toegang tot o.a. die WAT, die HAT en die Voorsetselwoordeboek; korpus.viva-afrikaans.org; woordeboek.co.za wat die aanlyn-weergawe van die WAT is; en woerterbuchnetz.de wat aanlyn-toegang bied tot ʼn magdom Duitse ensiklopedieë, Duitse woordeboeke uit die 18de en 19de eeu (broeders Grimm, Adelung), streeks- en dialekwoordeboeke, vaktaalwoordeboeke, en, les bes, die Goethe-woordeboek!

Sonder hierdie aanlyn-bronne sou ek verlore wees. Die omvang van hulp, en die spoed waarmee die hulp verskaf word, kan met papierwoordeboeke en -bronne nie naastenby bereik word nie. Met die verskeie bronne kontroleer ek elke vertaal-dag baie honderde woorde se sinonieme, uitspraak, betekenis en gebruiksfrekwensie.

Rekenaarvertaling gebruik ek nie vir digkuns nie, al het ek redelik onlangs uitgevind dat selfs Google Translate Afrikaanse prosa glad nie sleg in Duits vertaal nie. Digkuns is gelukkig (nog?) ʼn ander saak.

MT:

Duits as skoolvak het die afgelope dekades al amper verdwyn. Dit beteken dat min mense nog in aanraking kom met die Duitse kultuur, en selfs met die Europese kultuur. Dink jy dit is vandag nog sinvol om gedigte van Duits in Afrikaans te vertaal.

RS:

Hoe minder mense Duitse digkuns in die oorspronklike taal kan lees, hoe groter word tog seker die behoefte vir vertaling. Afrikaans en Duits is ver genoeg van mekaar om vertaling nodig te maak, maar na genoeg aan mekaar om vertalings moontlik te maak wat ook in die doeltaal “werk”, dikwels met behoud van formele eienskappe soos rym en ritme. Dit maak vertaalwerk tussen die twee tale besonder lonend en bevredigend vir my.

MT:

Robert, in die Voorwoord, die Nawoord en die Benadering tot die vertaling in Wat ek van klippe weet lewer sowel Henning Pieterse as jyself breedvoerige teoretiese kommentaar oor die vertaling as sodanig. Is vertaling dan ʼn wetenskap en behoort die vertaler rekenskap van sy vertaalstrategie te gee? Kan jy dalk motiveer waarom julle die bogenoemde teksdele as noodsaaklik vir die bundel geag het?

RS:

Dit is vir my interessant dat jy die voor- en nawoorde as breedvoerige en teoretiese kommentaar beskou. Ek het gedink die kommentaar is redelik prakties en verskaf net kortliks biografiese inligting oor Wagner self en oor enkele kenmerke van sy digkuns. Ek dink veral Wagner se hoogs ongewone gebruik van rym, naamlik skuinsrym en pararym, verdien ʼn kort kommentaar. Die “waarskynlike” leser in Duits weet van dié dinge 20 jaar na Wagner se debuut, maar die meeste lesers in Afrikaans weet waarskynlik nie daarvan nie. ʼn Mens kon in beginsel besluit het om die bundel sonder voor- en nawoord, en net in Afrikaans aan te bied, amper as ʼn Afrikaanse digbundel (en boonop met ʼn outeursnaam soos Jan Wagner so Afrikaans soos boerewors en braaivleis). Maar die tweetalige aanbieding Duits-Afrikaans, saam met die kort stukkies inligting in die voor- en nawoord, het miskien ook aantrekkingskrag, veral vir lesers wat Duits ten minste kan lees: Wagner se omgang en spel met taal en vorm, sy rym- en klankvuurwerke ensovoorts is iets om te aanskou, en om te sien hoe dié dinge in Afrikaans regkom (al dan nie), is hopelik interessant en ʼn plesier vir die leser.

MT:

Wanneer ʼn mens vertalings lees wat in die doeltaal net so goed werk soos in die brontaal, wonder jy hoe die vertaler te werk gegaan het om by so ʼn eindproduk uit te kom. Die bundel se drie belangrikste metatekste fokus op die vertaalproses en die vertaalteorie wat die bundel Wat ek van klippe weet onderlê. Kan jy dalk kortliks vir ons lesers iets meer oor die vertaalagtergrond en -teorie vertel en dit met voorbeelde toelig?

RS:

Soos genoem was my studies in Wiskunde, en ek het geen opleiding in vertaalteorie nie. Ek hang ook geen spesifieke vertaalteorie aan nie; ek het net ʼn oogmerk of, as jy wil, ʼn ambisie: om, so ver dit vir my moontlik is, ʼn goeie vers in die doeltaal te skryf. As iemand sê ʼn vertaling werk in die doeltaal net so goed soos in die brontaal is dit vir my die grootste kompliment wat die vertaling kan kry. Soos reeds aangedui, by ʼn brontaal/doeltaal kombinasie soos Duits en Afrikaans is dit in beginsel moontlik om redelik getrou aan die bronteks te bly én die vers in die doeltaal te laat werk; dus behoort dit ook die oogmerk of ambisie van die vertaler te wees. (Dit is, vermoed ek, ʼn ander saak by bron- en doeltale wat heelwat verder van mekaar is).

Daarby stem ek heelhartig saam met ʼn paar dinge wat Wagner in ʼn onderhoud (2017, in Engels) oor vertaling gesê het, byvoorbeeld: “A translator of poetry has to be daring and willing to take his or her liberties in order to create what ideally should be created – a poem in his or her mother tongue. […] the underlying, beautiful paradox of the whole matter of poetry translation, to me at least, is that as a translator of poetry you sometimes have to be unfaithful to the text in order to stay faithful to the poem.” Verder, op die vraag “are there unique challenges you see in translating your poems into English?”, het Wagner geantwoord “I am sure that the play with forms, also the subversion of traditional forms, and the play with rhymes and half-rhymes can be rather bothersome – or it can be an invitation to play along.” Twee beginsels dus: “wees waagmoedig, bereid om vryhede te neem”, dit wil sê, om, waar nodig, “af te wyk” van die teks met die doel om aan die vers getrou te bly; en om die digter se uitnodiging om “saam te speel” gretig te aanvaar.

Miskien kan ek hierdie dinge met die vers “wippe” (bl. 138/139) illustreer:

 

wippe

 

mach dich schwerer, rufen sie, also schließe

ich beide augen, denke

an säcke voll zement und eisengieße-

reien, elefanten, an den anker

in seinem schlamm, wo ein manöver wale

vorübergleitet, an das bullenhaupt

eines ambosses. nur eine weile

die luft anhalten, warten. doch nichts hebt

sich oder senkt sich, während ein fasan

schreit und die blätter fallen – meine unwilligen

beine zu kurz, um je den grund zu fassen,

mein kopf beinahe in den wolken.

 

wipplank

 

maak jou swaarder, roep hulle, dus knyp ek

albei oë bot-toe, dínk

aan sakke vol sement, die ystertydperk,

olifante, donderweer, ʼn tenk,

 

ʼn tenkskip op ʼn stormsee waar ʼn weemoed wal-

visse verbygly, dink gou-gou nog aan walrus-

se se spek. net ʼn wyle

die asem inhou, wag. maar niks wil rys

 

of daal nie, net die die-die-diederik-

roep van ʼn diederikkie, asook blare, val – my onwillige

bene te kort om ooit die grond te raak,

my kop so byna in die wolke.

 

ʼn Kind, in my geestesoog is dit ʼn meisie, sit hoog op die een kant van ʼn wipplank maar kan nie afkom nie want sy is te lig; sy probeer haar “swaarder maak” deur aan swaar voorwerpe te dink, aan “säcke voll zement” (sakke vol sement) en dan aan “eisengießereien” (ystergieterye). Vermoedelik word “ystergietery” deur Wagner hier gebruik nie soseer omdat dit ʼn swaar voorwerp is nie (verekussingfabrieke is waarskynlik net so swaar) maar om die “yster” in die woord “ystergietery”. In die Afrikaans word dit “ystertydperk” waarmee ek begin om van die bronteks speel-speel af te wyk: “ystertydperk” is mos hoegenaamd geen fisiese voorwerp meer nie maar dit behou, soos Wagner se “ystergietery”, die “yster”. Toe dié dam eers gebreek was, kon ek my nie weerhou om loodswaar abstrakthede soos “donderweer”, “stormsee” en “weemoed” in die vers in te bou nie. (Moet ek dit uitspel? Swaarweer, swaar see, swaarmoedigheid.)

Ook om aan Wagner se rympatrone getrou te bly moes ek soms van die bewoording van die bronteks afwyk. Die vers bestaan uit drie kwatryne in kruisrym waar Wagner hoofsaaklik met pararyme werk, deels onrein, bv. “denke/anker”. Ek vervang die “anker” met ʼn “tenk” wat die redelik rein pararym “dink/tenk” bewerkstellig. (Aangesien ʼn tenk nog swaarder is as ʼn anker kan die tenk sekerlik nie van rymdwang beskuldig word nie!) – In die derde kwatryn het Wagner ʼn dubbele pararym, naamlik ʼn skreeuende “fasan” (fisant) rym met die kind se voete wat die grond nie kan “fassen” (raak) nie. Die fisant se skreeu word in Afrikaans “die die-die-diederik- // roep van ʼn diederikkie”, waar die “diederik” nogal ʼn driedubbele pararym met “grond te raak” vorm. Vet pret, wat my betref. Met die tweede rym in die derde kwatryn sak die wip egter weer in Wagner se guns: sy driedubbbele pararym, “unwilligen/wolken” kan ʼn mens woordeliks in Afrikaans met “onwillige/wolke” weergee; jy kry die rym pasella al is dit net ʼn dubbele pararym.

MT:

Robert, dit is geen geheim dat jy tans besig is om Goethe se Faust uit die Duits in Afrikaans te vertaal nie. Dit is ʼn enorme werk. Faust is ʼn klassieke teks, die grootste deel in rymende versreëls, wat al duisende vertalings oorleef het, ʼn besonder moeilike en gelaagde teks wat in die laat agtiende eeu ontstaan het, maar steeds tot gehore spreek. Dit word as Goethe se magnum opus beskou, ʼn werk waaraan die digter self ook verskeie veranderinge aangebring het in sy eie leeftyd en waarvan ʼn deel eers na sy dood gepubliseer is. Dit word algemeen beskou as die belangrikste werk in die Duitse letterkunde. Wat het jou gemotiveer om so ʼn teks aan te durf? Intimideer die blote gedagte aan die statuur van die bronteks en die omvang van die werk jou nie?

RS:

As daar so ʼn ding is soos toeval, dan was dit toeval wat my met Faust laat begin het. Soos jy weet, het ek ʼn tyd lank op sekere datums vertalings aan Versindaba gestuur waar die vers op die spesifieke datum betrekking het: Joachim Ringelnatz se vers oor 1 April (https://versindaba.co.za/tag/joachim-ringelnatz-vertaling/), Theodor Fontane se Kersfees-vers (https://versindaba.co.za/tag/theodor-fontane-vertaling-in-afrikaans-engels/), Ringelnatz op Nuwejaar (https://versindaba.co.za/tag/joachim-pingelnatz-vertaling-in-afrikaans/), en toe Goethe se “Osterspaziergang” (Paaswandeling) uit Faust, vir Paasfees (https://versindaba.co.za/tag/goethe-vertaling-in-afrikaans/). Ek het oorspronklik nie bedoel om meer as die “Osterspaziergang” te vertaal nie, dis net 38 versreëls, maar toe hou ek net aan want dit was eenvoudig verslawend.

Is ek geïntimideer? Ja.

MT:

Vertalers besef dat dit belangrik is om met die oudste weergawe (verkieslik die bronteks) van ʼn teks te werk. Tydens Goethe se leeftyd het verskillende dele en weergawes van die teks verskyn en die laaste deel is eers na sy dood gepubliseer. Om die minste te sê, is die publikasiegeskiedenis van die teks besonder ingewikkeld, om nie eens te praat van al die honderde verwerkings wat deur die eeue verskyn het nie. Daar bestaan nog handgeskrewe weergawes van die teks wat van die gedrukte weergawe(s) verskil, asook gedrukte teks waarop Goethe veranderinge aangebring het. Met watter weergawe van die teks werk jy? Raadpleeg jy ook ander weergawes en selfs ander vertalings? Raadpleeg jy sekondêre werke en teksverklarings?

RS:

Ek dink waar moontlik en doenlik sou ʼn mens die laaste deur die outeur goedgekeurde weergawe van ʼn teks vir vertaling gebruik. Weereens, ek is geen opgeleide Germanis en nog minder ʼn Goethe-kenner en dus wil en kan ek nie by debatte oor teksgeskiedenis en -weergawes betrokke raak nie. In beginsel wil ek met die teks werk wat vandag as die standaarduitgawe beskou word. Tot onlangs het ek met die teks in Band V van die “Gesamtausgabe der Werke und Schriften”, JG Cotta’sche Buchhandlung, Stuttgart van 1959 gewerk wat toevallig nog van my skooldae op my rak was. Onlangs kon ek Duitsland weer besoek en het daar die twee gesaghebbende moderne Faust-kommentare en teksuitgawes aangeskaf, naamlik dié deur die groot Goethe-kenners Ulrich Gaier (1999) en Albrecht Schöne (2005; hersiene uitgawe 2017).

ʼn Interessante aspek van teksweergawes is die self-sensuur wat Goethe toegepas het deur woorde of frases te verander en selfs redelik groot dele soos Satan se optrede in die Walpurgisnag-toneel te sny. Van die gesensorde woorde is in die moderne uitgawes weer ingevoeg of na die oorspronklike herstel, maar nie almal nie. Bv. het Goethe op een plek ʼn “saufen” (suip) deur “trinken” (drink) vervang; dit staan ook nog so in die moderne uitgawes. Na ek van dié geval van selfsensuur gelees het, het ek die “trinken” summier met “suip” vertaal.

Ek is klaar met ʼn eerste weergawe van die vertaling en na die nodige hersiening- en slypwerk wat my seker nog lank sal besig hou, wil ek my bronteks en vertaling teen Gaier en Schöne se teksuitgawes en kommentare kontroleer; laastens wil ek ander vertalings raadpleeg in tale wat ek kan lees: Eitemal se Afrikaanse vertaling van 1966, Engelse en Nederlandse vertalings. Tot die eerste weergawe klaar was, het ek doelbewus nie na ander vertalings gekyk nie.

 

MT:

Gee ons asseblief so ʼn vlugtige vooruitskou van hoe jy met hierdie majesteitlike teks omgaan en wat jou strategie is. Hoe vertaal jy ʼn teks wat in die verhewe register in Duits geskryf is, ʼn teks waarvan die Duits selfs vir moderne Duitsers moeilik verstaanbaar is, in Afrikaans sodat dit in ons tye vir lesers begryplik is? Watter register kies jy byvoorbeeld? Bestaan daar ʼn register in Afrikaans wat ooreenstem met die register waarin die oorspronklike Faust geskryf is?

RS:

Die vertaling se register is inderdaad ʼn reusetameletjie. Onlangs het ek gelees wat Rudolf Borchardt, Duitse skrywer en digter, én vertaler van Dante se Goddelike Komedie, gesê het: “Elke kretin kan rym.” ʼn Uitdagende uitspraak, en seker ook so bedoel, maar in die geval van Faust moet ek erken dat die rymwerk dikwels minder problematies is as om die regte taalregister te handhaaf. Dit geld veral vir die Faust-figuur. As die Here in die “Proloog in die hemel” optree, mag Hy seker in ʼn verhewe register praat, en selfs die duiwel (Mefistofeles) solank hy met geveinsde respek met die Here praat. Maar Faust sê self, in versreëls wat ʼn Duitse idioom gewoord het:

 

Zwei Seelen wohnen, ach! in meiner Brust,

Die eine will sich von der andern trennen;

 

overgeset synde

 

Twee siele woon, ag! in my bors,

die een wil van die ander skei;

 

En dit is presies hoe Faust praat, naamlik met twee siele, in twee registers: veral in sy alleensprake is die taal by tye verskriklik verhewe, selfs hoogdrawend, ten minste vir die hedendaagse leser. In dié register wil Faust met die geeste swewe, na die hoogste strewe wyl hy lewe (ʼn mens wil byvoeg: dat die biesies bewe). Maar Faust kan ook baie aards wees, ten slotte wil hy, die ou man, ʼn meisie van veertien jaar na hulle eerste vlugtige ontmoeting sommer dieselfde nag nog in die bed kry. Groot dele van Faust (die teks) is baie onderhoudend, dit kan snaaks, kru, en selfs obseen wees – in ʼn kostelike toneel is Faust so liederlik dat die duiwel hom berispe, en Faust weer berispe die duiwel wie se houding, na Faust se mening, te edel is. Vergewe my, maar ek vind dit makliker om sulke tonele te vertaal as Faust se sweef- en beeftoesprake. Faust, in ʼn verhewe (hoogdrawende?) bui is seker ook vir baie Duitsers ʼn bietjie van ʼn las om te lees. Definitief ʼn oorlas om te vertaal.

My doel is om so ver moontlik hedendaagse, idiomatiese Afrikaans in die vertaling te gebruik, om so ver moontlik kunsmatig-argaïese taal te vermy. (Ek het ʼn Engelse vertaling vol van die “thee’s” en “thou art’s” wat na my mening niks met Goethe te doen het nie waar Goethe die doodnormale “jy” en “jou” gebruik.) Maar ten slotte is en bly daar Goethe se teks, en as Faust se Duits verhewe is, selfs vir sy tyd, dan moet of kan sy Afrikaans tog ook verhewe wees? Aan die ander kant moet verhewe taal tog nie ʼn versperring vir die hedendaagse Afrikaanse leser word nie. Dus, twee siele woon ook in my bors, en om die regte register te handhaaf, is werklik ʼn probleem vir my. Ek weet nog nie of ek dit kan oplos nie, en die hele projek het nog ʼn goeie kans om te misluk.

MT:

Watter vertaling in Wat ek van klippe weet is vir jou die mees geslaagde vertaling? Of van watter vertaling hou jy die meeste?

RS:

Dit is moeilik om die voorkeur vir ʼn vertaling van ʼn voorkeur vir die oorspronklike vers te skei, en in elk geval is die hele saak nie ʼn kompetisie nie. Maar kom, laat ek saamspeel en sê: ʼn sonnet waarvan ek baie hou, is “störtebeker” (bl. 60-61); “selbstporträt mit bienenschwarm / selfportret met byeswerm” (bl. 228-229) is waarskynlik ʼn sleutelgedig, dalk Wagner se ars poetica; dinge soos “cheese and onion pastries” (bl. 86-87) en “schaf, hahn, ente / skaap, haan, eend” (232-233) was nie maklik om te vertaal met behoud van die rympatrone nie. Die meeste pret was die Anton Brant-verse (bl. 152-175), veral “Das Sauen / Bevarkenis” (bl. 166-167), die toppunt van saamspeel met die digter vir my.

Maar ten slotte miskien hierdie sonnet wat my aan NP van Wyk Louw se “Beiteltjie” laat dink:

 

nagel

 

kaum in der wand, war er die mitte,

schnellte sein radius

über die gärten, felder, rübenmiete

hinaus, die hühnerställe, das radies-

 

chenbeet, wurde umfassender, mondial:

wir hängten die hüte auf. wir hängten strick-

jacken und rahmen, hängten regenmäntel

und schirme auf, bis wir ihn fast vergaßen, dessen harter blick

 

noch da sein wird, wenn wir längst ausgezogen

und stadt und haus und straße

verschwunden sind – so unbeirrt weit oben,

 

so glänzend über west und ost,

daß sich im dunkeln navigieren ließe

nach ihm, und alten seefahrern ein trost.

 

 

spyker

 

skaars in die muur, was hy die middel,

pyl sy radius

oor tuine, lande, koringmiedens,

verby die hoenderhokke, die radys-

 

bedding, word omvangryker, mondiaal:

ons het die hoede opgehang; die strik-

das en portrette, reënmantel

en sambreel, tot ons hóm haas vergeet het wie se harde blik

 

nog daar sal wees wanneer ons lank verhuis

het en gebou en straat en stad nie meer

bestaan nie – so onwankelbaar, ver, hoog,

 

so glinsterend oor wes en oos

dat jy snags sou kon navigeer

na hom, vir vroeë seevaarders tot troos.

 

D.H. Lawrence. Vertaling in Afrikaans

Saturday, October 2nd, 2021

 

D.H. Lawrence (1885-1930). Vertaling van Engels in Afrikaans. Vert. deur Waldemar Gouws

 

wat die mens ook al maak

 

wat die mens ook al maak  en dit laat lewe

leef weens die lewe daarin gesit

‘n lengte indiese moeselien is lewendig met hindoe-lewe

en ‘n navajo-vrou wat haar mat weef op die patroon van haar droom

moet die patroon laat eindig met ‘n onderbrekinkie

wanneer die weefwerk klaar is

sodat haar siel kan uitkom      weer na haar toe

 

maar in die klein eienaardigheid in die patroon, soos die sleepsel

van ‘n slang in sand

laat dit sy spoor

 

***

 

Whatever Man Makes

 

Whatever man makes and makes it live

lives because of the life put into it.

A yard of India muslin is alive with Hindu life.

And a Navajo woman, weaving her rug in the pattern of her dream

must run the pattern out in a little break at the end

so that her soul can come out, back to her.

 

But in the odd pattern, like snake-marks on the sand

it leaves its trail.

 

 

 

Uit: Lawrence, D.H. 1975. Selected Poems. Edited, with an Introduction by Keith Sagar.

Harmondsworth: Penguin Books (p.201).

 

Dante Alighieri. Vertaling in Afrikaans

Wednesday, September 29th, 2021

 

Dante Alighieri. Vertaling van Italiaans via Engels in Afrikaans. Vert. deur Bester Meyer.

 

Sestina van Pietra degli Scrovigni

 

Ek het opgeklim na die skemerlig en groot

skadusirkel, na die witwordende heuwels,

Dáár waar geen kleur in die gras is nie.

Tog sal my begeerte nie sy groen verloor nie,

Dit het só wortel geskiet in die geharde klip van

Praat en luister dat dit vanselfsprekend ʼn vrou was.

 

Die jeugdige dame was volkome bevrore,

Egalig soos die sneeu wat in die skadu rus;

Want sy word nie méér as klip bekoor deur

Die soet seisoen wat die heuwels verwarm nie

En sy verander hul opnuut van wit na groen

Deur alkant te bedek met blomme en met gras.

 

Wanneer sy ʼn graskroon op haar hoof kom neerlê

Het gedagte geen plek meer vir ander vrou nie,

Want sy weef die geel so meesterlik met groen

Dat Liefde haarself kom neervlei in die skadu, −

Liefde wat my vinniger ingekerker het tussen

die lae heuwels as tussen die granietsteenmure.

 

Sy is helderder as ʼn edelgesteente;

Geen kuur deur gras vir die letsels wat sy laat:

Daarom vlug ek ver oor die vlaktes en heuwels

Vir heenkome teen só ‘n gevaarlik vrou;

Maar uit haar lig kan daar geen skadu kaats, −

Geen heuwel geen muur geen somergroen.

 

ʼn Rukkie gelede was sy in groen getooi, −

Só beeldskoon dat sy hierdie liefde vir selfs

Haar skadukant uit die klip kan laat ontwaak;

En daarom, soos wat mens sal doen met bekoorlikheid,

Maak ek haar die hof in ʼn veld wat bloot nét gras was

Omring deur heuwels van hoë edelheid.

 

Tog sal die waterstrome terugdraai, die heuwels klim

Voordat Liefde se vuur hierdie klam hout en groen

Brand, soos dit binne ʼn jong vrou brand,

Vir my ontwil, wat sy lewe weg sal slaap

In klip, óf soos diere voed met gras,

Net om te sien hoe haar kledy ʼn skadu werp.

 

Hoe donker die heuwels ook al hul skadu kaats,

die beeldskoon vrou bedek dit als

in somergroen, soos klip verskuil in gras.

 

*

 

Sestina of the Lady Pietra degli Scrovigni

Dante Alighieri, Transl. by Gabriel Rossetti

 

To the dim light and the large circle of shade

I have clomb, and to the whitening of the hills,

There where we see no color in the grass.

Natheless my longing loses not its green,

It has so taken root in the hard stone

Which talks and hears as though it were a lady.

 

Utterly frozen is this youthful lady,

Even as the snow that lies within the shade;

For she is no more moved than is the stone

By the sweet season which makes warm the hills

And alters them afresh from white to green

Covering their sides again with flowers and grass.

 

When on her hair she sets a crown of grass

The thought has no more room for other lady,

Because she weaves the yellow with the green

So well that Love sits down there in the shade, –

Love who has shut me in among low hills

Faster than between walls of granite-stone.

 

She is more bright than is a precious stone;

The wound she gives may not be healed with grass:

I therefore have fled far o’er plains and hills

For refuge from so dangerous a lady;

But from her sunshine nothing can give shade, –

Not any hill, nor wall, nor summer-green.

 

A while ago, I saw her dressed in green, –

So fair, she might have wakened in a stone

This love which I do feel even for her shade;

And therefore, as one woos a graceful lady,

I wooed her in a field that was all grass

Girdled about with very lofty hills.

 

Yet shall the streams turn back and climb the hills

Before Love’s flame in this damp wood and green

Burn, as it burns within a youthful lady,

For my sake, who would sleep away in stone

My life, or feed like beasts upon the grass,

Only to see her garments cast a shade.

 

How dark soe’er the hills throw out their shade,

Under her summer green the beautiful lady

Covers it, like a stone cover’d in grass.

 

Bron: Poetry Foundation webruimte: https://www.poetryfoundation.org/poems/50358/sestina-of-the-lady-pietra-degli-scrovigni?mc_cid=2db9bfa2b3&mc_eid=358269e514

Jacques Roubaud. Vertaling in Afrikaans

Tuesday, September 21st, 2021

 

Jacques Roubaud. Vertaling van Frans in Afrikaans. Vert. deur De Waal Venter.

 

Rue de Amsterdam

 

La rue d’Amsterdam descend et remonte

Monte et redescend ainsi fait ma rue

Je monte ou descends la rue d’Amsterdam

Je descends ou monte d’Amsterdam la rue

 

Amsterdamstraat

 

Amsterdamstraat loop af en weer op

op en af dit is wat my straat doen

ek gaan op of af in Amsterdamstraat

ek gaan af of op in Amsterdamstraat

 

Ons sê ons gaan af ons sê ons gaan op

die strate gaan af die strate styg

ons sê dit ook van die twyfelende strate

ons sê dit ook van die gelykste strate

 

Ons gaan op die teer in die strate op

of op die sypaadjies gaan ons in die strate af

so gaan ek af in my Amsterdamstraat

so gaan ek op in Amsterdamstraat

 

Wie gaan af en wie nou eintlik op

wie gaan af of nie in al daardie strate?

Is dit die huise wat opgaan wat opgaan

of afgaan afgaan na die onderkant van die strate?

 

 

Dat dit die huise is, kan jy sien aan die nommer

wat hulle op die deur het aan die kant van die straat

wanneer die straat afgaan, doen die nommers dit ook

en die nommers styg wanneer die straat dit doen

 

Maar waarom sê mens die nommers styg

klim van nul tot oneindigheid?

dis omdat die nommers ’n straat van nommers word

die straat van heelgetalle langer as die nagte

 

Die straat is lank die groot straat met nommers

die groot abstrakte straat wat nooit eindig nie

mens gaan op en gaan af en tel en tel weer

in die nag van die wêreld waar alle nommers grys is

 

Maar miskien is ons strate maar net skaduwees

die skaduwees van nommers afgekom uit die reën

klein doodloopstraatjies van die straat van nommers

waar jy jou hele lewe op en af gaan

 

 

Jacques Roubaud is op 5 Desember 1932 in Frankryk gebore. Hy is ’n digter, romanskrywer en wiskundige en is bekroon met talle literêre pryse.