Resensies

Resensie: Swatland (Ashwin Arendse)

Friday, April 30th, 2021

 

 

 

Swatland deur Ashwin Arendse. Kwela Boeke, 2021. ISBN: 978-0-7957-1007-0

Resensie: Louise Viljoen

 

Swatland is die opwindende pennevrug van debuutdigter Ashwin Arendse – en wat ’n absolute heerlike vonds is hy nie! Dié jongeling uit Malmesbury se geweste oorrompel lesers in sê-dit-soos-dit-is-Kaaps met ’n volronde skeut Swartlandse bry daarby. Hy gebruik dan ook die geromaniseerde ghaynsimbool (voorgestel as “ġ” in die teks) uit Arabiese Afrikaans om die lekker-op-die-oor bryklank skriftelik uit te beeld. Hierdie vernuwende aanslag verleen ’n geanimeerde effek aan die taal en ’n eiesoortige stem aan die verteller en sy karakters.

Arendse se gedigte ontplof in klank en kleur soos kortfilms. Hy neem nie net as toeskouer ruimtes en karakters fyn waar en verbeeld dit digterlik nie; hy is ook onlosmaaklik deel van die gebeure en verwoord grepe uit die lewe van die Swartlandse bruin gemeenskap waar hy grootgeword het deur beeldryke kontraste en vergelykings te skep. Die narratiewe struktuur van sy gedigte bied ruimte vir lang stories maak, maar hy skryf met ’n intuïtiewe aanvoeling vir spaarsamigheid – gestroop, ja, maar allermins terughoudend. Die gedigte sê wat dit moet en sóveel meer, maar altyd in ’n baldadige en bedrieglike eenvoud wat onverwags sekuur tref en die leser tegelyk asemloos en denkend laat. Hiérin lê die digter se sjarme – onskuld gemeng met die siniese en lakoniese, fyn galgehumor om pyn en onreg in voorgegeede ongeërgdheid te verpak en sosiale kommentaar wat die gewete uitdaag en die leser soms selfs ongemaklik laat.

Hierdie digter wéét waar sy wortels lê. Hy het my uit die staanspoor uit om sy pinkie gedraai met “Liberty Life”, die heel eerste gedig in dié bundel wat 27 verhalende gedigte en 63 bladsye beslaan. Hy skryf van sy versugting om sy “anties en uncles”, te help om skuldvry “innie black” te lewe. Hy reken hy sou dit kon doen as hy in sy slaap doodgaan – Sag en sône pyn, van natural causes. / Soedat ie polis ytbetaal en my tanie / narie funeġal mette smile bank toe kan stap. Hierdie gedig omsluit die band wat Arendse met sy mense het. “Ek sal met niks mee en niks minner deurie liewe wou gannie” (62), skryf hy in die Bedankings waar hy erkenning gee aan sy ma, oupa, oumas, Uncle Fanie, Franique en Nicole, en die famile.” In die laaste versreëls beklemtoon hy dié noue verbintenis en dus ondersteuningsnetwerk só: Met bġoes en sustes / op wie se skoue sy kan hyl / wanne sy oppe dag haa laitie mis.

In “Ndodas” (13) dig hy: Ek’t my befokste Quicksilver sweaters en / my witste Adidas in my blou Karrimor gepak. / Dai wassie pêtch, / soedat nieman kan suspect / dat ek ’n tôpie het wat somewhere ytgepass lê / mettie lollie langs hom ie. In hierdie gedig dien die handelsmerke as skans om agter te skuil en ’n front om voor te hou tydens ’n pa-en-seun-kamp. Maar in “Boerentwinnag” (19) skryf hy: Hy wys na my niewe Bad Boy T-shirt / wat my ma my gekoep het. / Hy sê, “Ons is broese, ek is ook ’n Bad Boy.”/ Hy voel vir ’n sekonde hys deel van ôs en vġa / of ôsie vi hom ’n vyf-randjie hettie. / Bentley isse dalarot soe hy jag ie man weg / soese hond, “March, jou stink ding!” Hier bied die handelsmerk duidelik nie dieselfde kamoeflering nie, want die man het “ytgebleikte witmanbiene” en Ienagge below-average wit mens wôd Whitey gedoep / as hy sy voet innie benk sit. Daar is ’n duidelike onderskeid tussen “hulle” en “ons” en dit (die “hulle”) het my laat dink aan familielede wat soos kat en hond onderling baklei, maar onwrikbaar saamstaan wanneer een van hullle van buite bedreig word.

Die interessante wisselwerking tussen bruin en wit verwoord hy ook in verdere gedigte. In “Blou ġobot” (10) skryf hy só oor ’n wit bergie: Ek sallie stġy nie, ek’t nog nooit soe / ’n hartsee gevrietjie gesienie. […] En: As ek soe ’n wasted wit liewe sien, / sien ek nette mens / wat KFC koep / en ees ie Colonel / se hele secret recipe aftġek / en weggooi voo hy die hoene iet. / Ek sien ieman wat tyd het om vel te mos. En in “Swatland” (28), die gedig waaraan die titel van die bundel ontneem is, dig hy oor “laities” wat op ’n “Sondagmarrag” afsit “narie public pool toe”. Op pad terug … gooi ôs man-man / ’n paa klippe oppie wit mense se dakke / om sieke te maak hulle hoefie heeldag / verveeld te sit onnerie aircon ie. / As hulle ytkô, slat ôse gat terwyl hulle ġaas en skġie dat ôs / tġug moet fokof na ôs kant vannie bġug toe. Hulle is genoodsaak om dan ’n “anne route vir nex wiek” te beplan, want, en hy sluit die gedig af: … wit mense vegietie ’n bġyn gesig ie / en vegiewe oekie maklik ie.

Arendse skroom nie om diep te delf en oor persoonlike sake te dig nie. Hy skryf moeiteloos afstandelik én intiem sonder om in sentimentaliteit te verval. Hy dig in “Chocolat” (44): “Ôs ammel wiet ôs lieg vi mekaar, / maa asse mens reg lyste / na ’n laitie se kakpġaat kan jy sien / watte mens hy innie toekoms gat wies.” Dan dig hy in “Ytġafel” (47): “Ek dink hoe die kakpġaat wat man soe lat lag / nie so funny is as jy by jouself sittie” en “Jy besef jy skommel te veel. / Is miskien hoekô jy so lieg voel.” In “Is altyd lente in Stellenbosch” (52) staan: “Ek deal met disappointment dieselle way ek deal / met as ek innie kak tġap met my niewe tekkies. / Ek gan staan oppie gġoen gġassies / en vie my tekkie skoon, en dan dink ekkie vêder oorit ie.”

Hy dig oor die alledaagse (bv. ’n rugbyderby, ’n krieketwedstryd, ’n dag alleen by die huis) maar ook oor sosiale en maatskaplike kwessies in sy gemeenskap soos armoede, drank- en dwelmmisbruik, geweld en permissiwiteit, ens. Hier lig hy weer eens dít wat hy waarneem uit – bv. twee oumense wat in die straat baklei oor ’n SASSA-kaart, ’n seun wat ’n onderwyser aanrand in die klas, ’n meisie wat hoop dat ten minste een van haar drie kinders se pa’s dié maand onderhoud sal betaal.

Daar is sóveel meer in die diep kuil wat Swatland is te ontdek as net die oppervlakte wat ek hier bo so effens laat rimpel het. Arendse se verhalende verse oor bv. seks en verhoudings (intiem en andersins), die dinamika (of gebrek daaraan) tussen wit en swart, sy ervaringe as student – ál hierdie temas en nog meer verdien ’n nadere kyk. Dis ’n bundel wat meer as een keer se lees eis. Dis ’n bundel gepen deur ’n jong man wat na die lewe kyk deur die oë van ’n ou, ontnugterde siel wat al alles gesien (en moontlik ervaar) het.

Meer oor die digter: Ashwin Arendse is ’n digter, akteur en dramaturg. Hy het in Malmesbury grootgeword, gematrikuleer by Schoonspruit Sekondêre Skool, en daarna drama studeer aan die Universiteit Stellenbosch. In 2020 het hy sy meestersgraad in kreatiewe skryfkuns met ’n fokus op Kaaps aan Rhodes behaal.

 

Louise Viljoen is ’n vryskutresensent van Jeffreysbaai.

 

Resensie: Met die oog op môre (Antjie Krog)

Thursday, April 29th, 2021

 

 

 

Met die oog op môre: ‘n versdrama deur Antjie Krog. Protea Boekhuis, 2020.

Resensie: Alwyn Roux

 

Met die oog op môre (2020) deur Antjie Krog is ʼn versdrama wat die deerniswekkende verhaal vertel van die vriendskap tussen koning Moshoeshoe I van Basoetoland (die hedendaagse Lesotho) en die Franse sendeling Eugène Casalis. Die verhaal speel af teen die agtergrond van die 19e eeuse geskiedenis van die Basotho-nasie. Moshoeshoe spreek die wens uit om nader te beweeg aan die “aanspreiende wit wêreld”: “Ek wil iemand/ hê wat my band met hulle onderhandel,/ iemand uit die aanspreiende wit wêreld./ Al my spioene sê waar sendelinge/ is, is daar vrede. Ek soek dus …/ ʼn sendeling …” (bl. 12). In die tweede bedryf se eerste toneel word ons voorgestel aan die sendeling Eugène Casalis, wat op ʼn dag deur die koning van Basoetoeland versoek word om hom te besoek. Dié oproep is vir Casalis bevestiging van sy goddelike roeping om die evangelie te verkondig. Alhoewel hulle aanvanklik met verskillende agendas bymekaar kom – koning Moshoeshoe I om politieke redes en Eugène Casalis as deel van sy sendelingsopdrag – verander hulle verhouding gou tot ʼn vriendskap wat die uitkyke van beide karakters se menswees op kardinale wyse verander. Hierdie vriendskap tussen Moshoeshoe en Casalis is dan ook die katalisator vir die gebeure wat in die versdrama volg.

Die dramastuk sentreer veral op die karakterontwikkeling van koning Moshoeshoe I en Eugène Casalis. Casalis vertel aan ʼn ouer sendeling, Maeder, dat die koning werklik ʼn komplekse karakter is (bl. 19). Hierdie direkte karakteriseringsmetode volg ná afloop van die slottoneel van die eerste bedryf, waarin die koning se idealistiese ideologie deur ʼn vertelling van drie ou mans geïllustreer word. ʼn Jongman kom by drie ou mans aan vir wie hy ʼn skaap bring. Hy wil weet waarom die koning dié drie mans versorg en deel ag van sy familie en tog moet hulle eenkant op die berg bly. Die drie ou mans vertel dat hulle tydens ʼn hongersnood die koning se oupa geëet het. Die koning stel hulle egter nie tereg vir hulle kannibalisme nie; inteendeel, hy vaardig ʼn eienaardige bevel uit dat die moordenaars versorg moet word deur die mense in die stat sodat hulle nóóit weer sal honger sal ly nie. Dié reaksie van die koning is sprekend van sy toekomsvisie (“met die oog op môre”), wat soos volg deur Moorosi, ’n vriend van die koning, belig word:

 

Jongman:

Ek verstaan dit nie!

Moorosi:

Toe die koning sien ons is

almal stomverbaas, ja selfs aggressief,

laat hy al sy mense kom en vra ons:

mag mens ’n ander mens doodmaak omdat

hy skadelik is? Ek wil skadelike

gedrag stop, maar hoe stop ek dit sonder

om self ook skadelik te raak? Toe niemand

hierop antwoord nie, sê hy: Die manier waarop

’n mens die skadelike onskadelik

maak, is belangrik vir die pad waarin ons

wil hê ons toekoms vorentoe moet loop.

Nou, hoe op aarde stry ’n mens hierteen? (bl.17-18).

 

Die vraag kan gevra word of daar waarheid te vind is in Moshoeshoe se etiek van die skadelike onskadelik te maak sonder om self skadelik op te tree? My gevoel is dat die belangrikheid van die versdrama juis hierin verskuil lê. Mens sal byvoorbeeld kan dink dat hierdie gedagte veral as deel van ʼn “Christelike werklikheidsiening” beskou kan word. Dit sou immers verkeerd wees, aangesien dié “Christelikheid” vanuit die staanspoor deur die teks gedekonstrueer word. Dit vind eerstens plaas deurdat die verhoogdekor “binne ʼn witkleurige raamwerk of omlyning [plaasvind] wat te alle tye sigbaar vir die gehoor moet wees” (bl. 6). Dié raamwerk beklemtoon die gekonstrueerde aard van die dramastuk, wat beteken dat die betekenisse vanuit ʼn posisie van wit bevoorregting bekyk word en op ʼn akitewe wyse deur die leser/aanskouer losgetorring moet word, of in Eugène Casalis se woorde, die noodsaak “om jouself uit ander hoeke te sien” (bl. 25).

Koning Moshoeshoe I se vrou, ’Mamohatho kritiseer byvoorbeeld die sendelinge se sendelingsmissie as ʼn instrument van uitbuiting en kolonialisering: “Maar hy [Eugène Casalis] kom uit ʼn wêreld wat net in húlle god kan glo, terwyl/ hulle stilletjies eintlik staatmaak op geweld en geld” (bl. 39). Moshoeshoe, meen Casalis, leer die Basotho “niks nuuts behalwe lees en skryf nie, want/ hulle het nog altyd aan ʼn Skepper/ geglo – ʼn Almagtige God waaraan/ die voorvaders jou bind, wat leiding gee” (bl. 26). Casalis spreek dan ook al meer die begeerte uit om deurdrenk te word van ander maniere van dink en nie sy eie werklikheidsiening heeltyd voorhou as die volkome waarheid nie:

 

Casalis:

Ek wíl gepor, gekneus en oopgeruk word

deur ander maniere van dink, ek wil

beheer opgee, my uitkyk ontwrig, al

my sekerhede uitmekaar geskeur, ek

wil in ʼn ander vel stap … my oorgee aan

die Basotho, eenvoudig leef – net een

van die geringstes, sonder hierdie … haag

van mag, hierdie pantser van blinde ekheid. (b. 29)

 

Tog hou Casalis vol dat Moshoeshoe hom deur die loop van die dramastuk moet bekeer. Moshoeshoe sê aan Casalis, met spesifieke verwysing na die Christelike geloof, dat “jy [Casalis] moet weet, ek bestaan ook buite jou/ gedagtes, jou oë; ek is ʼn mens wat/ regverdig wil leef op hierdie aarde” (bl. 35). Dit speel terug op die feit dat die Afrikakultuur van die Basotho’s al meer verwring word deur wit mense, ʼn gegewe wat op ekstratekstuele wyse ook in die geskiedenis voltrek.

Dié dat Moshoeshoe homself al meer oopmaak aan Casalis bring ʼn spanning tussen Moshoeshoe en ’Mamohatho, sy familie en later ook sy eie mense. ’Mamohatho sê aan Moshoeshoe: “Mense wat net/ met geld meet, sal mos nie ons maniere/ van leef verstaan, wat nog te sê respekteer” (bl. 40); verder ook, “Intussen loop jou kinders/ se koppe leeg van Bosothokennis/ en dool ons almal verdierd hier rond soos/ die sendelinge ons van mekaar afsny” (bl. 41). Moshoeshoe word ook deur ’Mamohatho daaraan herinner dat hy die mag het om die wittes te verjaag: “Jy, koning Moshoeshoe-Moshoaila,/ jy het die grootste weermag in hierdie/ geweste. Jy’s gewapen! Jy’s berede!” (bl.42) In hierdie opsig kan ’Mamohatho gesien word as Moshoeshoe se gewete, maar in die vyfde bedryf word gesuggesreer dat hy sy vrou vermoor, en daarom ook sy gewete.

Krog se versdrama is prysenswaardig. Die grond van die Basotho’s word hoe meer die tydverloop in die dramastuk deur die Boere en kolonialers bedreig en afgeneem tot waar dit aan die einde van die dramastuk ʼn kroonkolonie van die Britse Ryk word en as protektoraat van die koningin beskerm word (bl. 89). Die groter geskiedkundige raamwerke waarbinne die kleiner verhale afspeel word deur beurtsang tussen koor en imbogni belig. Krog wend haar dan ook deurlopend tot die gebruik van reisverhale van die karakters – vergelyk byvoorbeeld Casalis se vertelling toe hy die eerste maal na Thaba Bosiu toe gegaan het om die Moshoeshoe te ontmoet (bl. 22-23). Dié dramategnieke speel terug na die versdrama se oorsprong in die Griekse drama. Verder kan ook genoem word dat die versdrama in vyfvoetige jambes vertel word, wat die belangrike plek van taal as ruggraat van die versdrama onderstreep. Belangrik, egter, is om te noem dat die vers in die versdrama nie as ʼn “dekoratiewe” element gesien moet word nie, maar  as ʼn tegniese vorm, waarvan Krog ʼn meester is. Deur die skryf van die versdrama sluit sy haar dan ook aan by ander digters wat dié vorm bedryf, soos T.S. Eliot, William Yeats, N.P. van Wyk Louw, C.Louis Leipoldt en D.J. Opperman (vgl. Cloete, 1992:552).

ʼn Belangrike vraagstuk, wat op ʼn implisiete wyse deur Krog in die versdrama vooropgestel word, is die vraag of ʼn wit skrywer enigsins ʼn verhaal van die Basotho’s mag vertel. Tegnieke soos dié van die wit raamwerk, wat dan en wan deur swart karakters afgebreek word, beklemtoon die nosie dat dit bloot ʼn gekonstrueerde vertelling is, wat nie staatmaak op “waarheid” of die “histories-korrekte” voorstellings van die karakters nie. Krog noem ook in ʼn skrywersnota: “Die breë verhaallyn en visies kom uit die bronne in die bibliografie, maar vir die tonele, karakterinlewing en taalgebruik dra my verbeelding die blaam” (bl. 94).

Die versdrama verbind historiese gegewens met filosofiese brandpunte van die hedendaagse Suid-Afrikaanse samelewing en belig hoe die swart liggaam vanuit ʼn wit perspektief gemarginaliseer word. Hierdie kwessies word ingelui deur ʼn aanhaling van Frantz Fanon uit sy boek Black skins, White Mask (1986 [1952]): “… I am being dissected under white eyes, the only real eyes. I am fixed. Having adjusted their microtomes, they objectively cut away slices of my reality. I am laid bare. I feel” (motto tot die versdrama). Hierdie aanhaling word onder andere in ʼn monoloog deur Moshoeshoe óf die akteur wat Moshoeshoe speel (keuse hang van die regisseeur af – vergelyk die toneelaanwysings in bedryf vier se derde toneel) voorgehou aan die gehoor. ʼn Tweede motto, wat meermale geïntegreer word tot die spraak van die ouer sending, Maeder, en Arbousset, is geneem uit Samuel Beckett se dramastuk Watt (2009 [1953]), wat veral wys daarop dat hulle met hul wit teologie totaal uit voeling is met die geweste waarin hulle hulself bevind. Vergelyk byvoorbeeld die dialoog tussen Arbousset en Maeder in die vierde bedryf se tweede toneel, wat terselfdertyd ook Waiting for godot (2011 [1954)] deur Beckett en Rosencrantz and Guildenstern are dead (1969 [1967]) deur Tom Stoppard as belangrike intertekste aktiveer.

Krog se taalgebruik by monde van die verskillende karakters is dan ook lofwaardig. Vergelyk byvoorbeeld Moshoeshoe se metaforiese taalgebruik in die eerste toneel: “ek droom om ʼn verenigde nasies/ te stig – my oog is op môre en hiervoor/ vleg ek reeds ʼn mat dig van mens en bees/ en veld, ʼn mat van genoeg … van saamwerk” (bl. 11). Dan is die integrasie van die Sesotho-dialoog besonder goed gedoen wat geloofwaardigheid aan die versdrama verleen asook historiese gevoeligheid. Weens die feit dat Eugène Casalis se Sesothomagtig was, het hy ʼn koorstuk geskryf, “Lona ba ratang ho phela”, wat deur die koor op bladsy 24 gesing word, waarvan die gesang ook in die bylaag van die dramastuk opgeneem word, voorsien van ʼn Afrikaanse vertaling en ʼn YouTube-skakel waar die musiekstuk geluister kan word: https://www.youtube.com/watch?v=QkeR65otjKE.

Of dié versdrama koning Moshoeshoe I se ideaal van die skadelike skadeloos te maak deur self nie skadeloos te wees nie dekonstrueer, is gewis. Teen die einde weeklaag Moshoeshoe oor sy verlore koninkryk, wat nou ʼn Britse protektoraat is:

 

Moshoeshoe:

Ek is bedek met skaamte. ʼn Groot smart

dra ek: my koninkryk is nooit herstel nie.

Ek is ʼn held wat tot niks gekrimp het.

ʼn Oorblyfseltjie word skielik beskerm.

Bring liewer! Ag, bring tog! Laat kom my beeste!

Bring my beeste uit die veld … ek hoor hulle …

Daar! Hoe pensdiep wei hulle in die rooigras!

 

Gaan lees koning Moshoeshoe I se hartroerende monoloog op bladsy 89. Hierin roep hy sy beeste, wat elk ʼn storie uitmaak van by wie hy hulle gekry het, wat die bou van die Basotho-nasie veronderstel. Hy roep dan die beeste en deel hulle uit.

Die een groot vraag wat die versdrama aan lesers stel, is hoe mens die teks kan lees. Teoretiese kaders wat onmiddellik aan gedink word, is die postkolonialisme en dekolonisering. ʼn Postkoloniale perspektief kan byvoorbeeld aandag skenk aan hibriditeit en kreolisering. Dit sal interessante interpretasiemoontlikhede van Krog se versdrama oopsluit.

 

Bibliografie

Cloete, T.T. 1992. Literêre terme en teorieë. Pretoria: Van Schaik. http://www.litterm.co.za/.

 

Resensie: Seisoene op parool. (Hans Pienaar)

Friday, April 23rd, 2021

 

 

 

Seisoene op parool deur Hans Pienaar. Protea Boekhuis, 2021. ISBN 978-1-4853-1170-6

Resensie: Joan Hambidge

 

van die seisoene, waarin die ou ritmes van die helende hartslag weer begin vonk

Dit is opvallend hoe die natuur en sterre tans in Afrikaanse digbundels na vore kom. Verklap dit iets van die tyd van inperking? Dat mens dalk in hierdie tyd-van-stilstand weer tyd gehad het om dinge ráák te sien? In Hans Pienaar se Seisoene op parool vind ons egter die seisoene op parool, dus voorwaardelik vrygelaat.

Seisoene, Diefwering, Entropie, Hondsegedagte, Prometheus gee die verskillende afdelings weer. Die bundel is Vir my eerste redakteur, Corné. Die digter Corné Coetzee, sy lewensmaat, se bundel nou, hier word in die herinnering geroep met die verruklike Boeddhistiese verse oor die leemte in die kern”  oftewel, śūnyatā, die Sanskrit vir die Boeddhistiese nosie van ‘leegheid’ in haar bundel.

 

In twee endnotas in Pienaar se bundel word belangrike kodes gegee:

 

God en die G-kol van die niet

Roger Penrose, medewenner van die Nobelprys vir fisika in 2020, het probeer uitwerk hoe een wese die heelal soos ons dit ken aan die gang sou kon sit. Die wisselwerking tussen swaartekrag en entropie tydens faseveranderings maak só iets onmoontlik, het hy gepostuleer.

 

Boson

Een van die twee basiese groepe partikels (die ander is fermione). Hulle dien dikwels as draers van elementêre kragte en kan gestapel word sonder einde. Die Higgs-boson is die mees sentrale van almal, en gee massa aan rimpelinge in kwantumvelde. Die bestaan daarvan is eers onlangs ná dekades se worstelinge met monsteragtige, ondergrondse subatomiese botsmasjiene bevestig.  (96)

*

‘n Besinning dus van ‘n ander kant af. Die digter gebruik ook die mitologie om die wêreld te verstaan.

‘n Ander belangrike kode is fraktale en die fraktaalmeetkunde is die meetkunde wat die graad van onreëlmatigheid meet van bepaalde tipes onreëlmatige vorms. Fraktaal van fractus oftewel die oppervlak van ‘n gebreekte steen. Omdat dit onreëlmatig is, lyk dit dieselfde van naby en ver. Tog is daar ‘n patroon in hierdie wanorde …

So gelees, kan ons die patrone in hierdie bundel sáámplaas. Pienaar, as joernalis, het nog altyd insigryke artikels geskryf oor sosiale onreg. Pienaar, die digter, se stem resoneer  sy politieke kwellings:

 

Johannesburg

stad van kwartiere en kamponge, deure

in jaarte en haltes met rye en diep benede

die katakombes van klip sonder beendere

en sonder einde in die ingevalle skeure

stad van stommerds in stoele en tuine

met stukkende grawe en die gestaar

van verydelde ure en ’n honger jaar

oor besoedelde bome se droë kruine

stad van oorloë in die oases van stasies

en die wandelgange om die atriums

met weergalmende skote in stadiums

en afwesige kruise in oopgelate spasies

stad van verwaarloosde standplase

en grafte wat aangroei in die helder

dag met die donder in sy leë kelder,

slae teen die simbale van sinkplate

stad vol dringende sake waar die hede

die verlede hokslaan, eers weer loslaat

as ’n bedelaar van toekomste in ’n straat

wat doodloop: stad van verstote stede   (53)

 

‘n Mens dink onvermydelik hier aan Fanie Olivier se bloemlesing oor Johannesburg Goudaar (Perskor, 1986) en Elisabeth Eybers se verse oor bome van Johannesburg. En jy as leser moet letterlik die “oopgelate spasies” van die gedig via die resepsie-estetika invul.

 

Hoogsomer

Parool kan werk as jy net werk kan

kry, nie as die dae draal en jy hunker

na die tyd wat drywer speel, voet

in die hoek kan sit as dit moet,

soos die wegkomkar se man net

om die draai, met sy bitter gekoude

kougom en vingers op die stuurwiel.

Nie as jy jou daagliks moet aanmeld

en jou gedra al is jy tot barstens

toe vol van opgekropte droogtes,

en die hitte ’n padblokkade oprig,

jou lyf kom aftas, en jy voel jy moet

die reg in eie hande neem, moleste maak,

dat ’n nuwe jaar en ’n nuwe vonnis kom.   (19)

 

In die vyfde afdeling Prometheus neem die digter ons op ‘n staptog deur die mitologie. Hy skryf:

N.a.v. die beeldhouwerk Der gefesselte Prometheus deur Reinhold Begas en muwwe mites en gewigtige gedigte in biblioteke vol boeke deur skrywers soos Aiskulos, Hesiodos, Plato, Goethe, Shelley en veral Kafka.

 

Hierdie afdeling vra pertinente vrae oor impak van die mitologie en die modelleser (in Eco se terme) word op etlike “inferential walks” geneem.

In die gedig “Afgrond” (66) word die bekende gebed gedekonstrueer:

 

Ek slaan my oë af na die afgrond

                   waar sal my hulp vandaan kom?

Die aasvoël is my herder

                   pyn sal my nie ontbreek nie

Gee my my daaglikse wond

                  swaai die afval voor my mond

(…)

 

 Dit  speel in op die soen-gedigte in die tweede afdeling (“Diefwering”) wat die betekenis van die soen (en die liefde) debunk. Die soen by ‘n begrafnis word ‘n begrafnisgedig oor die verlore liefde:

 

dinge soos weerloosheid

wat swik en ontvanklikheid ontbloot (30)

 

Hierdie gedig vra vir ‘n opname in Fanie Olivier se Die mooiste Afrikaanse liefdesgedigte.

 

Die derde afdeling (“Entropie”) besin oor die digkuns, oor die woord as entropie.

Ons lees o.a.:

 

die son steel sy eie skaduwee

wat verflou en vergrys

soos hare van ’n weduwee (39)

 

Dikwels verras die digter ons met ‘n aweregse beeld soos ‘n das wat vergelyk word met ‘n ruitveër of ‘n teesakkie se onskuld.

Lippe wat soen lyk soos parende slakke.

Entropie versus mitologie. Closed versus Open teks (Umberto Eco). Wanorde in die sisteem. Orde in chaos.

Dis ‘n lywige bundel met opwindende lees- en speurwerk en met ‘n handvol uitstaande verse. Die parool/tronk-beelde word goed verweef. Die idee van parool as voorwaardelike vrylating met streng reëls kan gelees word as die digter se kommentaar op die Afrikaanse kanon. Hy publiseer nou by ‘n gevestigde uitgewershuis. Die taal van voëls (2002) het nie genoegsame erkenning gekry nie. Dalk omdat Pienaar te veelkantig is? Joernalis, romanskrywer en politieke analis? Vir Die derde oorlog teen Mapoch is hy tereg bekroon nes vir sy roman Die Generaal.

Die stem is grinterig, ja selfs aweregs, teen die grein van die “mooi” gedig, met besinnings oor lewe en dood, die liggaam as ‘n tronk en gedigte wat jou in die maag tref soos “Dagboek van ‘n misdaadverslaggewer” (51) en vreesloos ontmasker “Amerika” (56).

Soos die digter ‘n heildronk op die winter skink, lig ek eweneens my glas op!

 

Resensie: Disteltyd (Marlise Joubert)

Thursday, April 22nd, 2021

 

 

 

disteltyd deur Marlise Joubert. Protea Boekhuis, 2021.

Resensie: Stefan van Zyl

 

In 1970 sluit Marlise Joubert, toe ongeveer 24 jaar oud, haar debuutdigbundel, ʼn Boot in die woestyn, met die volgende vers af:

 

Só is my vingers (pp. 60-61)

Só is my vingers
verminkte planete
maar wandelend deur ruimtes lig
brandend donker en dis jammer
dat my haat heel is en hél is
oor dit waarin my woord geen bestaan het
oor dit waaroor my bloed wetend strek
álwetend maar los sinnig
los en leeg soos niet

en só is my voete
windgewaaide bote oor woestyne
niemandswêrelde van wit verlore strande
en dis jammer dat ek sleepvoetend reis
korrels land en dorp en gesigte sluk
maar nêrens
nêrens spore trap

te wéét dat ek is ek.

 

Waar die jong digter in hierdie introspektiewe vers voel dat sy “sleepvoetend reis” en “nêrens spore trap” nie, wéét literêre fynproewers dat die einste digter, nou deurweek van lewenservaring, wel spore in die Afrikaanse letterkunde gelaat het.[1] disteltyd (2021) is Joubert se tiende (en volgens haar die laaste) digbundel in ʼn poësie-oeuvre wat strek oor ʼn tydperk van 51 jaar.

 

Titel, voorblad, motto’s

Die titel van die bundel aktiveer gelaagde betekenisse wat aansluit by die tema van verganklikheid wat, soos in haar bundel Grondwater (2019), regdeur die bundel resoneer. ʼn Distel word beskou as beide ʼn blom en ʼn onkruid en hierdie ambivalensie vind ook neerslag in die verse in Joubert se selfverklaarde swanesang. In een van die vroegste iterasies van die Victoriaanse blomwoordeboek,  The language of flowers (1834), word die distel gelykgestel aan ʼn persoon se vermoë om sigself te beskerm en die gepaardgaande koeplet lui soos volg:

Free to herself my potent mind remains,
Nor fears the victor’s rage, nor dreads his chains.

In ander weergawes van hierdie blomwoordeboek word die distel met die woord austerity verbind. Gelees in die konteks van die tematiese inhoud van die bundel is dit uiters gepas aangesien ʼn distel dikwels interpreteer word as simbool van die vermoë om ontberings danksy veerkragtigheid te oorkom. Vanselfsprekend word ʼn distel ook met pyn geassosieer en in disteltyd is die pynlike besef van verloopte tyd onderliggend aan byna al die verse. Voorts dui die samestelling met die woord tyd in die titel op die digter se komplekse verhouding met hierdie verloop van tyd wat onvermydelike veroudering, die dood en al die emosies en belewings wat daarmee gepaardgaan meebring. Daar is deurgaans by haar die besef dat sy nou, op 75-jarige ouderdom, haar “disteltyd” betree.

Die woord distel herinner egter ook aan die woord distilleer wat in die alkoholbedryf verwys na die suiweringsproses deur middel van verdamping wat gevolg word deur kondensasie. Joubert se sober poëtiese kondensering van die komplekse abstrakte psigiese prosesse wat die alomteenwoordige bewustheid van verganklikheid kenmerk, vind neerslag in toeganklike verse waarmee Afrikaanse lesers van enige ouderdom kan identifiseer.

Die voorblad, ʼn foto deur die Amerikaanse fotograaf Jim Larimer getiteld Delft Blue, is ʼn stillewe wat gelees kan word as ʼn soort memento mori met die gekraakte Delftse blou vaas en die distels wat disintegreer. Beide objekte toon tekens van verweer en word dus simbole van tydsverloop en die sigbare verwering wat dit laat.

Die bundel word met twee motto’s ingelui. Die eerste is ʼn aanhaling uit die Amerikaanse digter Theodore Roethke se vers “In a dark time” (1961). Roethke vra in die volledige weergawe van sy vers die vraag “Which I is I?” wat Joubert in die laaste versreël van “Só is my vingers” eggo: “te wéét dat ek is ek”. Die verwysing na “a dark time” is ook toepaslik in die lig van die huidige Covid-19-pandemie waaroor Joubert uitgebreid in disteltyd skryf.

Die tweede motto kom uit die vers “Die lied van die gebreekte riete” in Ingrid Jonker se debuutbundel Rook en oker (1963):

 

Die wind uit die Torwanna-berge
met haar skoot vol mos
dra ʼn slapende kind
dra ʼn nag van distels
dra ʼn dood sonder duisterheid

 

Joubert brei die distel-metafoor uit in haar vers “afsondering” (p. 96) wat handel oor die nasionale inperking in Suid-Afrika by die aanvang van die pandemie:

 

[…]

my hare het lank geword
soos ʼn heuningbruin rivier
waarin die dae grys pluime spat
en ek disteldryf, ek dommel

verby alle verlate landskappe
soos al die jare van die wêreld

ek gee oor aan die nivellerende
niks, word een met die aarde
se liggaamlose wond

 

Afdelings

Die bundel bestaan uit ses afdelings en hoewel temas in verse oorvleuel, is daar tog ʼn soort ordening. Die eerste afdeling bevat herinneringe aan die digter se ouers en haar kinderjare, verse oor en vir haar kinders en kleinkinders, die verlies van ʼn niggie wat weens kanker sterf, sowel as gedagtes oor die dood en veroudering. Die natuur speel ʼn sentrale rol in die tweede afdeling en die digter se vermoë om fyn waar te neem word hier vervleg met die belewing van liefde, veroudering, die dood en herinneringe aan plekke soos Rustenberg, Devon Valley en Groenpunt, asook ʼn vers getiteld “nuwejaar” wat terugkaats na ʼn gelyknamige vers in haar debuutbundel. Joubert se ars poëtikale beskouings kom in die derde afdeling aan bod met verse wat handel oor ander verse, (dooie) digters en die digproses – altyd met die ondertoon van aflegging en veroudering. Hierdie temas manifesteer ook in die vierde afdeling, maar dié keer met ʼn fokus op vrouwees, liggaamlike belewing en hedendaagse gruwels soos geslagsgebaseerde geweld (“agter geslote deure”). Een van die mees aangrypende verse in die bundel, “nagboekgesprek”, word in die vyfde afdeling aangetref. Hierdie narratiewe vers is in die vorm van ʼn lang brief aan die digter se ontslape moeder (Didi Joubert). Op hartroerende wyse bied Joubert ʼn blik op enkele fragmente van haar moeder se lewe deur na laasgenoemde se dagboeke te verwys. Die afdeling word afgesluit met ʼn vers getiteld “gedagtig aan ma” wat ook in die bloemlesing I wish I’ve said (2020) opgeneem is. Afdeling vyf herinner voorts aan die vers “Jou kind huil my ma” in ʼn Boot in die woestyn. In die laaste afdeling word die tema van verganklikheid verder verken teen die agtergrond van die huidige Covid-19-pandemie.

 

Poëtiese stylkenmerke

Al 57 verse in die bundel is vrye verse wat bes moontlik konkrete vergestaltings is van die digter se eie vrye gees en denke. Daar word wel dikwels van interne rym gebruik gemaak (byvoorbeeld “vanoggend het die lelies diepviolet / in jou naam oopgegaan” (p.17)) en soms word eindrym onverwags aangewend: “en vandag staan kranige bome soos ʼn kring / van groen troebadoere om my – hulle sing” (p. 25). Heelwat van die verse het ʼn gedrae ritme wat gevoelens van nostalgie en melankolie versterk, soos in die versreëls “want hier het die son in die waai / van ʼn bloekom nesgemaak / soos ʼn lamp se vlam / en lang skaduwees / oor tafels kom hang” (p. 51). Joubert het die vermoë om met sorgvuldig gekose woorde helder beelde voor die geestesoog op te roep (“daar was ʼn stem soos klaviere wat oor / ʼn afgrond kletter toe ek tien jaar oud was” (p. 22). Veroudering, verganklikheid en tydsverloop word dikwels uitgebeeld met seisoenale metafore soos winter en herfs, maar ook met meer konkrete verskynsels soos roes. Nes die ambivalente aard van die distel, is daar egter ook ligter oomblikke (“staptog”) en sprankies hoop (“instandhouding”) regdeur die bundel verweef.

 

Laatwerk

Vanuit gerontologiese perspektief beskou is die bundel ʼn voortsetting van die tendens in Afrikaanse letterkunde waar ouerwordende digters toenemend sogenaamde laatwerke die lig laat sien. Helize van Vuuren (2014:692) skryf in haar artikel, D.J. Opperman se laatwerk, die volgende oor hierdie verskynsel:

Die laaste periode in die werk van kunstenaars, soos musici of skrywers, is ʼn tyd waarin hulle in die aangesig van die dood óf sereen voortgaan soos tevore, óf in die boeiendste gevalle, wars van enige gerigtheid op die leser, in groot haas hul laaste werk lewer, dikwels met minder aandag aan die vorm as aan dit wat hulle wil oordra en vir hulself wil uitwerk. Soms kry begenadigdes dit reg om in hierdie laaste moeilike fase, óf naby die dood óf veroorsaak deur siekte of psigopatologie, verstommende meesterwerke te lewer.

Volgens my lees en interpretasie van die verse in disteltyd is die bundel ʼn kombinasie van hierdie twee strominge: die verse is uiteraard meer gerig op die digter en dit wat sy wil oordra of verwerk, maar dit gee nie die indruk van gejaagdheid nie. Daar is eerder ʼn nugtere aanvaarding van die universele onafwendbare wat soms met ʼn tikkie verset daarteen afgewissel word. In verse soos “as ek tagtig word”, “verwintering”, “aflegging” en “veroudering”, word dit duidelik dat die digter deeglik bewus is van haar eie veroudering en die biologiese, psigiese en sosiologiese uitdagings wat daarmee gepaard gaan:

 

veroudering (pp. 60-61)

wat jy ken omdat jy verken het
verloor jy weer en ná jare soek jy terug
vind slegs die vae beweging van iets

wat het van ons geword, vra jy nou
watter stroom het die sagte
mond van seisoene uitgewis

waarheen is die dae
asof tyd ons nooit sal verwinter nie

was dit ons op die rotse by die see
langs ʼn swembad in ʼn nag
was dit jy of was dit ek in die wildernis
met bome omheen soos hutte vervleg
in die syfering van lig

soos woorde wat oplos in water
.                                    stent die klank

in ʼn sleutelgat vas
want ons hoor net
.                     die dinge wat vertrek
ʼn trein se gekletter deur die nag
ʼn vliegtuig, ʼn voël of kind
wat weer die pad moet vat

soms verstar ek
voor die donker spieël
wat op ʼn naat lyk na die deursigtige
deksel van ʼn sarkofaag
onder ingekerfde patroon

kyk ek vas in ʼn eie
verskrikte gesig

 

Die (beleë) liefde (as ewige teenvoeter vir veroudering en verganklikheid) kom ook in dié bundel (opgedra aan haar man, die digter Louis Esterhuizen) aan bod:

 

eendagwens (p. 47)

eendag is ek nie meer
hier of daar nie –
en dan, geliefde, wil ek
soos ʼn spits denneboom
driehoekig voor jou staan

neem my dan
astraal in jou op: geletsel
met repe droë bas tot by
die toppunt van hoogtes
van hierbenede na die bowêreld

soos hande sal elke kegel
palmkaal voor jou voete val

ruik my in die oksel
van die denneboom
streel die immergroen naalde
se wasbedekte nerwe
sien my in elke oggend
wat uit die landskap stoom

veral in die uitspansel
van jou nagblinde oog

 

Hierdie versugting is ook in ooreenstemming met ʼn vroeëre vers, getiteld “Boom” in ʼn Boot in die woestyn. Hoewel die 1970-vers in ʼn heel ander tyd en konteks geskryf is, is dit tog interessant om kennis te neem van die manier waarop die metafoor in die hedendaagse konteks terugkeer. Dié terugkerende metaforiek en tematiek verleen ʼn sikliese aard aan die digter se oeuvre wat op sigself ook ʼn uitgebreide metafoor van haar lewe word.

In disteltyd distilleer Marlise Joubert die lewe tot essensie in eerlike verse oor haar lewe sonder om in oormatige sentimentaliteit te verval. Die bundel is ʼn “woordhuis” (p. 106) gevul met “bonsaïese verse” (p. 54) wat aan elke liefhebber van die Afrikaanse poësie ʼn genuanseerde blik op die brose, dog distelagtige aard van die menslike toestand bied. As deurwinterde digter kan Joubert berusting vind in die wete dat haar fynbesnede bundel nou “in goeie aardse hande rus” (p. 88).

 

om te sterf (p. 20)

toe ek snuiterend jonk was
het ek nooit aan die dood gedink nie

daar was wel die dooie kat of hond
die wrakskippie van ʼn voël
en die winterblaarskelet
van ʼn verkleurknapie in die geut

geen mens wat ek geken het
of nabydae gedeel het,
het ooit gesterf nie, en salig
was dit om vreesloos die werf
en berge beenmoeg te speel

noudat ek oud en lamleefsiek
my ure traag tegemoetgaan, dink ek
elke dag aan die dood, hoe dit deur
luike spoel, oor dakpanne dans,
om hoeke grom, kastig paai as
die wind my mond oopwaai

om te sterf is daagliks
die bitter brood oopgesny
die voetspoor wat my gesig
grond-in trap, ratelslange weerlig
wat my onverhoeds in spieëls verskrik
en niks, niks is nét meer sotsalig nie

nogtans klou ek aan suutjiesgras
stik uitgerafelde some in seisoene vas
en as bebloede wimpers van ʼn nag
my boek finaal sluit, onthou my dan
in die papier se ritseling

wees goed vir my in die geheue
van ʼn eie, nerfgeskaafde huis

 

[1]    Hoewel daar dikwels gemaan word teen die lees van ʼn digter se verse as outobiografies, kan daar, weens     die onteenseglike raakpunte tussen die inhoud van die verse en sekere bekende biografiese gegewens van die digter se lewe, met sekerheid aangeneem word dat die digter en die ek-spreker in disteltyd dieselfde   entiteit is.

 

Resensie: Nootvat. Kwashaal. Stapel. (Bernard Odendaal)

Thursday, April 8th, 2021

 

 

 

Nootvat. Kwashaal. Stapel. Deur Bernard Odendaal. Tafelberg, 2021.

Resensie: Marlies Taljard

 

‘n Deurwinterde bundel van ‘n meesterdigter. So sou mens Bernard Odendaal se Nootvat. Kwashaal. Stapel. kon beskryf.

Om ‘n meestervakman te word, moet ‘n vakman wat reeds gekwalifiseer is, bewys dat hy oor die nodige finesse op sy vakgebied beskik wat veral sigbaar is in die fyner afwerking van sy produk. Veral in die ou gildestelsel moes ‘n vakman ‘n meesterstuk voorlê wat deur sy eweknieë as meesterwerk aanvaar moes word. Ek glo dat Bernard Odendaal se bundel Nootvat. Kwashaal. Stapel. aan die vereistes van so ‘n ‘n meesterwerk voldoen. Dit is ‘n bundel wat “niks wat somers is meer het / nie pit nie dop of rank”*, die produk van 14 jaar se skryf, herskryf, poleer, afwerk, weifel en weer begin.

Uit die “Argief: Erkennings en verantwoordings” (p. 115 e.v.) blyk dit dat die digter nie sedert Onbedoelde land in 2007 verskyn het, stilgesit het nie. ‘n Groot aantal gedigte wat nou in Nootvat. Kwashaal. Stapel. verskyn, het reeds vantevore elders (dikwels in ‘n vroeër weergawe) verskyn. Die gedurige slyp en herslyp van gedigte – dikwels met behulp van een of meer mentors – wat ‘n ononderhandelbare deel van die digproses is, blyk reeds, benewens uit die bedankings, uit die eerste gedig in die bundel “Klankbord” (p. 11). Die gedig word aan die digter I.L. de Villiers (1936-2009) opgedra en daarin word die tipiese redaksieproses eksplisiet uitgebeeld:

 

Of ek vir jóú sal klankbord speel?

Jou eerste verse ná ’n kwarteeu swye.

Die bome van my straat staan katedraal

gepunt na waar die takke hoog bo raak . . .

 

En my hart ontsteek oor jou Johannesburg.

Ek gryp jou woorde aan daarheen,

begin te help rangskik en ruil en skrap:

Die bome van my straat maak katedraal

gepunt na waar punte van die takke hoog bo raak . . .

My straat is aldaglewe, vullis; iewers loei

sirenes, word gelag, en honde blaf . . .

 

Hoe onlosmaaklik gedigmaak met die harde werklikheid, en in die geval van die onderhawige bundel veral die outobiografiese werklikheid van die digter, verbonde is, blyk ook uit verskeie ander gedigte, onder andere die aangrypende prosagedig “Haar beduiehand, die linker” (p.83-85):

 

(…) Haar afspraak gaan om

meer as net verskoning dat haar opdragwerk nie ingegee is nie, sê

sy. Ná gister . . . om ’n liefdesvers vir assessering voor te lê . . . sy

kan eenvoudig nie.

 

Ook in hierdie gedig word die digter as mentor van digters en studente in kreatiewe skryfkuns uitgebeeld en val die lig op vakleerlingskap en gedigmaak as ambag. Dit gaan veral ook daarom dat aanvoeling en emosie ‘n belangrike rol in die skryf van poësie vervul, maar dat die doelbewuste lê van verbande en die gedurige afwerking van die voorlopige produk deel is van die skeppende proses. In wese is hierdie bundel ‘n intensiewe verkenning van en besinning oor die vele fasette wat met die maak van poësie verbandhou. Die gedig is Nootvat, dit is ‘n Kwashaal en dit is ‘n Stapel. Veral twee van die motto’s van die bundel speel in die verklaring van dié stelling (en van die titel) ‘n belangrike rol, naamlik:

 

Die betekenis van ’n gedig is geleë in die kadense

en die vorm van die versreëls

en in die polsing van denke wat in daardie

versreëls voorgestel word.

(George Oppen, in ’n onderhoud met L.S. Dembo)

 

Met ander woorde: Digkuns [word] iets wesenlik grafies.

(Giorgio Agamben)

 

In die gedig “respiratoriek” (p.16) kom die klankmatige aspek van die gedig  ten beste uit die verf; die gedig “Rawe in die Leopold-museum, Wene” (p.26) lê die verband tussen gedigte en die skilderkuns, terwyl die gedig “Chicago” (p.108), wat aan die Amerikaanse digter Carl Sandburg opgedra word, implisiet ook die digproses betrek wanneer na die aangesprokene verwys word as “Stapelaar van Sakke Graan”. Al drie dié elemente kom ook voor in die gedig “Klasseminaaraanbieding: Van waar gedig?” (p.86). Klank, beeld en vorm – dit is die basiese elemente waaruit suksesvolle gedigte bestaan en telkemale keer die digter terug na dié aspekte van die poësie.

Oorkoepelend is die bundel verdeel in 9 ongenommerde, ongetitelde afdelings waarin die digter telkens streng hou by ‘n gekose tema. So handel die eerste klompie gedigte oor die skryf van poësie en die inspirasie wat aanleiding gee tot die skryf daarvan.

Die volgende afdeling handel spesifiek oor die taal. Hierdie afdeling resoneer egter ook saam in die gedig “By die dood van ‘n reisgenoot” (p. 93-95) wat opgedra word aan prof. Christo Janse Van Rensburg, die groot Taalman. Dit is maar één van verskeie voorbeelde wat die sterk interverbondenheid van enkelgedigte in die bundel met mekaar en met die oorkoepelende tema van die bundel illustreer. Die bundel is nié ‘n losse versameling opeengestaplede gedigte nie, maar ‘n fyn beplande web waarin streng by die reëls van die praktyk gehou word (en in hierdie opsig weerspreek die bundelstruktuur natuurlik in sekere opsigte die titel!)

Die volgende afdeling het ‘n liriese aard en bevat slegs die “Klein liedsiklus vir H.”, genaamd “Ongesonge, oudertous van toon”. Dit is beslis een van die mees geslaagde en aangrypende dele van die bundel. Die digter se bedrewenheid met vaste poëtiese vorme en sy buitengewone aanvoeling vir melodiek en klankskoonheid word in dié afdeling ten beste geïllustreer. Ek haal een van die mooi liefdesgedigte, “2. Aangetas” (p. 35), volledig aan:

 

 2. Aangetas

Die bolronde en konkawe dinge

sou voortaan veel begryp van jou;

en brood en balsems, hobo’s, bome,

die wind sou adem, mmm, van jou.

 

Formasies trekvoëls, fjords in woude,

die kimme had iets weg van jou;

’n golf wat kurwe, kers wat vlamvat,

’n deurknop het gemaak na jou.

 

Fasettigheid van woordjuwele

het in my kieste rond bly speel,

aan ’t poets tot soveel lieflikhede –

en toe verspreek dit jou geheel.

 

Die vierde afdeling bestaan uit gedigte wat sosiale kommentaar lewer op omstandighede hier en elders en soms, weens die gebrek aan woorde om ontsteltenis, woede en hartseer uit te druk, in eksperimentele taal vervat word. Hoewel die taal by geleentheid ongrammatikaal mag wees, hou die digter (byvoorbeeld) in die handvol SMS-haikoes streng by die haikoevorm sodat die gedigte nie hulle poëtiese karakter verloor en struktuurloos word nie. Die slotgedig in dié afdeling is ‘n skryend ironiese gedig “’n Onse Vader vir ‘n Somerkersfees” (p. 48&49):

 

U wat uit die hemel kyk, sien hoe staan hier plaaskrippe leeg;

hier’s verlate opstalle, talle, of agterin sjebiens drankkratte

waarin Hy neergelê kan word,

 

ons Somerjesus – as Hy weer kan kom. Onnosel kinders

sonder toesig is hier báie wat kan hól agter ’n trekster se vuurwerk aan

en leë hemele waarin engelkore kan galm

 

soos min, en oral vigs en moord te vinde

wat ’n kort, beroerde lewe kan verseker,

dertig jaar of so.

(…)

 

Eko-gedigte met natuurmetafore vorm die tema van die vyfde afdeling, maar steeds bly die digter gefassineer met die totstandkoming van gedigte. In “Digles in ‘n Karootuin” (p. 52-53) word die besoek aan ‘n natuurtuin byvoorbeeld metafoor vir die praktyk van poësieskryf:

 

Digles in ’n Karootuin

Ficus natalensis; Pionierskool, Worcester, 2018

Dis soos hierdie boom. Per oogopslag is min te peil aan hom.

Sê hom sommerso en hy’s verspreek:

natalvy, kuswurgvy, kastige gewone wildevy.

 

Hom betrag, is goed: die blinkblaarsambreel

waaruit ’n donker laafnis giet – skaduwyn.

Maar ruík ook die somerbeskonkenheid;

staan nader. Laat jou voete

die aarde aan ’t hobbel oor die forse metrum

van ’n klipbreekwortelstelsel voel.

 

Ja, jou vóél moet jy ken,

hand en hart vertrou;

jou lukraak ráákvat laat word

aan die bonkige, grof-gladde warsamestelling van ’n stutwortelstam

wat kort voor lank tot stompverbelentheid vertak.

Soos dié ineengevoude meervoudboom

(natalvy) (kuswurgvy) (gewone wildevy)

is die gedig.

 

En spits die ore vir die lied van wind en stilte

oor die groenleertonge van sy blare,

sy trossies soetvyklank in die kele van muisvoëls,

bonthoutkappers, vlermuise snags.

 

Vanself

is hy nie hier nie. Sy ruie

subtrope-hunkeringe bly. ’n Mens

moet hom bring om hiertoe te gebeur, hom

nat- en oplei, uitdun, terugsnoei – hom vlym

tot onverhoedse rym met groei. Dan, altemit, kom

natalvy/kuswurgvy/gewone wildevy hy hier. Monumentaal.

 

Die

bonsai

in jou boek.

 

Uit titels soos “Reünie”, “nostalgie” en “Sehnsucht” kan afgelei word dat die sesde afdeling hoofsaaklik herinneringspoësie is. Evaluerende terugskou kom tipies in die laatwerk van skrywers voor. Ook uit hierdie handvol gedigte spreek nostalgie en verlange na ‘n alternatiewe werklikheid – die werklikheid van ‘n vergange tyd. Inderdaad: “I have lived in the present from time to time / and I can tell you that it’s much overrated” (Phillip Lopate) – aldus die motto van die gedig “nostalgie”  (p. 65-67) waaruit ek een strofe aanhaal:

 

’n halwe beker koffie   bakkie met beskuitkrummels   hulle staan apart

van hom   maar aan sy neus se geheue is hy na ’n kombuis

met buiteoond gelei   ’n baarmoeder warm klei

daar was waaragtig iemand in anys

daar’s wérklikheid herinner   dit hang soos roet en stoom in pas

verlate

stasies

 

Die sewende bundelafdeling is die langste en kan waarskynlik as ‘n soort Ars Poëtika beskou word. Die afdeling begin met vir gedigte onder die titel “Langsaam, geliefdes. ‘n Suite” wat, volgens die onderskrif, geskryf is tydens of na aanleiding van ‘n “Vertaalwerkwinkel Literaire Salon in ’t Wevershuisje, Tilburg, 2015”. Die eerste drie gedigte van dié suite tree direk in gesprek met die werk van ander digters, naamlik Bert Bevers, Annelie David en Martin Beversluis. Gedigte soos “oukei”, “Straatmuse”, “Haar beduiehand, die linker”, “Klasseminaaraanbieding: Van waar gedig?” en “Let’s get real” handel oor die (onderrig)praktyk van poësieskryf:

 

Ek pak my driestukwenk oor digwerk uit: daad+werklik+hede.

Dat jy dóén- en díngwoorde plant – in ploegvore van vanoggend,

op en neer: ’n vars verslandery. Poësie spruit uit aarde voort.

(Uit: “Let’s get real”, p. 88).

 

Inspirasie as seksuele stimulasie blyk uit die gedig “Straatmuse” (p. 81-82) en in “oukei” word die diep emosionele wortels van gedigskryf blootgelê deur ‘n deelnemer aan ‘n slypskool in poësie. Hierdie gedigte verskil in dié opsig van baie Ars Poëtikas wat die afgelope jare in tientalle bundels verskyn het, naamlik dat dit nie met abstraksies werk nie, maar met gedigskryf as onderrigmateriaal en/of die konkrete probleme wat die skryf van ‘n gedig onderlê en wat deur die digter te bowe gekom moet word. Teen dié tyd behoort dit duidelik te wees dat die digter sigself in hierdie bundel hoofsaaklik bemoei met die konkrete oordrag van vaardighede – poëtiese vaardighede – en nie met abstraksies en filosofie nie: hoe leer mens iemand om gedigte te skryf én hoe leer mens die digambag by praktiserende digters?

Die voorlaaste afdeling is elegies van aard. Sommige gedigte handel oor mense wat reeds gesterf het, oor tye wat onherroeplik verby is en (in “Valsbaai”, p. 103-106) kinders wat geëmigreer het. Die sterkste gedig in dié afdeling is myns insiens die gedig “Valsbaai” waarin die bekende stelling van NP van Wyk Louw  “Die geloof aan die onsterflikheid van die kuns is die voltooide waansin van die persoonlikheidsverafgoding” op poëtikale wyse beredeneer en aan die huidige werklikheid en politieke klimaat in SA getoets word. Die aangrypende slot van dié gedig lui:

 

“Voertsek jy en jou gedigte,” kom dit kort voor lank.

“Vir wie gaan jy dit nog kan leer, hè?

Vir wie gaan jy dit langer opsê?”

Haar oë soek boontoe: ’n Vliegtuig grom, maar sonder dampstreep

trek.

 

“Verniet die versgedoente. Woordgetower ofte not:

Dis hol. Eggogrotte. Egokluise. Vort,

sê ek! En voertsek hierdie land

wat so sy kinders dryf tot emigreer!

Wat mens jou nageslagte laat ontbeer.

Ék voel hol. My kinders voel my keer op keer wéér uit die buik

geskeur.”

 

Die laaste afdeling van die bundel bestaan uit twee collage- of stapelgedigte. Dit is gedigte wat, naas eie skeppings van die digter, intertekstuele aanhalings uit of verwysings na ander gedigte bevat sodat die verskillende tekste op mekaar kommentaar lewer en met mekaar in gesprek tree. Beide dié gedigte is al vantevore as visuele kunswerke uitgestal, onder andere op die Volksblad Kunstefees (2008), op die Aardklop Nasionale Kunstefees (2010), op die Woordfees (2011) en op die Klein Karoo Nasionale Kunstefees (2011).

Ook wat enkelgedigte aanbetref, is dit duidelik dat die digter deeglik afgewerk het en dat hy oor die nodige vakkundige vaardigheid beskik om goeie, treffende en selfs aangrypende poësie te skryf. Ek wil dit beklemtoon dat dit júis vanweë sy weldeurdagte gebruik van digterlike tegnieke is, dat sy verse suiwer en afgerond is: die digter wéét hoe om ‘n tersine te skryf en dit dwarsdeur die gedig vol te hou, hy wéét hoe om kwatryne te skryf, hoe om alle vorme van rym te gebruik waar dit moet, hoe ‘n rymlose vers werk … Natuurlik is die bundel nie foutvry nie. Ek sou inderdaad kon wys op gevalle van woord- en selfs klankoordaad, van lomp formulering, van onhelder denke, van gedigte wat myns insiens nie “werk” nie, maar in ‘n sterk bundel soos hierdie doen dit nie afbreuk aan die bundelgeheel nie. Feit bly staan dat die bundel as geheel oortuig en die indruk skep van afronding en digterlike vaardigheid.

Wat my veral beïndruk het in ‘n tyd waarin talryke bundels in druk of op die internet verskyn met struktuurlose, onafgewerkte gedigte, is dat die digter van die aanvaarde digterlike vorme en tegnieke gebruik maak en dat dit wel wérk! Ter illustrasie haal ek die hele gedig “Die wanhopiges” (p. 70) aan. Hierdie gedig illustreer die digter se liriese vaardighede, onder andere deur die streng volgehoue opbou van die gedig betreffende die rymskema, die aantal beklemtoonde lettergrepe per reël, die eind- en binnerympatrone, die strofebou en die opbou na ‘n klimaks in die eindreëls. Dit is eweneens ‘n goeie voorbeeld van die vertaling wat die digter saam met Naòmi Morgan van Jacques Brel se lirieke gedoen het:

 

Die wanhopiges

na Jacques Brel se “Les désespérés”

So strompel hulle aan: versuftheid aan die hand,

in reën se grys ou jas, deur stad en dorp en land.

Hul voeteval sug swaar, of snik dalk in die loop;

maar self is hulle stil, die vriende sonder hoop.

 

Van val weet hulle goed: Hul vlerke het verskroei.

Hul skepe het gestrand, die storms het geloei.

Van liefde keer hul terug met hulle oë oop –

is dáárom liewer stil, die vriende sonder hoop.

 

Ja, ek was ook al in verlatenheid se laan,

het meer as honderd maal tot driekwartpad gegaan . . .

waar hulle aanhou om van alles weg te loop,

en enduit sonder woord, die vriende sonder hoop.

 

Daar onderdeur ’n brug vloei water diep en stil:

’n stiller van die pyn, ’n doofpot vir ’n gil.

Daar’s afgronde wat wag. Daar’s tou tot lus te knoop.

Of pille vir die vaak, vir vriende sonder hoop.

 

Laat dié wat beter weet, die oordeelswoorde sê.

Wie beter weet, die ken van liefhê dalk die .

Maar rondom so ’n brug trek oggendmis weer oop;

is weggevaag die val van vriende sonder hoop.

 

Die digter se fyn oor vir melodie, vir Klangfarbe, vir volronde binneryme bly vir my die opvallendste aspek van die bundel. Ek haal willekeurig aan:

 

Hoe lonk die eilandgroep se baaie nie!

Koraalrif- en kokosloofomgord,

soos siersnoere op heupe.

Vulkaankruine kaaltiet; klowe ruig.

(Uit “Op die Marquesas”, p. 13)

 

Mens sou eweneens kon wys op die besondere formuleringsvaardigheid van die digter en die vaardige gebruik van taal om presies die gewenste effek te bereik. Oor die lied skryf hy byvoorbeeld:

 

uit die niet geslaak: die lied:

lýf gegee, longblasiediep

verinnig – wat, langs brongieë vereen

en strotwaarts opgewel, tril oor stembande,

plooi langs wange, tong en lippe, ’n verleigedaante

in versgewaad, in die arms van die melodie op die kadans

aan ’t asem uitblaas

 

Ek dink, nadat ek soveel gesê het, behoort dit duidelik te wees dat Bernard Odendaal se bundel Nootvat. Kwashaal. Stapel. ‘n stewige digbundel is wat die toets van die tyd behoort te  deurstaan. Dit bevat gedigte wat aangryp, geskryf in ‘n taal wat nootvas sing. Wie sou nog kon beweer dat Afrikaans aan’t uitsterf is as daar steeds sulke werk in die taal gepubliser word?

 

*Die aanhaling kom uit die gedig “Voorspel 1950” deur NP van Wyk Louw in sy bundel “Tristia”.

 

 

 

Resensie: Soe rond ommie bos (Veronique Jephtas)

Sunday, March 21st, 2021

 

 

 

Soe rond ommie bos deur Veronique Jephtas. Protea Boekhuis, 2021.

Resensie: Nini Bennett.

 

Veronique Jephtas is ’n veelsydige kunstenaar en opwindende nuwe stem in Afrikaaps. Sy het haar honneursgraad in drama en teaterstudies in 2019 aan US voltooi en haar debuut as dramaturg met Hoe change hulle by die Woordfees (2020) gemaak. Jephtas was ook deel van die Jakes Gerwel-Stigting en PEN Afrikaans se skrywersresidensie in 2020. Inderdaad ’n indrukwekkende CV vir ’n 24-jarige skrywer, aktrise en regisseur. Tog is Jephtas allereers ’n aktivis, ’n angry young woman wat na analogie van haar manlike eweknieë van die vyftigerjare keelvol is vir sosiale ongelykhede. In Engeland het Anchuli Felicia King, dramaturg van White Pearl, en Selina Thompson met Salt in 2019 die Royal Court-teater op horings geneem en volgens kenners het dié dramaturge weer momentum aan die angry young women-beweging gegee. Dekades ná die angry young men stoom verloor het, volg die vroulike aktiviste wat, soos Jephtas, in geen ondubbelsinnige taal hulle woede jeens geslagsgebaseerde geweld, historiese ongeregtigheid, wit bevoorregting en rassisme laat geld nie. Sedert die uitbraak van COVID-19 het sosiale ongelykheid verdiep en geslagsgebaseerde geweld kommerwekkend toegeneem in Suid-Afrika. Jephtas is ’n born free, gebore na 1994 in ’n land met meer geleenthede vir almal, maar waar die wonde van die verlede halsstarrig bly sweer. Sy gebruik ook poësie as platform vir haar protes en omarm alle multimediafunksies tot haar beskikking om haar gehoor te bereik. Haar videogedig op sosialemediaplatforms, The apology we never got waarin sy president Cyril Ramaphosa uittrap omdat hy nie genoeg doen om geslagsgebaseerde geweld aan te spreek nie, het soos ’n veldbrand versprei.

Jephtas sluit aan by onder meer Ronelda Kamfer, en in die bedankings agter in die bundel sê sy: “Ronelda Kamfer. King, jou woore, “Vee, jy censor jouself”, het gemaak dattie ding begin ruk het en van daai tyd af, toe maats ek mettie attitude van ’n girl met twee curly ballas, ’n lolliepop in my mond, ’n AK-47 en my mirrelvinger na die wêreld toe. Saloet.” Die bundel is brutaal eerlik met min sensuur en selfsensuur – en Jephtas verteenwoordig ’n stem vir die hedendaagse Suid-Afrika.

Die titel, “Soe rond ommie bos” is ontleen uit die vers, “die man wattie koeie melk” (p. 9), strofe 3:

 

soe rond ommie bos

my tong skiet los

ek praat ytie mond vanne meid mette warme bôs

ek praat ytie oegpunt vanne maid yt Stellenbos

 

Die dubbelduidige “maid” spot fyn, en Stellenbosch kom inderdaad in die jong aktivis se visier, byvoorbeeld in “driving lesson” (p. 41) en “endgame” (p. 45).

Die gedigte betrek Afrikaanse liedjies, kinderspeletjies, persoonlike anekdotiese vertellings wat aangebied word as straatwyshede, of verse wat die leser ontrafel soos raaisels. Die gedigte verras in hul komplekse eenvoud. So byvoorbeeld is die kinderspeletjies – wat inheemse kultuurgoed vir Afrikaanses is en ironies as samebindende element tussen rassegroeperinge gesien kan word – nie onskuldig nie. “Soe rond ommie bos” herinner aan “Koljander, Koljander (ook ‘Aljander’) so deur die bos…”, met die sinistere einde “die laaste een se kop word afgekap!” En die koppe rol behoorlik in die bundel. Die speletjies het ’n onheilspellende ondertoon. Ook die idioom, “om iemand om die bos te lei” (te bedrieg) kom by die leser op.

Op p. 12 verwys die spreker na die speletjie, “spite”:

 

spite

in my kinnerjare het ôs kak baie spite gespeel

ek wietie wat julle it noemie

[…]

spite betieken jy vat ieman virre poes

deliberately

dis net ’n pity die blokke issie grootte van ’n tronksel

en as jy vasgevang is dink jy nie nog vêder

assie grootte van jou blokkie

is daa waa ôs gelee het om mekaa te spite

 

Die donker ondertoon is dat die spel verradelik is – of dat verraad self in die volwasse lewe as ’n ‘spel’ bedryf word. Op p. 10 word wegkruipertjie as opwindende kinderspel gejukstaponeer met die ontnugtering van volwassewording – en wens die spreker dat sy eerder nóú (as volwassene) kan wegkruip ná alles wat sy gesien het en nou weet.

Ook liedjies word geparodieer en die trant is een van ontluistering, byvoorbeeld p. 34:

 

sannie

sannie sê sannie sal siewe sakke sout sliep

wie is sannie en waantoe gan sannie mettie sout?

gepraat van sliep

gerald sliep elke sarag vi siena deurie gangetjie

dai twie perform elke gotlike nawiek soe

hulle syp saam

dan skel hulle saam

moer mekaa

moer anne mense saam

dan byrie hys slap hulle saam

maa ek het altyd gewonne

soek hulle nie iets annesie

die next nawiek

sal ek wee hieso sit

met my doppie en my kusch

dan hoo ek wee net gerald se ma se poes

wan sannie sê sannie sál siewe sakke sout sliep

wat sannie soek sál sannie kry

al is siena al half moeg en vrek vannie baklei

 

Alledaagse trivialiteite in die verbygaan kry nuwe poëtiese betekenis, byvoorbeeld in “coca-cola, fanta, sprite” (p. 11) word die koeldranke sinoniem vir “Blacks. Coloureds. Whites”. Die digter let op detail en besin oor die raaiselagtige toevallighede van dinge.

“Issie ’n cycle nie, is life”, die tweede gedeelte in die bundel, handel oor geslagsgebaseerde geweld. In “Bly nog ’n rukkie” (p. 36) word die ambivalente stem van ’n mishandelde vrou, wat haar man/kêrel nie kan los nie, gehoor. Dít wat sy eintlik negeer, is ook dit waarvoor sy vra.

 

gie my nog een klap tien my wang

gooi nog een glas wyn deu my gesig

trek nog een kee my hare

gil my naam af innie gang

briek nog een laaste bôd in my naam

haal wee ôs foto’s yt elke raam

kô trug

bly nog ’n rukkie

langer

 

Maatskaplike ellende en armoede word verbeeld in “12 desember 2016” (p. 26) wanneer die spreker berig oor haar ouma wat haar huis verloor het en by die werk was toe die kinders uitgesit is.

In die ironiese “mandela se legacy” (p. 31) word antie Gerty se drankmisbruik voortgesit as sy wyn koop van haar maatskaplike toelaag (SASSA), ’n nalatenskap van Mandela maar óók van die dopstelsel: “kyk met wat het mandela vi antie gerty gelos / geld vi wyn / die system wêk nog once […]”

“driving lesson” (p. 41) verras met sy dubbelduidige gebruik van die woord “links” as die spreker gaan vir ’n bestuursles in ’n wit woonarea in Stellenbosch:

 

[…]

byrie stop

doen ek my observasies

draai links, ennie wit vrou wat daa draf

haloep binne innie sloot en inne tak

die instructor sê, kyk hoe skrik sy vir jou

ek sê, wow, she saw a black person

 

In die derde deel, “hie rukkie ding” word witmense met hulle pretensie, skynheiligheid en ondankbaarheid (wit bevoorregting) uitgetrap. Baie verse spil rondom (oorgeërfde) kulturele misverstande, en al marsjeer die spreker met ’n AK-47 en middelvinger na die wêreld (met verwysing na haar saluut aan Ronelda Kamfer in paragraaf 2 hierbo), is van die verse komies – en die leser moet glimlag vir die jeugdige moedswil, al is die sosiale kritiek eg en relevant.

In “born free” (p.15) en “R200” (p.18) word daar na die spreker se afwesige vader verwys na ’n “sperm donor”. Jephtas is gevat en verras met kwinkslae, al is die wrang humor ’n kamoeflering vir bitterheid en pyn. “born free” se dubbelbetekenis, naamlik dat die sreker ná 1994 gebore is maar dat die vader nie by was met haar geboorte nie, maak van haar ironies ’n “vrygeborene” sonder die juk van patriargie waarteen sy elders uitvaar. “R200” (p. 18) vertel van die “sperm donor” wat soms R200 vir haar by Shoprite inbetaal, maar origens net leë beloftes aan haar maak.

Jephtas takel sensitiewe kwessies kaalvuis – en sy is ’n dapper digter. Haar verse is stewig geanker in die ideologiese en maatskaplike kwelvrae van ons tyd. Sy lewer verfrissende en gestroopte poësie en verstaan die kuns van woordekonomie. Die lang motto van James Baldwin voor in doen ongelukkig afbreuk aan die bundel – dit vertoon pretensieus en die gravitas van die stuk tuimel bo-op die verse in, wat ligvoets beweeg.

In geheel gesien is Jephtas ’n digter om dop te hou, soos ook dié pragvers getuig:

 

colonized

Vade boe innie hemel

ek bid vi veannering

lei ôs na waters waa daa rus is

weg vannie castle ennie black

berei ’n tafel voo ôs vyande

en briek brood in plaas van ôs harte

laatie bloed ophou vloei

soesie wyn

en laat ôs mense beginne besef daas no reward virrie pyn   (p. 52)

 

Resensie: Konfessies, kaarte en konterfeitsels (Joan Hambidge)

Tuesday, March 9th, 2021

 

 

Konfessies, kaarte en konterfeitsels. Deur Joan Hambidge. 2021. Imprimatvr. ISBN 978-0-620-90397-4 

Resensie: Bernard Odendaal

 

Die opnoeming wat met alliterasie gepaard gaan in die titel van hierdie nuutste toevoeging tot Joan Hambidge se digoeuvre – haar bundels tel nou al sowat twee dosyn – suggereer tegelyk verskeidenheid én samehang.

Die opskrif van die bundel kan trouens gesien word as merker van meer as net die tematiese, stilistiese en selfs vormverskeidenheid wat daarin onderdak gebring is. Talle kenmerke en bekende motiewe uit haar werk, en die verweefdheid van dié bundel daarmee, word ook in die gedagte geroep. Op ʼn manier is dit ʼn digterlike samevattingsblik wat gebied word, bykomend beklemtoon deur die verwysings na en aanhalings uit vorige bundels van haar (naas, op nou al kenmerkende wyse, dié van ʼn magdom ander skrywers) wat oral opduik.

In Konfessies, kaarte en konterfeitsels val die belesenheid van Joan Hambidge as akademikus en leesavonturier dus weer eens op. Die talle motto-aanhalings en ander intertekstuele toespelings, die aanhalings in en ontlenings uit ʼn verskeidenheid tale, die inspan van teoriekonsepte en vakterminologie, spreek algar hiervan. As leser moet jy, as jy nie reeds Hambidge se wye verwysingsveld deel nie, bereid wees om na te lees en na te slaan as jy wil saamreis onderweg na sin in ʼn gedig soos die een waarmee die bundel afgesluit word. Ek haal, naas die titel, net die openingstrofe daarvan aan.

 

            Viaticum

Carthago delenda est?

Op hierdie reis stap ek verby

die Al Kasbah-moskee

terug tot by die Av. H. Bourguiba,

die vreemdklinkende name

soos ʼn klip in my skoen:

in simplicitate cordis?

Die tour de l’horloge wys tyd,

die St. Vincent de Paul-katedraal

staan stoets op ʼn kerkhof waar die dooies

tydloos rus, ruggespraak hou,

soos jy wat immer

vir my proviand verskaf het

en steeds bly doen

met my hart op my mou

elisie én illusie

tussen aankoms en vertrek

ʼn sakrament van verlies.

 

Daar is min reisdigters in Afrikaans wat by Hambidge kan kers vashou. Die woord “kaarte” in die bundeltitel dui al aan dat dié motief weer belangrik is. Sulke reise is, om by twee gedigtitels uit afdeling IV te leen, van sowel “uitwaartse” as “inwaartse” aard, meermale gelyktydig so. Wat eersgenoemde betref, is dit hierdie keer veral Suid-Amerikaanse, Noord-Afrika- en Verre-Oosterse bestemmings wat aangedoen word. In die vyf gedigte uit die reeks “By Jeroen Bosch se triptieke” (afdeling IV) kom nog méér wêrelddele ter sprake. Vraagstukke oor die eie kunstenaarskap tree, by wyse van gesprekvoering met ʼn mentorfiguur (“HJS”), hierin tesame met dié oor Bosch s’n na vore. Ook indrukke uit ʼn buurlandse besoek val met digterskapbesinnings saam, naamlik in ʼn gedigtedrieluik (“Landskap: Namibië”) uit afdeling VIII. Laasgenoemde sluit, met ʼn kopknik rigting D.J. Opperman, met welluidende Namibiese plekname –“Aftelrympie” – maar waarvan die slotsom aan voorspelbaarheid mank gaan:

 

Pas, hoogte,

kloof,

vlei, berg,

noutes

hier in soveel

tale uitgekerf.

 

Sulke ars poetica-gedigte, die “konterfeitsels” waarvan in die bundeltitel en in die gedig “My moeder praat met haarself” gewag gemaak word, en waarvolgens “die waarheid geleuentaal” kan word (“Marilyn Monroe en Arthur Miller”; oorspronklike kursivering), is sterk aanwesig, in ooreenstemming met wat ʼn mens al leer verwag het van opvolgende Hambidge-bundels. Die gesprekke wat aangeknoop word met “HJS” in hierdie verband, is al genoem. Dié “geliefde mentor”, soos hy bestempel word in die gedig “Pase”, is wyle Henning Snyman, in lewe ʼn gesiene literator aan onder andere die Universiteit van Kaapstad en wat besonder insigryk oor die digkuns kon skryf. Hy was voorheen Hambidge se studieleier en reeds in vroeër bundels ʼn gespreksgenoot vir haar. Hy is sowat vier jaar gelede oorlede, enkele maande ná Hambidge se moeder, juis in die tyd toe die gedigte in Konfessies, kaarte en konterfeitsels aan ’t ontstaan was (aldus Hambidge self, in ʼn onderhoud wat elders op hierdie webblad verskyn).

Op besonder boeiende wyse word, met benutting van Julia Kristeva se konsep van die chora soos dit slaan op die vroegste stadium van psigoseksuele ontwikkeling, in meerdere gedigte verbande gelê tussen die lewegewende potensiaal van die baarmoeder en van die gedig – in beide gevalle, helaas, van onvermydelik tydelike aard. Hiervan is die volgende gedeelte uit gedig 5 van die reeks “Die grein van die stem” (afdeling I), met ’n ironiegelade woordspeling aan die heel einde, ʼn sprekende voorbeeld:

 

Nege maande

en drie dae lank

het ek geskuil

in jou moederbuik.

Terug in die chora

skandeer ek die verliese

in my –

die afwysende moeder,

die liefhebbende moeder,

die versorgende moeder,

die treurende moeder,

die moeder wat vertrek …

En hierdie gedig,

ʼn swart sonar skerp belig,

voorspel

ʼn posisie

fataal.

 

Verwant hieraan is die “matriosjka-” oftewel skilpop-motief wat in enkele gedigte opduik (“Pase 2018”; gedig 3 uit die reeks “My moeder”), naamlik as beeld van identiteit-veelvuldigheid. Ek “skil die woorde af / tot by soveel genderidentiteite”, skryf Hambidge in laasgenoemde gedig. Op pynlik ontroerende wyse word die vervreemdende van sodanige (her)definiëringstrewe bely in “Immigrant”, waarvan enkele strofes soos volg lui:

 

Stuksgewys word jy afgeskil,

ingedwing, uitgevang:

Daar is stof op jou skoene.

Deeglik besin en afgedwing

om ou verwysings en verswygings

vir oulaas weg te boen.

[…]

Nou is daar net die inlaut oor,

die binneklanke van taks

en taksering.

Verduur die proses,

hoe duur die proses

van ʼn opname:

die self geskei

van die krassende self.

 

Hambidge het haar reeds dekades gelede naas Johann de Lange gevestig as ʼn rigtinggewende verkenner en vertolker van die gay-belewing in die Afrikaanse digkuns. In hierdie bundel vind die gendertematiek ʼn besonder skrynende uiting deurdat dit, veral in die gedigte waarin die oorlede moeder aangespreek word, belig word in terme van matriargale en ander familiale rolverwagtinge. Sulke apostrofiese “konfessie”-gedigte – om weer die bundeltitel te betrek – veral dié in die reeds vermelde reekse “Die grein van die stem” en “My moeder”, maar ook enkele familiegedigte in afdeling X, behels myns insiens die ware hoogtepunte van die bundel.

Daarom dat Konfessies, kaarte en konterfeitsels as ʼn waardige teenhanger gesien kan word van die versameling vaderfiguur-gedigte wat Hambidge in Dad (2006) byeengebring het. Vandaar ook dat Hambidge die volgende twee versreëls uit “My ouers”, ʼn gedig wat by haar 2015-bundel Matriks ingesluit was, bevestigend kan aanhaal in gedig 3 van die “My moeder”-reeks: “Haar stem die metrum van my verse, / sy hand die vorm van my verse.”

Dit was nie net Hambidge se “geliefde mentor” wat haar akademies en digterlike gestimuleer het nie. Die aansporing wat van haar oorlede moeder uitgegaan het, was van ewe deurslaggewende belang vir haar in hierdie opsig – hetsy, meermale, in rebelse reaksie op geykte verwagtinge.

 

Ars poetica

My ma lees vir ons voor

uit Little women;

niks van dié verhaal

kan ek nou onthou nie:

net haar poging om my

in optima forma te kry,

ek versamel spinnekoppe

en bestudeer reptiele

in die buitelug

agter hierdie verhaal om

bou selfs ʼn plastiekmodel

met ʼn padda se binnegoed

netjies inmekaar gepas

soos ʼn perfekte gedig,

wat al die bloed en derms

moet afwas, uitwis, uitgooi,

wegsteek, weghou,

sodat die eindproduk,

met Bostik aan mekaar geplak,

pienk en groen en rooi geverf,

paraat op ʼn staandertjie kan pas.

Daar het toe dadels

van my ma se vermanings gekom.

 

Haar moeder was en is vir haar in bepaalde opsigte, so skryf Hambidge in die eerste gedigdeel van die genoemde tweeluik “Landskap: Namibië”, “ʼn split-scene-konfigurasie”. So ʼn konfigurasie behels die instelling van, byvoorbeeld, ʼn selfoon sodat die voorwaarts fotograferende kamera en die truwaartse selfie-kamera tegelyk werk.

Verdere aangesprokenes in Konfessies, kaarte en konterfeitsels is Hambidge se bekende digterlike geprekgenoot Johann de Lange (in “Landskapvers”), maar ook, op nou al verwagte wyse, nasionaal en internasionaal bekende figure van dikwels populêr-kulturele allure (in afdeling VII). Aan Marilyn Monroe word daar selfs drie gedenkgedigte afgestaan – ʼn tragiese vroueseksualiteitfiguur oor wie “poësie-paparazzi” (“Marilyn Monroe: stillewe in wit”), waaronder ʼn aantal Afrikaanse digters, “kloekmoedig bly dig” (“Marilyn Monroe en Arthur”). Sulke “ikoon”-gedigte (luidens “Dawid Bowie [1947–2016]”) bevat dikwels egter ook iets konfessioneel met betrekking tot Hambidge as mens en digter self.

Die feit dat die afdelings genommer maar ongetiteld is, kan gesien word as aanduiding dat die gedigte in hierdie bundel rondom bepaalde tematiese fokuspunte gegroepeer staan sónder dat sulke indelings streng afbakenend funksioneer. Die “konfessies”-, “kaarte”- en “konterfeitsels”-motiewe duik, telkens in ʼn mindere of meerdere mate verweefd, dwarsdeur die bundel op.

Plek-plek is gedigte ingesluit wat myns insiens esoteries aandoen – soms weens die moeilik agterhaalbare interteks-verwysings daarin (in “Chirografie”, byvoorbeeld), ander kere weens dubbelsinnige (troebele?) stelwyses. Ter illustrasie van laasgenoemde haal ek die openingsin van “Moeder: jeugfoto” aan:

 

Op ʼn ou vergeelde foto sit my moeder,

tot nou onbekend vir my, die kyker,

op Kersdag 2017, ʼn nakyk, stil nagelaat

met ander beelde aan haar erfgename.

 

Is dit die foto of die moeder wat “tot nou onbekend vir my” was? Eersgenoemde, veronderstel ʼn mens aanvanklik. Die sintaktiese nabyheid van “moeder” en “onbekend” laat egter deurskemer dat laasgenoemde waarskynlik ʼn faset van (ook) die moederfiguur benoem. En van wie kom die “nakyk”? Van “die kyker” (die “ek” in die gedig)? Van die moeder op die vergeelde foto? Albei?

In ʼn gedig oor haar oorlede moeder se “gewoonte om kajuitraad / te hou met haarself in die kombuis” (“My moeder praat met haarself”) wonder die digter, met implikasies vir haar eie (en alle) digterskap, oor die relevansie en nut van sodanige “intieme binnespraak”: “Wat is hierdie selfpraat of soeke tog / vir ʼn Ideale-leser-of-toehoorder?”

Wel, Konfessies, kaarte en konterfeitsels het my díkwels geboei en ontroer. As bundel van die hand van een van ons bekendste literator-digters is dit ʼn bydrae wat ek, die enkele punte van moontlike kritiek ten spyt, kwalik sou wou sien ontbreek op my poësierak. Dit gaan dié plek van onmisbaarheid inneem langs vier ander publikasies deur Afrikaanse veteraandigters by die jonge Imptimatvr-uitgewershuis: Pirow Bekker se Aan die deur van die wis en die onwis, Dolf van Niekerk se Berigte uit die skemerland en Johann Lodewyk Marais se Insektarium en ander gedigte en Veldboek.

 

 

Resensie: Drol innie drinkwater (Churchil Naudé)

Monday, January 11th, 2021

 

 

 

Drol innie drinkwater deur Churchil Naudé. Naledi, 2020.

 

Resensie: Stefan van Zyl

 

In Nuwe Stemme 6 (2017) word Churchil Naudé, rymkletser van Mitchell’s Plain, as een van die nuwe stemme in Afrikaanse poësie geïdentifiseer. Sy vers “Die woord” (pp. 30-32) het toe reeds die toon van sy poësie aangegee en met die opname daarvan in sy debuutbundel, Drol innie drinkwater (2020), verander dié nuwe stem, wat sedert die begin van die vorige dekade via klankgelowe gehoor kan word, in ʼn gevestigde stem op papier:

 

[…]

as jy die woord wil rangskik volgens jou soort en volgens jou tipe
dan sê ek bring nog bietsie sout en bring bietsie piepe’
sodat ek hierdie woord wat jy so liefhet
kan besmet met verkoue en uitheemse griepe

ek is’ie drol innie drinkwate’
die gat innie sinkplate
wat jou woord kom besmet met ongesertifiseerde prate
wat jou woord se siel aan die duiwel wil ve’koep
wat die woord dikgesyp maak met vrot wyn op my stoep
wie is jy om die woord gevange te hou in jou teorieë
jou instansies
jou kerk

[…]

 

Die bundel bevat 51 verse waarvan sommige die lirieke van songs op sy albums Kroeskop vol geraas (2015) en Kroesifaaid (2018) is. Hoewel die voorblad in skakerings van blou is, is die oorheersende kleur wat vanuit die verse voortvloei die van bloed wat direk verband hou met die veelvuldige identiteit- en maatskaplike kwessies wat onvermydelik deel van Naudé se belewing van die Kaapse Vlakte is. Die vers “Die bloed” (pp. 14-16) beklemtoon hierdie tematiek:

 

[…]

as die bloed by jou vloei
vloei my trane j
want die goed binneʼn jou
is die goed in my
want die bloed binneʼn jou
is’ie bloed in my
yes
hoe gaan j bloed stry

 

Die digter se komplekse verhouding met die spanning tussen Standaardafrikaans en Afrikaaps (waarin al die verse geskryf is) is een van die duidelikste merkers van veral die identiteitkwessies wat in die bundel hanteer word. Die vers “Praat saam met my” (pp. 86-87) is ʼn sprekende voorbeeld van hierdie spanning en verduidelik waarom Naudé homself as die spreekwoordelike “drol in die drinkwater” (of “rooiwyn op ʼn nuwe mat”) van Afrikaans beskou:

 

[…]

hulle sê hei! gebruik my taal suiwer en korrek
en ek sê hei! hou asseblief tog net jou bleddie bek

[…]

 

In aansluiting hierby spreek die digter voorts die volgende (sarkastiese) versugting uit in die vers “Die mooi-mooi gedig” (pp. 20-22):

 

ek wil graag ʼn mooi gedig skryf
sonder kru taal
sonder issues
wat ander belas en bemal
met perfekte Afrikanernasionalistiese suiwer
spierwit
wit Afrikaans
wat mense in Welkom en ander omliggende dele nie sal walg nie

[…]

 

Sou hy egter in Afrikaaps skryf, antisipeer hy die volgende:

 

[…]

maar dit sal seker die taalpuriste verknor
hulle brullende bekke vermor
ʼn morbiede moraliteit
ons publiseer net
winsgewende winsdrewende winskopie-kommoditeit
die vierde apie sit-sit met ʼn pen sonder ink
dan dig digters nie wat hulle dink
dan kan die riviere stil-stil verdrink
dammetjies begin stink
stagnant
ongesertifiseerde verdagte gedagtes
is verbode om hier te plant
neerhalende opmerkings is konstant
kom ons hou ʼn kompetisie waar net mooi poësie ʼn goue medaljetjie
en ʼn gedenkplaatjie kan
wen wen wen want
ons het kontant

[…]

 

Uit die aangehaalde verse blyk dit duidelik dat Naudé as die “antoniem vir onderdanig” (p. 35) tereg in opstand kom teen diegene wat Afrikaans as “private property” (p. 30) beskou en sprekers van Afrikaaps probeer uitsluit. Hy slaag egter met sy poësie daarin om hierdie sogenaamde “privaat eiendom” te onteien en ontsluit sodoende verskeie nuwe moontlikhede vir sprekers van Afrikaaps.

In die openingsvers van die bundel spreek die digter die leser direk aan:

 

Leser (p. 7)

Ek dink
ek is meer ʼn digtersdigter
as wat ek ʼn nugter digter is
jy kan nie net hier kom lees
en verwag om meegevoer te word nie
jy kan nie net sommer so
jou oë
op hierdie blaaie gooi
en dink jy gaan volraak nie
om te lees
moet jy ook wees
om te eet
moet jy ook geëet word
samewerking
so kry beide se bene versterking
wat is die skryf
as dit nie ʼn lees ken nie

 

Hierdie waarskuwing dat die leser nie met vooropgestelde idees na die verse in die bundel moet kom nie, is uiters geldig want met die eerste lees van die bundel kan die leser maklik oorrompel word deur ʼn allesoorheersende gevoel van wanhoop met afwisselende verligting wat spoedig weer in wanhoop omsit. Naudé wend hierdie spanning in sy skreiende verse doelbewus aan ten einde die leser bewus te maak van en direk te konfronteer met sy (wit) bevoorregting en sonder omhaal te wys hoe ver verwyderd sodanige bevoorregtes staan van die uitdagings wat veral die mense op die Kaapse Vlakte daagliks in die gesig staar.

Van die kwessies wat hy met sy snydende sosiale kommentaar hanteer sluit in geweld (“Onse vaders”), substansiemisbruik (“Verdriet”), armoede (“Ek” en “Valentynsdag”), ongelykhede (“Ons is nie almal so nie”), geloofsworsteling (“Is hy op pad?” en “Standerd drie”), rassespanning (“Fout” en “Ek is hier”), veroudering (“Breekbaar”), dood (“Die ou vannie oomblik”) en die manier waarop al hierdie faktore interpersoonlike verhoudings (“Die voetsekhie’wegblues” en “Sorrie”) en die digter se belewing van liefde (“Ondervinding” en “Liefde”) beïnvloed. Hoewel enkele verse as voorbeelde hier uitgelig word, word die temas deurgaans vervleg soos in Naudé se treffende herskrywing van Anton Goosen se 1979-treffer “Boy van die suburbs”:

 

Boy vannie suburbs (p. 10)

hy’s ʼn
boy vannie dam
in sy hart is ʼn vlam
hare min gekam
soes’ie khoi en san
son of the soil
deur sy ma gespoil
deur sy pa geabba
min gesien van dadda
min gespin van kerk
in sy moer gewerk
en sy sak is swak
maar sy hart bly sterk
en hy sprei sy vlerke maar sy vel het perke
in sy land is hy vry
maar die past los merke

 

Die vers in die bundel is ʼn verkorte weergawe van die vollengte snit wat hy in 2015 saam met Goosen opgeneem het. Dit is beslis die moeite werd om die kort dokumentêr getiteld Boy vannie suburbs (2016) te kyk en ook na die fassinerende onderhoud op Tunes Live Podcast (2019) te luister ten einde meer insig in Naudé se lewensuitkyk en verhouding met Afrikaans te kry.

Hoewel die verse in geskrewe vorm volkome as selfstandige poësie slaag, verkry dit tog ʼn ekstra emotiewe betekenislaag wanneer dit gerymklets word. Die verse is duidelik nie veronderstel om bloot tussen die blaaie van die bundel vasgevang te bly nie en wíl verbaal vrygestel word ten einde gehóór en liggaamlik belééf te word. Met Drol innie drinkwater neem Churchil Naudé uiteindelik sy volwaardige plek as digter in die Afrikaanse letterkunde in:

 

Digkuns (pp. 33-34)

[…]

dig baar baie babas binne-in bundels
en so
koppel gedigte heupbeen en ruggraat
bloed en aar
die kitaar met die snaar
jou dns
met die wêreld se res

[…]

 

[In Episode 8 van Ek wou nog sê wat op Maandagaand 1 Februarie 2021 om 19:30 – 20:00 op VIA uitgesaai word, gesels Daniel Hugo met Churchil Naudé.]