Resensies

Resensie: ‘n Vry vrou (Antjie Krog)

Wednesday, November 18th, 2020

 

 

 

 

‘n Vry vrou deur Antjie Krog, Human & Rousseau, 2020

Resensie: Heilna du Plooy

 

Dit is gebruiklik dat daar van tyd tot tyd versamelbundels verskyn waarin ’n seleksie uit die werk van belangrike en prominente digters bymekaargebring word. Antjie Krog is gewis een van die Afrikaanse digters wie se statuur versameling en heruitgawe vereis en daarom is die verskyning van ’n Vry vrou. Gedigte van Antjie Krog ’n welkome en tydige publikasie.

Daar is verskeie aspekte wat so ’n bundel met ’n seleksie van gedigte uit die oeuvre van een digter belangrik en noodsaaklik maak. Dit is in die eerste plek ’n erkenning van die status van ’n digter asook van die gehalte en gewildheid van die digter se werk. Die herpublikasie van gedigte uit bundels wat lank terug verskyn het, of selfs uit druk is, bring verder spesifieke gedigte opnuut onder die aandag en bevestig hulle waarde. So ’n publikasie bring dus die digter self en haar werk opnuut onder die aandag van lesers.

Vanselfsprekend maak so ’n publikasie ’n stelling – ’n stelling wat onvermydelik direk of indirek met kanonvorming of kanonbevestiging te make het. Die waarde en belang van die digter en haar werk word daardeur opnuut beklemtoon, bevestig, herbevestig en uitgebrei, wat ookal die maatstaf van die samesteller was by die seleksie en ordening van die gedigte. Samestellers maak soms ’n keuse met die oog op die gedigte self (enkelgedigte wat deur die samesteller as voortreflik beskou word wat die literatuurbeskouing van die samesteller sal weerspieël); soms is die oogmerk om ’n oorsig oor die digter se werk te gee en dan word gedigte wat as verteenwoordigend beskou word uitgesoek; soms word ’n keuse gemaak met die oog op populêre smaak waar die samesteller ’n inskatting maak van waarvan lesers sal hou op ’n bepaalde tydstip in die geskiedenis. Al hierdie soorte samestellings word ook gemaak teen ’n bepaalde historiese agtergrond, hetsy ideologies of literêr-teoreties en kan die bestaande siening van die digter en haar werk (d.w.s. haar plek in die kanon) bevestig of kritiseer of selfs ondermyn.

Die ander belangrike feit is dat die samesteller ’n belangrike rol speel in hoe die werk van ’n digter beskou en onthou word en dat die maatstawwe wat aangelê word by die keuse en die ordening wat gebruik word in die versameling ook die posisie en waarde van die digter en haar werk beïnvloed.

In sy boek Love and its Critics waarin ’n oorsig oor die ontwikkeling van liefdespoësie oor die eeue heen bespreek word, beskryf Peter Bryson (2017) kritici en samestellers en navorsers oor die letterkunde as “those our culture has entrusted with the authority to perpetuate the understanding, and the memory, of poetry” en gaan verder om te sê dat hierdie mense weerstand moet bied daarteen dat die poësie gereduseer word tot blote allegorie of ideologie. So ’n opmerking is vir my belangrik omdat die poësie kan dra wat gewone diskoers of openbare gesprek nie kan dra nie, veral as dit gaan om die intensiteit en kwaliteit en aard van belewenis. Soos Seamus Heaney dit gestel het in “Crediting poetry”, sy Nobelprysrede uit 1995:

I credit poetry … both for being itself and for being a help, for making possible a fluid and restorative relationship between die mind’s centre and its circumference … I credit it because credit is due to it, in our time and in all time, for its truth to life, in every sense of that phrase.

Die verantwoordelike sameseller hou al hierdie dinge waarskynlik gelyktydig in gedagte: die oeuvre, die voortreflike enkelgedig, die digter as digterspersoonlikheid en die leserspubliek. Nogal ’n jongleurskunstenaar moet so een wees! Nogtans is daar steeds mense wat hierdie moeilike werk aanpak en uitvoer ter wille van die liefde vir die poësie, mense wat die slaggate sien en systap, wat weet dat hulle in ander slaggate sal trap maar wat nogtans voortgaan en ’n produk van waarde probeer aflewer. ’n Vry vrou is so ’n bundel wat getuig van insig in die oeuvre van die digter en wat die digter self asook ’n verteenwoordigende aantal gedigte weer onder die aandag bring. Die bundel is ’n waardige bestek van ’n oeuvre tot in hierdie stadium.

Die heraanbieding van gedigte, treffende goeie gedigte, vanuit ’n nuwe invalshoek wat nuwe insig en ’n nuwe vervreemdende blik op elke spesifieke gedig rig, is en bly dus nodig en prysenswaardig. En in die geval van ’n digter soos Krog is dit hoog tyd vir ’n nuwe versamelbundel aangesien Digter wordende reeds in 2009 verskyn het. Nie net het daar nog twee bundels van Krog daarna verskyn nie, maar die wêreld van waaruit lesers na haar werk kyk, het verander en hoewel dit die gedigte anders kan laat lyk, toon dit ook dat die gedig as gedig sy seggingskrag behou. ’n Vry vrou oorvleuel dan ook glad nie met Digter wordende nie en maak ’n bydrae daarin dat ander gedigte hier weer onder die aandag gebring word.

Die belangrikste aspekte wat aandag verdien by so ’n hersamestelling van gedigte is die seleksie van die gedigte uit al die bundels van die digter en dan veral die ordening in die versameling. Dit is ongetwyfeld so dat ’n ander “tekstuele omgewing” nuwe insig in gedigte moontlik maak, dat die leser met nuwe oë kyk wanneer gedigte in ’n ander verband te staan kom en dat daar nuwe verbindings en assosiasies deur ander binnetekstuele verhoudinge gegenereer word.

Soos die titel aandui, val die klem in hierdie versameling op gedigte wat handel oor vroulike ervaring en vroulike sienings van sake. Krog se gedig “Paternoster” waarin sy haarself as ’n “vry fokken vrou” verklaar, het immers al ikoniese status verwerf en die sterk persoonlike en individualistiese aanslag in Krog se oeuvre maak ’n fokus op vroulikheid in ’n wyer sin sinvol. Die bundel bevat vyf afdelings, elk met ’n poëtiese aanhaling as opskrif. In die eerste afdeling “sink my man sy tong in my” word liefdesgedigte uit al die bestaande bundels byeengebring en in die volgende deel “ek wou ’n ark skep in my arms” handel die gedigte oor die verhouding van vroue tot kinders en kleinkinders, meeestal die kinders in die digter se eie lewe, maar ook ander vroue word betrek.

Die gedigte in die derde deel van die bundel met die opskrif “die wilde olyfbome blom” sou ek beskryf as gedigte wat verband hou met Afrika, die fisiese plek, die geskiedenis en die mense en spesifiek die vroue van Afrika. Die skryfproses kom aan die orde in “ek skryf omdat ek woedend is” en die laaste afdeling bevat gedigte oor ouerword en siekte en die die konfrontasie met die naderende dood soos wat vroue en die digter self dit ervaar. Nogtans moet mens in gedagte hou dat gedigte betekenis in uitwaaierende sfere aktiveer en dat die gedigte uiteraard tematies oorvleuel: ’n liefdesgedig kan ook elemente van die verhouding tot die land bevat, ’n skryfgedig of poëtikale gedig kan ook oor die liefde handel en ’n gedig oor die dood ook na skryf of oor die kwellinge van die land verwys. Dit gebeur ook in hierdie bundel en versterk sodoende die eenheidskarakter daarvan omdat die gedigte oor en weer met mekaar praat en die leeservaring vir die leser saambind.

In elke afdeling is daar gedigte uit vroeë en latere bundels en dit onderstreep die gedagte dat Krog van die begin af met bepaalde temas besig was en steeds is: die liefde en die erotiek, die verhouding tussen ’n mens en haar allernaaste, kinders en eggenoot en geliefdes, die land waarin sy leef met sy kenmerkende politieke en historiese kwessies, die skryfhandeling en die noodsaak om te dig. Dit is ’n bekende feit dat Krog se werk sterk outobiografies is en dat opeenvolgende bundels telkens gehandel het oor die lewensfase waarin sy haar bevind het. En nou blyk dit duidelik dat sy nogtans in elkeen van daardie lewensfases deur verwante kwessies aangegryp was tot so ’n mate dat sy daaroor geskryf het. So kom ’n gedig soos “oorsprong” uit Januarie-suite (1972) te staan langs “begrafenis” uit Lady Anne (1989) en “bergmeditasie : sondag 24 januarie” uit Verweerskrif (2006). Al drie gedigte het met die dood en verganklikheid te make en soos in die ander gedigte in die afdeling, skryf Krog van die begin af met dieselfde passie en intensiteit daaroor.

Die afdeling met die liefdesgedigte begin met twee verse uit die negentigerjare en dan kom “ons dorp, XI” uit 1985 en “’n ver-af trein” uit 1972. Die bewoording van liefdeservaring is in vroeë en later verse ewe oorrompelend, van “my geliefdaantige ondergang” en “jy skiet my vol blomme/ blitsende kalkblank asters uit jou loop” tot by “jou nat snoet in my lies”, “tot die sinne toe verruk, is ek ’n vrou van wortelskiet” en “hoe meer ek jou vernietig/ hoe meer hink ek self ten gronde” is die leser uitgelewer aan taal wat jou oorwoeker en insleep in die gedig.

Wat ook na vore kom waar Krog se gedigte tematies gerangskik is, is wat Bernard Odendaal (2013) in ’n artikel assosiatiewe bondeling (“associational clusters”) genoem het, d.w.s. eienskappe wat die gedigte aan mekaar verbind, wat ooreenstemmende gedagtes beklemtoon en versterk, hetsy deur middel van inhoudelike of tegniese middele. Ek dink hier, om ’n enkele voorbeeld te gee, aan die opvallende gebruik van voornaamwoorde: dis deurgaans duidelik in ’n gedig oor wie dit gaan en wie aan die woord is of dit ’n ek-gedig of ’n sy-gedig of ’n hulle-gedig is. Die gedig is dus meestal baie sterk gekoppel aan persone of ’n mens, dikwels aan ’n spesifieke mens wat aan ’n bepaalde gedig ’n samehang gee deur die vers as’t ware vanuit die “fokalisasie” van daardie een karakter te laat praat. Die voornaamwoorde word ook baie herhaal in ’n gedig: of dit nou ’n “ek” en “jy” is, ’n “sy” of “my man” en daarin sien ek ’n gerigtheid op mense: die gedig is nie liriese swewend nie, maar geanker in menswees al is die taal intens liries. Krog bly regdeur haar oeuvre ’n digter wat diep bewus is van verhoudinge tussen mense en mense en hulle omgewing.

Dit sou ’n omvattende studie verg om Krog se voorkeur vir bepaalde terme en soorte uitdrukkings in diepte uit te wys en na te trek, woorde soos “lyf” liewer as liggaam, grond en ondergronds wat in verskillende kontekste gebruik word (vir skryf of vir die fisiese land), ’n voorkeur vir dieperliggende dele van die liggaam soos bloed en murg, d.w.s. ’n voorkeur vir die meer intense woorde, die grondigste die onontkenbaarste en onontkombaarste woorde wat aan hulle referente dieselfde intensiteit en onontkenbaarheid verleen. En afgesien van waaroor sy skryf, hou Krog hierdie intensiteit vol. Ek het aanvanklik gedink die digter se taalgebruik en oorgawe aan emosie in vlammende woorde word intenser in die later bundels. Dalk is dit wel so (veral as mens dink aan ’n gedig soos “sonnet van die warm gloede”), maar selfs in die vroeër gedigte verlustig die digter haar in die skepping van woorde wat intensiteit oproep. Hierdie intensiveringtegnieke in ’n enkelwoord of in ’n frase kenmerk Krog se werk dus deurgaans en word as ’t ware haar merkteken: “swyn”, “sanik ’n sent” “jou kop gehael”, “kielhaalaard”, “fynmasige wade”, “drummelend” en nog vele meer.

As die samesteller, en sekerlik die uitgewer ook, wou hê mense moet hierdie versamelbundel lees op ’n manier waardeur hulle die gedigte met mekaar laat praat en ook op ’n ander manier laat praat as wat die gedigte in hulle oorspronklike publikasie in bundels met hulle tekstuele kontekste gepraat het, dink ek die versameling is ten opsigte van seleksie en ordening suksesvol. Dit bied ’n oorsig maar dit lok die leser ook uit tot insigsoekende lees. Krog die minnares, die verkennende reisiger van binne- en buitewêrelde van ervaring, die sorgsame, selfs treurige moeder, die een wat kan identifiseer met ander vroue en kinders, die ideologies besielde onmaskeraar van die foute van die verlede, die ouerwordende vrou – al hierdie beelde staan herhaaldelik helder belig voor die leser op.

In ’n studie oor die konsep van “swerf” of “swerwer” in die gedigte van Duitse en Engelse digters van die romantiek suggereer Julian Scutts (2019) dat swerf of reis of dwaal as begrip en vele ander afleidings en variante daarvan met ’n kernaspek van die poësie as sodanig verband hou. “Swerf” en “swerwer” (“wandern” en “Wanderer”) is veel meer as ’n onderwerp of ’n tema, maar dui op ’n bewustheid van verhoudinge en veranderende verhoudinge. Verhoudinge kan nie bestaan sonder mense en dinge wat met mekaar in verband gebring kan word nie sodat verhoudinge die uiteindelike materiaal van die poësie is. Dit verskaf die onderwerpe en die temas waaruit digters put. Inherent aan reis en swerf en soek is die vermoë om te kan herposisioneer, om te kan draai en te kan omdraai, om uit ander hoeke te kan kyk en om transformasies te kan raaksien of kan bewerkstellig. Swerf is dus vir Scutts die bewussynstoestand, die poëtiese ingesteldheid wat idees voed wat dan in woorde tot uiting kom.

Hiermee wil ek nie beweer dat Krog ’n romantiese digter is nie, daarvoor is sy te konkreet en direk ten spyte van haar liriese byna oordadige taalvermoë. Nee, dit gaan daaroor dat Krog ’n werklik poëtiese ingesteldheid het, dat sy van ’n gewone ding of situasie ’n diamant kan maak omdat sy ’n ander faset daaruit kan uitslyp of inslyp, omdat sy die kameleontiese van die daaglikse bestaan kan insien en poëtiese transformasies kan bewerkstellig. Miskien is sy selfs op haar beste as sy oor menseverhoudinge skryf en nie oor die politiek nie al is die politiek vir haar so belangrik as die merker van die inhoud van mense se ideologiese onderbewuste.

Vir my was die lees van hierdie bundel opnuut soos ’n reis deur Krog se oeuvre, ’n ander en nuwe reis op’n ander manier wat die raaksien van ander verhoudinge tussen temas en tegnieke oopgemaak het. Dit is ’n genoeglike reis omdat dit ’n bestaande gesprek verder voer, omdat dit aansluit by wat bekend is, maar dit tog weer nuut maak.

Die bundel is netjies en goedversorg uitgegee in hardeband deur Human & Rousseau met ’n foto van Krog wat die leser nogal stoer, direk en ferm in die oë kyk op die voorblad.

Bronne:

Bryson, Michael & Movsesian, Arpi. 2017. Love and its Critics. Cambridge, UK: Open Book Publishers.

Odendaal, Bernard. 2013. “Eenheid-in-veelheid as struktuurstramien in die poësie van T.T. Cloete, met klem op bundelbou”. Literator; 34 (1).

Scutts, Julian. 2019. A Defense of Wandering. Academia.edu. Datum geraadpleeg 13 November 2020.

Van Coller, HP. 2002. Die saamstel van bloemlesings as kanoniserende handeling. Deel 1 en Deel 2. Tydskrif vir geesteswetenskappe, 42(1): 66-78 en 117-127.

 

Resensie: ‘n Bruin blaar tuimel (Henriëtte van Wyk)

Wednesday, November 11th, 2020

 

 

 

 

‘n Bruin blaar tuimel deur Henriëtte van Wyk. Minimal Press, 2020.

Resensie: Joanette van der Merwe

 

Henriëtte van Wyk se debuutbundel is ‘n kreatiewe verwerking van aftrede en ‘n poging om tot verhaal te kom in ‘n leefwêreld wat eensklaps klein geword het, maar terselfdertyd skielik té groot is in die wyse waarop die afgetredene haarself onsigbaar voel in die buitewêreld waar sy nie meer ‘n rol speel nie.

Die eerste drie afdelings in die bundel vorm saam die “aftree fragmentasies”, en die titels som die temas van die grootste deel van die bundel op: “fragmentasie van die ontrukte”; “fragmentasie van stille tuimeling”; “fragmentasie van verwering”.

Woorde wat telkemale in hierdie afdelings herhaal word is “ontrukte” (11, 13, 18); “nutteloos/nuttelose” (11, 17, 37); “funksieloses” (14); “onbruikbaar” (15); “verslane” (21); “leeg/leë” (26; 28; 34); “stilte” (27; 35; 46; 47); “klankloosheid” (30), asook woorde wat dui op ‘n afwesigheid soos “happe” (25); “gate” (25); en “holte” (30).

Hierdie herhaling skep ‘n bykans kloustrofobiese gevoel, soos aangedui word in die gedig “die ontrukte” (18):

 

hoe verskraal die dag se ritme.

alles in enkel klanke.

 

Die herhalende woorde wat deur die “aftree fragmentasies” weerklink, toon hoe die afgetredene se leefwêreld verskraal, gevul slegs met eggo’s van die wêreld daarbuite, soos in die gedig “dieselfde uur” (12):

 

weektyd klink anders hier by die huis:

‘n laat kar ronk

‘n sementmenger tuimel

iemand fluit

dit raak stil

net ‘n hond wat huil

dit suis –

net ‘n mens wat skrik.

 

In die gedig “tydlyn” (16) verskerp die kontras tussen binne en buite:

 

die oggend vibreer ‘n miernes –

dit kap, dit bou, dit boor, dit skree

dit drup ‘n snoer in-die-sweet-van-my-aanskyn

in die hoekie van my huis

stuif stof op ‘n leertas

tuimel ‘n doodswoord op die bruin wand –

Mene Mene Tekel Upharsin

verbysterend die toerniket

wat sel en sin versmoor

en al wat op hierdie ondermaanse oorbly

is God en ek

 

Terselfdertyd weerspieël die herhalende woorde die wyse waarop daar na sin en betekenis gegryp word, en hoe ‘n lewe nuwe patrone moet vind in die afwesigheid van die roetines wat eens vorm aan die dae en weke gegee het.

In die afdeling “fragmentasie van stille tuimeling” verskuif die fokus na die oudword-proses. Die beelde in hierdie verse is aangrypend in die wyse waarop hulle onderliggend aan die weerloosheid van veroudering ‘n tydlose aardsheid oproep:

 

die spieël wys ‘n ou grotvrou

oë leeg in die styl van niks

stil gelaat nes sediment gevou

(“grotvrou”, p.26)

 

Die gedig “fermentasie” (36) dui ‘n omwenteling in die beelde en temas van die digbundel aan:

 

spruit ‘n siklus oop

waar bruin blare gaan lê

want die stilte van winter

broei oerverbindings brekend

 

waar bruin blare gaan lê

gis die einde van volmaakte voltooiing

kiem die lower van borrelende verandering

want die stilte van winter

fermenteer feestelike vrolikheid

spruit ‘n losspringende siklus oop

 

Hierdie versoening met die siklusse van die lewe lei tot die gedig “’n sin op” (37), wat open met die erkenning:

 

die werke van jou hande

in die ruimste sin daarvan

het geen sin nie –

dwaal jy in die waan van nuttelose waarde

beroof dit jou van sinne

 

Die frase “die waan van nuttelose waarde” roep terug na ‘n vroeër gedig met dié frase as titel (11). In hierdie gedig wys die frase op die “ontrukte en verwaaide” wat haar “krag van behoort verloor” het en as ‘n “bruin blaar” “tuimel… na stilte” om te “verdwaal in die wind se warrel” (11).

In “’n sin op” (37) verkry die frase egter ‘n ander betekenis. Dit is nie meer ‘n roulied vir die “ontrukte en verwaaide” nie, maar eerder die begin van introspeksie ten einde betekenis in iets dieper en van meer ewigdurende waarde te vind. Dit is ook opvallend dat die frasering van “’n sin op” ook herinner aan 1 Korintiërs 13:1-3, wat weer terugwys na die gedig “sonder simbaal” (31).

Dit is hierdie voortdurende terug- en kruisverwysing tussen die verskillende gedigte wat die bundel sy bekoring gee. Die herhaling van woorde, frases, beelde en begrippe pas soos ‘n raaisel ineen en noop die leser om telkemale op soek te gaan na waar die woorde die eerste keer voorgekom het. Om hulle dan in ‘n ander konteks te sien, verdiep die verstaan van beide gedigte, sowel as die bundel as geheel. Die konstante beweging tussen gedigte gee ook vorm aan die bundel se struktuur: soos ‘n wyerkringende spiraal van die engte van die kamer en die huis, na die geliefde en die natuur, tot waar God en ‘n verdiepte geestelike besef gevind word.

In die afdeling “fragmentasie van verwering” is daar steeds verlies: aan tyd (“tyd tik dit”, 42); die verlede (“ou ouerhuis”, 43); jeug (“tien duskant honderd”, 44; “spieëltjie aan die wand”, 48); en kinders wat grootgeword en die huis verlaat het (“ontdekking”, 46). Daar is egter ook ‘n gevoel van openheid en uitreik na die groter wêreld en iets buite die self:

 

oë kyk die horison oop

sien die anderkant –

die vors van lewende waters

waar daar rus is

 

in die mat van die iris

staan ‘n goue son op

oë kyk die hemel oop

breek vrywillig die uur

(“na waters waar rus is”, p.45)

 

Die afdeling sluit af met “die poort van die bo-maanse”, waar natuurbeelde heenwys na die goddelike en die gewaarwording rig bó die aardse bestaan na die beskouing van oneindigheid en ewigheid. Die idee van die “bo-maanse” word ook gevind in die gedigte “geseënd” (57), en “binnestilte” (63), wat in kontras staan met die versmorende “ondermaanse” waar net “God en ek” oorbly in “tydlyn” (16).

Die temas van natuur, die goddelike, en dieper verbintenisse word voortgesit in die volgende afdeling, “om te is”, wat volgens my beide tematies en verstegnies die sterkste gedigte in die bundel bevat.

Die laaste gedig in “om te is” is getiteld “die aard van bestaan” (66). Net soos die eerste gedig in “fragmentasie van die ontrukte” (“in die waan van nuttelose waarde” (11)), word die beeld van ‘n blaar gebruik. Waar dit aanvanklik gedui het op verwerping, nutteloosheid en verganklikheid, word die beeld in “aard van bestaan” vernuwe om vreugde, belofte, en aanvaarding aan te toon:

 

om te lewe is

elke dag se blaredans

gedra in die bries van belofte

en ‘n blink weerkaatsing van die dowwe spieël

om onbevange verby die onbekende net te is

 

Die laaste afdeling is ‘n versameling van haikoes. (Van Wyk het vroeër ‘n versameling haikoes gepubliseer: Padhaikoes in Namibië, 2016, Wordweaver Publishing House.) Die haikoes is my gunsteling deel van die bundel en dit is ’n bekragtiging van Van Wyk se sterkste punte as digter: ‘n fyn oog vir die natuur en ‘n ewe fyn aanvoeling vir taal op die vlak van woorde en klank.

‘n Bruin blaar tuimel is ‘n stewige debuut wat die digter se bemeestering van klank en struktuur vertoon. Ek sien uit daarna om te sien op watter temas sy in haar toekomstige bundels sal voortbou.

 

Resensie. I wish I’d said … Vol. 3

Tuesday, November 10th, 2020

 

 

 

I wish I’d said … Vol. 3. ‘n Produk van die AVBOB-Poësieprojek. Johann de Lange & Goodenough Mashego (Reds.) Naledi, 2020.

Resensie: Joan Hambidge

 

I

 

Die derde uitgawe van I wish I’d said (Ek wou nog sê), onder redaksie van Johann de Lange en Goodenough Mashego, bring die hele komplekse aspek van multitaligheid na vore. Verskillende inheemse tale wat telkens vertaal word na Engels. Soms deur die digter, soms deur ‘n redakteur. Met Douglas Reid Skinner as voortreflike vertaler en redigeerder van die Afrikaans na Engels. Die leser kry telkens die oorspronklike gedig met die vertaling. Met 11 redakteurs wat hier keuses moes maak.

 

Daar is opdragverse en inskrywings. Meer as 18 000 digters is al geregistreer op die webblad.

 

Carl van der Riet, die CEO van AVBOB, sien hierdie projek as ‘n “space of healing” en hy verwys na die moord op Uyinene. En die digter se gedig vertolk namens ander die verlies aan ‘n die geliefde persoon. Johann de Lange, die hoofredakteur en self die skrywer van uitsonderlike lykdigte, wys op hoe gedigte ons konnekteer. Poësie, skryf hy, is ‘n kerk waar ons kan vergader.

 

Die een gemeensaamheid van al hierdie gedigte is dat dit die universaliteit van die dood aanspreek. Elke mens is al met die dood gekonfronteer: hetsy onverwags; ander kere weer die slopende aftakeling van ‘n geliefde of kennis. Met ‘n begrafnis. Of verassing. Met rituele. Wat in hierdie Covid-tyd dramaties verander het. Net 50 mense met maskers word toegelaat.

 

In hierdie spanningsvolle tyd waarin mense daagliks gekonfronteer word met die pandemie se verwoesting en koerante getalle verskaf, het die dood soos in Bocaccio se Decameron ‘n harde, alledaagse werklikheid geword.

 

En hoe sal digters hierop reageer? Hoe gaan jy ‘n vers skryf wat steeds tref?

 

Die Versindaba se projek waarin digters reageer op die Covid-pandemie het al tot belangrike en ontstemmende gedigte gelei.

 

O.a. René Bohnen se ontstemmende gedig oor hierdie onderwerp 1. (https://versindaba.co.za/2020/10/27/rene-bohnen-klien-covid-skilde/)

 

Die hele tradisie van die funeraire poësie is alreeds deur verskillende literatore ondersoek.  Louise Viljoen skryf In Literator, November 1995 oor die tradisie van hierdie soort gedig in navolging van S. F. Witstein se Funeraire poëzie in de Nederlandse Renassaince (1996) waar dit gaan om die lof (laus) van die ontslapene, die verdriet (luctus) en aanvaarding van die dood (consolatio). (’n Retoriese analise van die vyf lykdigte in T.T. Cloete se Allotroop | Literator.

https://literator.org.za/index.php/literator/article/viewFile/640/810  Besoek 8 November 2020

 

En Cloete se lykdigte is voortreflike huldeblyke aan die afgestorwenes waarvan die vers oor Peter Sellers ‘n hoogtepunt bly. 2.

 

En die Ierse digter Paula Meehan se “Child burial” is een van daardie onthoubare en verdrietige verse wat ‘n mens gewoon oorbluf laat:

 

you chose to be made flesh, word within me.

I’d cancel the love feast the hot night of your making.

 

I would travel alone to a quiet mossy place,

you would spill from me into the earth drop by bright red drop. 3.

 

Vanaf ons ouer digters (Marais, Totius, Leipoldt) tot nou word die impak van die dood in die digkuns weergegee in treurverse, klaagsange of lykdigte.

 

II

 

Dat daar alreeds ‘n derde bloemlesing gepubliseer word, wys op die relevansie van die onderwerp en dat digters nog lank nie uitgeskryf is nie. Hierdie projek boekstaaf dus nie alleen die dood nie, maar word terselfdertyd ‘n dokument van ons tyd oor die enorme impak van die pandemie én hoe digters as’t ware met hul rug teen die muur dig.

 

Maretha Maartens se aangrypende “Peperboom” is as die wenner aangewys met Maritha Broschk en Hannes Visser in die tweede en derde plek.

 

In die Afrikaanse afdeling is daar verse van Andries Bezuidenhout, Charl-Pierre Naudé, Corné Coetzee, Loftus Marais, Marlise Joubert en Ronelda S. Kamfer, elkeen digters wat hul gevestig het as belangrike stemme. In “Releasing midnight” aktiveer Elisa Galgut tereg “earth’s diurnal course”.

 

Die lykdig verset sig altyd teen die kortstondigheid van alles en wil iets vir tyd-en-ewigheid daarstel. Wanneer dit oor ‘n belangrike mens handel, wil dit iets van die impak van die dood registreer op die spreker. Hannes Visser se lykdig vir sy vader (“Vir Piet Visser (21.7.1925 – 19.7.1967)” wil die onomkeerbaarheid van die verdwyning van die vader herstel in die gedig. Die ma het teatraal alles van die pa verwoes in ‘n vuur (heel simbolies!), maar die spreker probeer steeds onthou en bestendig in hierdie sterk gedig.

 

Ronelda S. Kamfer se vers werk met reuke en hoe dit herinnering aktiveer (“Lykskouing”), terwyl Loftus Marais aweregs kyk na die hele gedoente van begrafnisse.  In “Begrafniskitsch” ontluister hy hierdie ritueel:

 

 

alles so gepas, verstaan

die dood is tog die onsubtielste ding.

 

 

III

 

Gedigte oor afgestorwenes verraai altyd komplekse emosies van verlating, verlies, verdriet en onrus. En waarskynlik skuldgevoelens of “unfinished business”. Corné Coetzee se gedig sê dit alles …

 

En T.T. Mudau in “Just remove that stone” wys eweneens op die vrae wat die dood van die oorledene na vore bring. By die swart digters is die orale aspek belangrik en die voordrag; hierom die herhaling van woorde en uitroepe. En uiteraard word ‘n gedig vir Mandela ook ‘n politieke aanklag soos Puleng Nokomo se gedig illustreer (155).

 

Elke huldeblyk verklap iets van die digter se lewenshouding. Elke gedig oor die dood word uiteraard en by implikasie ‘n soort teologiese of religieuse besinning. Leef ons na die dood? Gaan ons die geliefde weer sien? Het hulle veilig “aangekom”? Of word jy gewoon deel van die kollektiewe onthou, soos C.G. Jung aanvoer. In die swart tale is daar uiteraard ‘n ander spirituele ervaring (die woord soul / siel is hier) as by die digters wat Katoliek of Calvinisties of agnosties is. Archie Swansea gebruik ook “soul” in sy gedig “my guernica”. Michèle Betty se vers “Zoetrope” wys hoe die agtergeblewene hunker na ‘n tyd wanneer die herinneringe verskans sal word in die lyf. Talle mense ervaar dan dat die oorledene so deel word van hul gesprekke en onthoue dat dit as liggaamlik ervaar word.

 

Inderdaad word elke vers ‘n Lasciare suonare, soos Andries Bezuidenhout in sy uitstekende vers bewys.

 

Vir die maestro van stilte, sê hierdie gedig oneindig veel. Klakkas tot klankkis. Meer as ‘n huldigingsvers. ‘n Vers wat die verskillende diskoerse van tale (en musiek) saamsnoer. Abdullah Ibrahim se se motto oor tyd en ruimte en plek verklap alles.

 

“We arrive in place when we resolve things.” Dalk deur ons almal in al ons landstale saam te plaas in een plek, mag heling bring.

 

Hierdie antologie maak geweldig baie perspektiewe oop vir sowel die digkuns as die metafisika. Die logo van AVBOB verklap dit reeds.  Daardie boom gaan ook ‘n kis word. Maar tans groei die boom nog.

 

Hierdie bloemlesing het die volgende vers na vore gebring:

 

Die waarheid van duiwe

Joan Hambidge

 

Twee duiwe vasgekeer voor

‘n toe venster: deux,

d’eux, Dieu …

 

vir hierdie twee duiwe

verskrik maak ek

die venster oop,

 

twee vertrekkendes:

die digter wat die waarheid

van duiwe verken

 

en my begeleier, kenner

van priester Lacan

se towerwoorde

 

op Chomsky se swartbord:

die dood drievoudig

onverstaanbaar.

 

 

Endnote:

 

 

1  klein covid skilde

René Bohnen 

 

onthou jy omhelsings

en die glooiings van vingerpunte op jou vel

sensitief soos ‘n sonar

van liefde?

 

ek dokumenteer dagbreke –

onthou dae sonder deure

en die son meer

as ‘n geraamde gedagte

anderkant die balkon

 

in my huis is ‘n landskapskildery

‘n naelstring na my geboortevallei –

 

dag honderd-een-en-vyftig

my gedig ‘n vergesig

op ‘n land van swart amber

en bitter heuning

 

ek voel soos die eerste letter

van ons –

‘n ou man hoes, die wind waai,

ons loop op dun ys

maar ons maskers is mooi

 

dag tweehonderd-en-twee

die son kom op

die bokmakierie roep

vierlettergreepgeel

 

wat is tydelik, wat is tyd?

ek stoot my woorde

voor my by die deur uit

 

 

Alle grappies op ‘n stokkie

T. T. Cloete

 

Die ektoplasma maak mislik.

Alle vlae hang stigtelik

by alle teaters halfmas.

Peter Sellers is vandag veras

by Golder’s Green. Wat mens afkerig maak

is dat die dooie vertrek en ander moet ontslae raak

van sy lyk. Die diens vir die lastige rou

en konvensie is deur John Hester gehou,

Peter se vriend, ‘n kannunik.

Maak dit vrolik

om van die walglike oorlas

verlos te word. Slegs vriende uit die vermaak, kollegas

uit The Goon Show

sy eerste, sy derde en vierde vrou

mog die diens bywoon: Britt Ekland die seksbom

het ongenooid daar aangekom,

sy’t vermetel met Spike Milligan opgedaag.

Sy is kywende weggejaag

deur Michael. Vir die groot

mededinging met die lastige dood

was Lynn Frederick

heel paslik

geklee in ‘n rok wat inderhaas

spesiaal ontwerp is deur die modebaas

Yves St. Laurent. Terwyl hulle die lyk veras

vrolike musiek pas

immers by die toneel

is Glenn Miller se In The Mood gespeel

op Peter se versoek. ‘n Lyk is darem ‘n verleë ding.

Laat die poppe speel, laat hulle hom wegsing.

Tog het iets vreemds gebeur:

‘n donderstorm wat ineens losbars versteur

en oorstem In The Mood. Dis nes Peter dit wou he,

dit pas by sy humor, het die kanunnik vroom gesê.

 

Wat pla

bedink agterna

in terme van tooneelspel: is dit deus ex machina

of is die grap bygedra

deur die baaslykverbrander?

To steal one’s thunder

Pas by die toneel. Behoort die oorskot

aan die duiwel, aan God?

behoort die donder

 

aan God, aan die duiwel? I wonder …

 

http://joanhambidge.blogspot.com/search?q=peter+sellers  Besoek 8 November 2020

 

 

3  Child Burial

Paula Meehan

 

Your coffin looked unreal, fancy as a wedding cake

I chose your grave clothes with care, your favourite stripey shirt

 

your blue cotton trousers They smelt of woodsmoke, of October,

your own smell there too. I chose a gansy of handspun wool,

 

warm and fleecy for you. It is so cold down in the dark.

No light can reach you and teach you the paths of wild birds,

 

the names of the flowers the fishes, the creatures

Ignorant you must remain of the sun and its work,

 

my lamb, my calf, my eaglet my cub, my kid, my nestling

my suckling, my colt. I would spin time back, take you again

 

within my womb, your amniotic lair, and further spin you back

through nine waxing months to the split seeding moment

 

you chose to be made flesh, word within me.

I’d cancel the love feast the hot night of your making.

 

I would travel alone to a quiet mossy place,

you would spill from me into the earth drop by bright red drop.

 

https://www.irishtimes.com/news/health/child-burial-by-paula-meehan-1.117323

 

 

Resensie: Die gladde stiltes in glas (Louis Esterhuizen)

Wednesday, October 21st, 2020

 

 

 

Die gladde stiltes in glas. Louis Esterhuizen. Protea, 2020.

Resensie: Alwyn Roux

 

Louis Esterhuizen se elfde digbundel, Die gladde stiltes in glas (2020), bestaan uit drie afdelings, naamlik “Steierwerk”, “Buiteligmusiek” en “Grondwaarts”. Die motto tot afdeling een is ontleen aan Milan Kundera se roman The Unbearable Lightness of Being (1984):

 

Anyone whose goal is something higher must expect someday to suffer vertigo. What is vertigo? Fear of falling? No, Vertigo is something other than fear of falling. It is the voice of the emptiness below us which tempts and lures us, it is the desire to fall, against which, terrified, we defend ourselves.

 

Die motto is verhelderend ten opsigte van die bundelstruktuur in soverre dit ‘n spanning tussen afdeling een “Steierwerk” en afdeling drie “Grondwaarts” bewerkstellig. Dit is nie dat die digterspreker verskrik staan voor die leegheid (of nie-bestaan) nie; dit wil egter voorkom asof die spreker verskrik staan voor sy eie aangetrokkenheid daartoe. Vergelyk die derde gedig van die gedigsiklus, getiteld “Elegie by die afreis” (103), wat die digter opdra aan sy gestorwe moeder: “jy kyk af in die gang / jy weet aan die onderpunt van hierdie donkerte is jou ma / […] dit roep jou” (r. 1-2, 26).

Die eerste afdeling, “Steierwerk”, impliseer dat herstelwerk aan ‘n gebou gedoen word, wat as uitgebreide metafoor dien, soos gesien kan word in die gedig “Restourasie” (15). In die gedig gaan dit oor die spreker se begeerte om “die gedig [as steierwerk] te vestig / […] teen ʼn stadige verkrummeling” (r. 5-6) (let op die slim woordspel in strofes twee, vier en ses – “stadige verkrummeling” (r. 6), “‘n eie verdwarreling” (r. 12) en “‘n gewaande verduiseling” (r. 17)). Die suggestie van instandhoudingswerk by die gebou word dan op figuurlike wyse gelykgestel aan

 

… ‘n digterskap waar jy witgekalk nog altyd
bly sirkel in ‘n eie verdwarreling
binne skeefgedrukte hoeke, te luister
na die droë geluid
van sterre –

ternouernood sélf metafoor te word
as weerstand teen ‘n gewaande verduiseling
van val – tot daar heel bo,
dig by die hoogste nok, een is
wat uitkyk

 

Dit gaan nie oor die strewe om bo uit te kom nie; dit is reeds bereik, maar die gebou (in teken van ‘n digterskap) moet in stand gehou word. Daarom dat die digterspreker “sélf metafoor” moet word om “weerstand” te bied “teen ‘n gewaande verduiseling / van val” (r. 16-18).

Die begeerte om te val word deur die titel van die derde afdeling, “Grondwaarts”, beklemtoon. Dit herinner aan Nietzsche se aforisme §146 in Beyond Good and Evil (1886): “… when you gaze long into an abyss the abyss also gazes into you.” Dié gekyk word deur die bundelmotto, wat ontleen is aan Henning Pieterse se gedig “Liturgie van kristal” uit Die burg van hertog Bloubaard (2000), bekragtig: “As jy lank genoeg na mure kyk, / sien jy dalk ‘n vonk, kristal of glas, / ‘n venster op dit wat is én dit wat was.” Dus word die kyk ook ‘n belangrike motief in die bundel, waarvan dit reeds in die eerste gedig, “Eerste lig” (11), geaktiveer word:

 

Eerste lig

Met eerste lig maak jy jou oë oop
en besef: die glas water op die vensterbank
is begeerte se uitbeelding

van ‘n samespel tussen vorm en inhoud.
Want soos die glas gevorm is, so die water –
Wat is, was, wat was, verwaas.

So is dit altyd. Jy kyk deur die venster, sien
die dag nader met ‘n eie gedagte
van groen in boom en struik. Opeens

straal die son deur die ruit en die waterglas
vlek hierdie gedig laag teen die muur
in ‘n eie spektrum uiteen.

Die glas onthou immers die vuur.

Nie die water nie.

 

Die motto word dan ook geïntegreer in die laaste gedig van Esterhuizen se bundel, getiteld “Reën” (122-123), wat op hierdie manier die bundel tot ‘n eenheid snoer.

‘n Sleutelgedig in afdeling een is “Die glasblaser” (19), waarin die digterstaak aan dié van ʼn glasblaser gelykgestel word – vergelyk:

 

Die glasblaser

Voor ‘n hoogoond staan hy, bring
die blaaspyp se mondstuk stadig na sy lippe –
speel met ‘n oeroue geduld die eerste note
van ‘n melodie sonder klank. In die oond vonk

‘n sterrestelsel uiteen en kyk hy op, gewaar hy
die heelal van lank gelede: die trae lig
van ‘n ander leeftyd wat nou neerslag vind
in ‘n hulsel sonder vorm.

Hy weet hierdie is tyd se geskenk, die lig
wat smelt om stilte op te vang as iets
breekbaar, dog leeg.

Soos ‘n gedig, die refrein
sonder geluid

of beweging. Tydsaam draai hy
die glastrompet
om en om, blaas, draai. Om en om, tuit –
die wêreld gaan hom verby,
blaas, asof
hy nog daar is.

 

Van Wyk Louw se gedig “Ars poetica” uit Tristia, kan op intertekstuele wyse met dié van Esterhuizen in verband gebring word. Die spreker in Van Wyk Louw se gedig verklaar by die aanvang van strofe drie die volgende:

 

Eintlik was ‘n fluit nodig,
wat, terwyl jy blaas: trompet word;
en ná trompet: ‘n stad;
én, waar die stád verwilder:
dat dit bloeiende maankraters
word wat uitblom in
bloed en vuurpyl
en afgly na die suiwer syfer
en die beginnende uitsypeling en die begin.

 

Esterhuizen se ars poëtikale gedig kan gelees word as ‘n gesprek met Louw, waarin die verbeeldingskrag van woorde beklemtoon word. Dit gaan veral oor die ambag van die glasblaser (wat gelykgestel word aan die digterstaak) terwyl dit blyk dat die wêreld die glasblaser verbygaan (vgl. versreël 17). Wat is dan eintlik die nut van skrywe? Is dit alleen maar om met jouself besig te wees? Esterhuizen se digbundel fokus op die ambag van skryf, maar hy maak by uitstek bemoeienis met die mens se daar-wees in die wêreld, wat talle wêrelde deur sy digkuns tot onthulling bring.

Op hierdie noot kan genoem word dat een van die belangrikste motiewe in die bundel dié van weerloosheid is. Weerloosheid nie net ten opsigte van menslike verhouding nie, maar die mens se verhouding met menslike en niemenslike wesens in die omgewing waar hy/sy hom/haar bevind. Die onderwerpe wat die digter aanraak, oorspan vele aspekte, van die natuur en die natuurhistoriese tot die kultuur en die kultuurhistoriese. Verder is ‘n belangrike gegewe ‘n bewus wees van ouer word binne die konteks van ‘n geweldgeteisterde Suid-Afrikaanse werklikheid.

Historiese verhale word deel van die tekstuur van die bundel soos die leser in “Toakaspeler” (18) vertel word van “die stryd van ‘n voorgeslag”; hoe hulle “al die koper uit hul torings verwyder / om tot kanonvoer te smelt” (r. 2-4). Toeligting by die gedig (agterin die bundel) wys hoe tydens voortslepende oorloë in Roemenië die koperklokke uit kerktorings verwyder is om ammunisie van te maak (125). Dit is alleen die narratief wat oorbly (in afwesigheid van die geluid van die kerkklokke) met die gevolg dat die erfenis slegs in “klinker en konsonant” (narratiewe) behoue bly, wat poëties beskryf word as “die houtblokke van ‘n taal / om teen verloopte tyd se beskeie plank / te bly klepel // tot dit die taal sélf is wat hamer word” (r. 5-9).

Die bundelaanbod word nie slegs tot die kultuurerfenis van die mens beperk nie, maar, soos reeds genoem, word die natuur ook verweef as deel van die ryk tapisserie van die bundel. In “Klipgeheue” (21) verklaar die spreker: “Want ‘n klip is tog die aarde se eie dagboekinskrywing / en daaraan vertrou ons toe die inskripsies van ons verblyf / van graf tot monument, van bouwerk tot ruïne” (r. 1-3). Dié gedig laat ook Esterhuizen se voorliefde vir vaste vorms blyk, alhoewel die digter minder vormvas te werk gaan as in vorige bundels. “Aardlesse” (31-32) is ‘n voortsetting van die digter se bemoeienis met die “natuurlike” wêreld – vergelyk die tweede gedig van die siklus van twee gedigte:

 

2
Teen meer as 1600 km/h draai die aarde
om ‘n eie as, snel teen 30 km/s op sy wentelgang
deur die ruimte. En jy, jy staan
op ‘n berg –

besef hoe eensklaps
die blou bitterbos die heelal
tot stilstand

dwing.

 

Musikale intertekste is volop in die bundel en dit is veral die musiek van die Estlandse komponis Arvo Pärt wat aan bod kom. “Tintinnabulasie” (56) is geskryf na aanleiding van ʼn swart-en-wit foto van Pärt in 1976; ook word die begrip van “tintinnabulasie” aan Pärt toegeskryf en soos volg in die erkennings uiteengesit:

 

“Tintinnabulation is an area I sometimes wander into when I am searching for answers – in my life, my music, my work. In my dark hours, I have the certain feeling that everything outside this one thing has no meaning. The complex and many-faceted only confuses me, and I must search for unity. What is it, this one thing, and how must I find my way to it? Traces of this perfect thing appear in many guises – and everything that is unimportant falls away. Tintinnabulation is like this … The three notes of a triad are like bells. And that is why I call it tintinnabulation.”

 

Ook die gedig “Tabula rasa” (38-39) verwys na ‘n gelyknamige album deur Pärt. Hier gaan die digter interessant te werk deur musiek na poësie te ver-taal. Gaan lees gerus die twee gedigte “1. Ludus: Con moto” (38) en “2. Silentium: Stenza moto” (39) terwyl jy na gelyknamige liedere op Pärt se Tabula rasa luister. ‘n Vergelykende lees van dié twee gedigte, soortgelyk aan die luister van die musiek deur Avro Pärt, dra by tot ‘n leesproses wat die volle kleurspektrum van die gedigte laat sien.

Die spreker in Esterhuizen se verse tree dan ook meermale in gesprek met die groot Afrikaanse digter NP van Wyk Louw – vergelyk “Piekniek op Clifton” (42-43) en “Drieluik” (54-56) vyftig jaar na die digter se afsterwe. ‘n Omdigting van Margaret Atwood se “Notes towards a poem that can never be written” (1981) word voorgehou as “Aanloop tot ‘n gedig wat nooit geskryf kan word nie” (46-50), met die sesde gedig wat die hoogbloei van kriminaliteit in Suid-Afrika onthul: “‘n man en sy gesin kom tuis / sewe rowers wag hulle in: drie met wapens / vier daarsonder” (r. 5-7); “die man op die kombuisvloer in eie bloed, / sy vrou op haar knieë langs hom, rewolwer teen die kop / vir ‘n selfoon / en ‘n skootrekenaar” (r. 13-16). Sardonies volg die slot: “Hierdie gedig / wat onskryfbaar blyk te wees” (r. 25-26).

Die digter probeer ook die komplekse Suid-Afrikaanse werklikheid belig. In “Hawelose weelde” (41) word armoede onder die loep geneem en verken die digter “die rykdom van ‘n kartondoos” (r. 1). In “Skaamte” (44-45), geskryf op 16 Desember 2018, skaam die spreker sigself “vir eenkant toe se leef” (r. 23) met “lemmetjiesdraad, / alarmknoppies en sekuriteit oraloor” (r. 21-22). Een van die hoogtepunte van die bundel is “Puin en as” (61). Dié gedig borduur voort op Lucebert se bekende slagsin, “Alles van waarde is weerloos”, ontleen aan sy “De zeer oude zingt”:

 

Puin en as

Alles van waarde is weerloos – Lucebert

 

In Wellington word ‘n oudste saal
brandgesteek en jy lees: De zeer oude zingt.
Lê dan donker se tyd en luister

na die dreunsang van vlamme, die gedruis
van woede wat deur ‘n petrolbom
uit hout en staal bevry is,
gesigloos,

die ouwêreldse plafon, net-net buite greep
wanneer die beendroë klavier
vlamvat, ‘n allerlaaste akkoord speel
met snare wat

pieng! pieng! en jy verbeel jou
grensdrade wat skietgee vir al die wild
om na nuwe kampe
oor te loop,

want watter sin.
Hierdie vraag wat reeds ‘n antwoord is.

 

Ouderdom en liggaamlike aftakeling is nog ‘n aspek wat in die bundel na vore kom. Hiervan is “Reuke” (59), “Dubbelbollens” (66) en “Handomkeer” (67-70) uitstekende voorbeelde. Nog ‘n hoogtepunt in die bundel, wat by dié tematiek aansluit, is “Seepbelle” (57-58):

 

Seepbelle

As kind het die ooms stringe seepbelle
vir jou geblaas – oor die grasperk sou dit dryf
op pad na die kweperlaning
straataf en verder

en pligsgetrou sou jy die stringe agternajaag
oor gras en veld, verby hoekhuise,
skoolgrond en kerk, stoptekens en ompaaie,
voetpaaie
en doodloopstrate –

deur grensdrade, dooie grond en hinderlaag
sou jy hulle agternahardloop – deur
troues, strak huise en kraamsaal, horlosie
en beroep tot jy
oplaas, lyfseer en moeg, één
gevang

kry – draai jy
met hande nat van seepwater
om na al die ooms,
sien jy

jou pa, onderwysers, skoolhoof en dominee;
dosente, sammajoor, die hele regiment,
en base: almal, almal,
al die ooms in ‘n versorgingsoord
met borrels spoeg
geseepbel

om iedere skeefgetrekte
mond. Nogeens, soos jou troue aard dikteer,
tree jy aan om al die wange
droog te vee, te troos,
en tog –

soveel leed, soveel drif,
met net ‘n lewensmoeë sakdoek
in jou bebloede
hand.

 

Uit bogenoemde kan gesien word waarom die afdeling “Steierwerk” heet. Dit is die afgetakelde liggaam, nie net van die mens as individu nie, maar van ‘n groter en geknelde gemeenskap en ‘n verweerde aarde waarop die individu hom/haar bevind.

Die vraag na die betekenis van afdeling twee se titel, naamlik “Buiteligmusiek” kom wl by ‘n mens op. Anders as in afdeling een en afdeling drie, word hierdie gedigte onthul as ‘n komposisie met tema en variasie in veertig bewewgings.

Die motto tot afdeling twee is ontleen aan Avro Pärt: “I could compare my music to white light which contains all colours. Only a prism can divide the colours and make them appear; this prism could be the spirit of the listener.” Dié aanhaling van Pärt skiet eweneens terug na die openingsgedig, “Eerste lig” (11), waarin die spreker met wakker word sien hoe die son deur ‘n glas water skyn in ‘n spektrum kleur teen die muur.

Sou mens die vergelyking vanuit die wêreld van musiek tot dié van letterkunde vertaal, is dit die wit lig van taal wat deur die prisma van die leser moet gaan, om die kleurspektrum van Die gladde stilte in glas tot aanskoue te bring. Dit wil sê, die fragmentariese aard van die gedigte in afdeling twee bied ʼn uitnodiging aan die leser om ʼn aktiewe deelnemer te wees in die skep van betekenisse.

Twee onderwerpe kom deurentyd aan bod in “Buiteligmusiek”, naamlik die liefde vir die beminde en die liefde vir die musiek, wat blyk asof dit buite die strewe van instandhoudingswerk in “steierwerk” en die begeerte na die val “grondwaarts” strek. Dit is egter asof die liefde vir die beminde en die liefde vir die musiek self twee pole vorm, met die liefde vir die beminde wat die digterspreker grondwaarts trek en die liefde vir die musiek iets is wat lig voorkom deurdat dit die spreker wegneem van die aarde. Vergelyk die ongetitelde gedig met die eerste versreël “Om musiek te luister” (80):

 

Om musiek te luister

tot jy later nie meer weet wat is klank,
wat melodie, of selfs taal nie –

te luister
tot alles net ‘n blou wasem word
teen glas: dan op te staan,

te verdwyn

in refleksies van ‘n sagter akkoord –

 

In teenstelling met die musiek wat as lig gekarteer kan word, word “die liefde se gewig” soos volg verbeel in ‘n ongetitelde gedig (81):

 

Nooit vlerke groei en lugwaarts vlug –
die liefde se gewig
is wat jou grondlangs hou.

 

Die opposisie van lig/swaar herinner aan Kundera se romantitel The Unbearable Lightness of Being, wat soos volg deur die verteller in die roman bespreek word:

 

“But is heaviness truly deplorable and lightness splendid? The heaviest of burdens crushes us, we sink beneath it, it pins us to the ground. But in the love poetry of every age, the woman longs to be weighed down by the man’s body. The heaviest of burdens is therefore simultaneously an image of life’s most intense fulfilment. The heavier the burden, the closer our lives come to the earth, the more real and truthful they become. Conversely, the absolute absence of a burden causes man to be lighter than air, to soar into the heights, take leave of the earth and his earthly being, and become only half real, his movements as free as they are insignificant. What then shall we choose? Weight or lightness?” (Kundera, 1999: 4–5).

 

Die derde afdeling, “Grondwaarts”, begin met ʼn motto ontleen aan die Romeense digter Ana Blandiana: “(We) are like sand in the hourglass / Which can be time only in falling.” Dié aanhaling is ontleen aan die gedig, “Condition”, soos vertaal deur Peter Jay:

 

Condition 

I
am like
sand in the hourglass
which
can be time
only
in
falling.

Dié aanhaling sluit tematies aan by “Tyd is” (100):

 

Tyd is 

die rooibekkie
by die ruit met sy lang stert
as pendulum pik-pik
deurentyd teen ‘n spookbeeld in glas

maar die gejil
binnenshuis, die gelag en
lewensvreugde doof
die laspos se stoornis vir ‘n wyle nog

tot slegte nuus
meedoënloos die kleine skrik
deur stil gange sweepslag
en die gepik-pik oplaas in alle geluid

stil word
en die voëltjie

 

Meeste gedigte in afdeling drie handel oor die komplekse aard van familieverhoudings. In “Glasgeheue” (98-99) vermeld die spreker ‘n herinnering aan ‘n motorkarongeluk: “L’envoi // Jy was slapende op die agtersitplek. / Agter die stuur het jou pa duskant die afdraai huis toe / beheer verloor. Soos jy ook jare later. Dit is / asof jy nooit wakker / kan word nie: die asem se stulping bly / onklaar // tot die blaser sy maaksel in koue water stol” (r. 23-30).

Die reeds vermelde elegie, “Elegie by die afreis” (101-103), opgedra “vir my moeder, 21 Januarie 2016″ is besonder treffend. In “Bloedverwant” (105) word melding gemaak van “twee geliefdes – jul moeder en suster –” wat “binne die yl bestek van maande [sterf]” (r. 1-3).

Dan ook die gedig “Koning Dawid treur oor sy seun” (106), waarin die digterspreker hom vereenselwig met Dawid wat uitreik na sy seun: “En blaai ek die sterre om, / sien ek jou naam uitgespel / in al die sirkels wat deur die son wyer / of nader” (r. 9-10). Dié verlange word voorgesit in “Lamentasie” (108-109) – vergelyk versreëls 12 tot 17:

 

My seun, my dierbare, geliefde seun,

deel jou wonde met my, want jou het ek nog altyd

in die hart gedra, jou opreg gedien –

 

praat met my, maak my deel – al het jy my

so vroeg reeds gestroop

van hoop.

 

‘n Hoogtepunt in dié afdeling is “Vergeetsiekte” (115-117), ‘n lykdig aan Esterhuizen se skoonmoeder. Ek haal die eerste van die twee gedigte aan:

 

Vergeetsiekte
In memoriam, my skoonmoeder: Ma Didi (1922-2016)

1
Daar is ‘n oewer en daar is ‘n skuit.
Met ‘n dik tou bly die twee aan mekaar gebind.
En die houtpaal anker dit alles –

die een wil weg, die ander wil bly.

Sit jy laatmiddag in die skuit, sien jy
dit is die oewer wat eenkant toe stap tussen bos
en moeras: jy sien die paal as die onthou –

die een wat oewer en skuit,
dit alles

byeen moet hou. Maar water roep die skuit.
Die tou hang slap en die ankerpaal staan skeef.
Die oewer

is nêrens te vind nie.

Wasig word die uitvaart
ingereken by soveel vervlakkings.

 

In die laaste gedig, “Reën” (122-123), stel die spreker dat die gedig steeds “onklaar” (r. 26) is (wanneer is ‘n gedig dan uiteindelik klaar geskryf?), en wys ten slotte terug na die Pieterse-motto wat die bundel voorafgaan: “by monde van ‘n laaste gedig  – / onklaar soos dit is, want / as jy lank genoeg na mure kyk, / sien jy dalk // ‘n vonk, kristal of glas, / ‘n venster op wat is én wat was” (r.25-30).

 Die gladde stiltes in glas is ‘n swaar bundel, alhoewel daar ligpunte is. Dit is ‘n bundel waarin die digterspreker veral ingestem is op toonaard en stemming, terwyl opposisies tussen strewe en val, en ligtheid en swaarte op meervlakkige wyse betekenisse genereer. Dit is ‘n bundel wat vanuit die aardse struweling strewe om meer te wees as wat dit is – musiek of lig. Dit is ‘n bundel wat vra om die lig van taal deur ‘n glas te laat skyn sodat die volle kleurspektrum onthul word namate die leser se begrip van die kunswerk verruim.

 

Bronne geraadpleeg

Kundera, Milan. 1999. [1984]. The Unbearable Lightness of Being. Translated from the Czech by Michael Henry Heim. London: Faber and Faber.

Louw, N.P. van Wyk. 1981. Versamelde gedigte. Kaapstad: Tafelberg.

Nietzsche, Friedrich. 2001. Beyond Good and Evil. Cambrige: Cambridge University Press.

 

 

 

Resensie: Beskut teen vrese (Cas Vos)

Thursday, October 15th, 2020

 

 

 

Beskut teen vrese deur Cas Vos. Naledi, 2020.

Resensie: Marietjie du Plessis

 

Cas Vos, wat sedert sy digbundel Vuurtong in 1999, bykans jaarliks ’n digbundel die lig laat sien, skryf vanuit ’n wye verwysingsveld. As teoloog en afgetrede akademikus verskyn daar ook teologiese werke van hom, en as uitstekende vertaler verryk hy die Afrikaanse letterkundetradisie deur sy herskepping van onder andere Griekse, Latynse en Italiaanse klassieke tekste uit die wêreldletterkunde. Die wedervaringe van onder meer Odusseus en Achilles lewe vers- en prosagewys in Afrikaans saam met die immer teenwoordige wraaklustige Zeus en sy medegode van Olimpus in Fragmente uit die Ilias (2014) en Fragmente uit die Odusseia (2016) as vertalings van Homeros se werke. Canto na Canto reis lesers ook in Afrikaans saam met Dante Alighieri na God, die Ewige Lig in IL Paradiso (2018). Verder laat Cas Vos die Griekse digters, Konstantinos P. Kavafis en Giorgos Seferis, ’n Afrikaanse buiging maak in sy digbundel Voor-bode (2015).

Die nege afdelings in Cas Vos se pasverskene digbundel Beskut teen vrese (2020) word voorafgegaan deur die aanhaal van A. Vloemans se boektitel De mens als waagstuk (1949). As God die skepper van die mens is, en as laasgenoemde ’n waagstuk is, impliseer dit dan dat God ’n waaghals is? Op p. 97 lyk dit of “… die goddelike vinger huiwer / omdat Hy weet die skepping is riskant.” Voeg hierby die aangehaalde “Dat pyn bestaan, is nodig, Heer” van N.P. van Wyk Louw, asook die knap rymende woordspeling van die digter met “Corona”, “kroon” en “onttroon” en die leser vermoed dat dié bundel oor die wel en weë van hierdie “waagstuk” gaan. Die mensdom word inderdaad uitgebeeld met sy pyn en sy prestasies – tot met die verwoesting van Covid-19. Corona, die Latyn vir “kroon”, en “krans” in Grieks, hang soos ’n stralekrans van ’n heilige oor die mens se daaglikse gang. Geen vorstelike dade kan egter aan Covid-19 gekoppel word nie.

Die eerste afdelingstitel Verse teen vrese toon ’n ongewone metatesis met die omruil van die e- en r-letters in die woorde verse en vrese. Die fonologiese klankverspringing in woorde soos present en persent, asook in turksvy en truksvy verander nie die betekenis van hierdie woorde nie. Die klankverspringing in verse en vrese bring egter ’n insiggewende betekenisverandering in elke woord teweeg wat ook die skeppingsproses verteenwoordig. Vrese word met die skryf van gedigte kreatief omgesit in verse en die verse besweer weer die digter se vrese; dus ’n beskermende kousale proses.

Aansluitend by hierdie reddende proses is die teenstellende woorde, “beskut” en “vrese”, in die bundeltitel. “Vrese” as blootstelling aan iets onaangenaams en “beskut” as beskutting teen onaangename dinge verkry saam die betekenis van beskerming; in so ’n mate dat die digter sy verse in die openingsgedig op p. 3 bestempel as sy alles voorsienende herder na aanleiding van Psalm 23: My verse is my herder, “ek het geen gebrek nie”, Sy verse skerm hom af teen vrese vir selfs die “donker elegieë” (in Afdeling VIII). Die opnoem van sonnette, tankas, haikoes, ensovoorts in die derde strofe is ’n versterking van die helingsmotief van die digkuns.

Ongeag die funksionele gebruik van “beskut” en “vrese”, is die bundeltitel verbeeldingloos. Die woorde, “beskut” en “vrese”, is te ordinêr, te geyk om die las van die misterieuse koronavirus en dié van die mensdom in die bundel te dra. Dieselfde idee kan met meer oorspronklike woorde uitgedruk word. Vergelyk hierdie titel met byvoorbeeld die digter se prikkelende, paradoksale bundeltitel, Intieme afwesige (2009) en Voor-bode (2015) met ’n koppelteken wat ’n dubbele betekenis suggereer.

“Woordenergie” en “Woordsmid” op p. 4 en 5 in die eerste afdeling is ars poëties; en verwysend na “Ons klein en silwrige planeet” van N.P. van Wyk Louw trek die digter in “Aarde” (p. 6) ’n parallel tussen die skepping van die aarde en die skepping van ’n gedig: “duisternis het kolkend oor jou (die aarde) gedryf, / net soos woorde op papier rondskuif”  (my hakies).

Die titel van Afdeling II, naamlik Die bedreigdes, ontlok die vraag: Wie word bedreig en deur wat? Pyn staan hier sentraal met die mens wat uitgelewer is aan magte buite sy beheer. Julius Caesar word in “Die Idüs van Maart” ’n prototipe van die mense wat in die skadu van die dood lewe. Ongeag sy eretitel van “dictator perpetua” wat onsterflikheid vir Julius Caesar suggereer, saal die “skrikgodinne” ’n “nagmerrie” vir hom op (p. 30). Die skrikgodinne (Magaera, Alecto en Tisiphone, asook skrikgode) is regdeur die bundel teenwoordig: “Die duister het die skrikgodinne losgelaat / om snags drome met ’n skrikbewind te skaad” (p. 17). Die rymlose gedig “Skrikgodinne” vertoon egter opvallende paarrym in die eerste twee en laaste twee versreëls, naamlik “losgelaat” en “skaad”, asook “hel” en” kwel” waardeur die vreesaanjaendheid van die skrikgodinne funksioneel beklemtoon word.

Peste en plae tot by die huidige pandemie wat as Corona opduik in talle gedigte, kenmerk Afdeling II. Hierin lê die aktualiteit van verskeie gedigte wat van hierdie bundel  ’n tydsdokument maak. Die koronavirus word die skrikgodin van ons tyd. In “Nagmerrie Geryon” hou die monster, Geryon, met sy drie liggame uit die Inferno-deel van Dante Alighieri se La Divina Commedia (1308 – 1320) verband met die veelstammige koronavirus. Apollo se “donker pes” in Boek I in Cas Vos se vertaling Fragmente uit die Ilias (2014) kan ook in hierdie verband genoem word. ’n Ontstellende assosiasie word verder met die Egiptiese plae in Afdeling II getrek.

Die feit dat dié afdeling met die peste die meeste gedigte bevat, verteenwoordig die omvattendheid van die menslike kondisie. In “Ontnugtering” tree die mens weliswaar “als waagstuk” na vore – hoewel hy “skaars minder as die engele” is en sy prestasies “verstommender” as talle wonders is (p. 9). In nie minder nie as tien strofes word ’n historiese oorsig gegee van die mens se uitsonderlike vermoëns, sy vindingrykheid en helaas ook sy wandade; laasgenoemde met ’n bloedspoor van Nero af tot by die onlangse dood van die swart Amerikaner, George Floyd, onder die knie van ’n geregsdienaar. Die slagoffer se “Help me! I can’t breath!” (p. 11) gee ook vatkans vir asemnood weens die koronavirus. Die “lewensvernietiger”, Corona, word op p. 10 nou die digter se apokaliptiese herder. Ironies dat die mens wat die dood weens die oral  insypelende virus wil vermy, se eie “merktekens van geweld” sigbaar is “op elke hoek en draai” (p. 34). Die bomontploffing in “Bruid van Beiroet” span verder die dodelike korona-kroon op die mens se vergrype.

Ellende weens natuurverskynsels en mensveroorsakende ellende word dus teenoor mekaar gestel. Hiermee word die teologiese kwessie van God se wil en die mens se vrye wil en optrede aangeraak. Farao word met tien plae gestraf. Terselfdertyd verhard God volgens sy eie wil Farao se hart tot ná die voltrekking van die tiende en ergste plaag (Exodus 10:27).

Die plasing van die gedig “Corona (p. 13) saam met die Egiptiese strafplae (p. 18-27) kan moontlik verband hou met die opvatting dat die virus Goddelike straf op die mens se sonde is, en/of dat God die mens verlaat het: “Waar is God in dié doodsbleek dae? … / Het Hy sy rug op sy aardse ryk vol slyk gedraai?” (p. 13). Sommige wetenskaplikes skryf Covid-19 ook toe aan die wyse waarop die mens met die aarde omgaan. Volgens “Pes” word selfs die diere nie gespaar van die pesplaag nie. In “Mens op aarde” (p. 93) word die opdrag geïmpliseer dat die mens die aarde moet beskerm. ’n Tweede opdrag  is dat die aarde as “Moeder Aarde” aangespreek moet word. Dié versorgende aard van die benaming behels ook respek teenoor die aarde.

Die plae kry sterk beeldend lewe tot met die dood van die eerstelinge (p. 27) met hoofsaaklik paarrym wat die aantog van die dood markeer. Visuele beelde en woordvondste dra by tot die verskrikking soos swere wat op die huid “bot” (p. 23), die “steekvernuf” van die steekvlieë (p. 21) en paddas “bespring” (alliterend!) “elke bedekende bed kwaakgewys” (p. 19). In “Sprinkane” word die koronavirus uiters gevat gesuggereer in ’n idoom: “Die swerm steek die koning na die kroon” (p. 26), en in “Paddas” word ’n vaste uitdrukking rymend en effektief aangepas op p. 19: “In die bakoonde verdring hulle al die brode / Alles wat hulle hier doen, is om den dode”.  Die digter wend hier tersines en skakelrym (aba cdc efe) aan.

Die strafmotief word versterk in Afdeling III met In Job se skoene as titel. Die mens se vrye wil, erfsonde en die regverdiging van God se dade is ter sprake terwyl Job se vriende die vergeldingsleer voorhou.

Die Job-verse word ’n soort Middeleeuse moraliteitspel en Job ’n soort Elckerlijc, verteenwoordigend van die gewone man: “Nou sien hulle wat die mens is” (p. 39), is die gevolgtrekking waartoe die Jobsvriende kom. Op p. 37 word “Man uit Us” afgesluit met ’n spottende vraag: “Waar is jou Pa nou?”

God en mens kom as’t ware teenoor mekaar te staan met die buitengewone versboufunksie  van die tipografie van “Jobsvriende”. Die eerste strofe bou tipografies met langerwordende versreëls van Job af op tot by God se wil en handelinge waarin Job berus: “God skink wyn, maar ook asyn. Dit is nou tyd vir die bitter kelk”. In die tweede strofe word die mens tipografies met korterwordende versreëls afgebreek tot net sy “leë hande” (p. 39), terwyl die “verwytende harte” die mens se insigloosheid uitdruk.

Afdeling IV, V en VI bevat onderskeidelik ses kwatryne, sewe haikoes en vyf tankas. Die kwatryne toon wisselende tot geen rymskema nie. Vrese wat eers na dese sal verdwyn, liefde wat nie te vertrou is nie, Corona, God wat die digter in die steek laat en  pyn word in die kwatryne gekontrasteer met hoop, geloof, ’n aandagtige gewag op God se “roering” (p. 45), ’n versugting na geluk en ’n verlange na “Genadedal” (p. 46).

In Homeros se tekste soos onder meer in Cas Vos se vertaalde, genoemde Fragmente uit die Ilias en Fragmente uit die Odusseia is die natuur as ryk geskakeerde simboliek en metaforiek altyd teenwoordig in die karakters se lewe. Die verse in Beskut teen vrese (en in ander bundels van Cas Vos) dra dieselfde stempel met stemmingsvolle natuurbeelde soos in “Die maan” in Afdeling VII wat vir die aarde “’n beker vol lig” en “vlugte van verbeelding” (p. 57) skenk. Hierdie beelding word oorgedra na van die haikoes in Afdeling V. Met die tradisionele drie versreëls en 17 lettergrepe toon die tweede haikoe op p. 49 byvoorbeeld ’n impressionistiese beeld met ’n gepaardgaande allitererende s-klank wat bydra tot die ritme en die beweging wat die werkwoord “sleep” skep:

 

Bome se some

sleep oor dansende skadu’s

as windklokke sing.

 

Die tankas hou by die tradisie van vyf versreëls en 31 lettergrepe as 5-7-5-7-7. Die meeste tankas bevat ’n visuele natuurbeeld wat emosie ontlok soos die wind en melankolie, en die son se nuwe dagreis wat hoop bring (p. 53). Die enjambement in die tweede tanka op p. 53 skep ’n gevoel van afwagting op uitkoms:

 

Ons is verliefdes,

spartelend in die soutsee,

is ons verstrengel

in mekaar se arms, sug

ons na die strand se uitkoms.

 

Afdeling VII getitel Omweë van die liefde, is gelaai met kontraste, ironieë, satire en humor. Die eerste gedig is ’n pryslied aan die veelsydige maan wat onder meer “drome se wit gloed oor die liefde se hartland skyn” (p. 57).  Ná hierdie vrygewigheid van die maan volg, ironies, verse vol verydelde liefde wat aansluit by die “omweë” van en mistastings oor die liefde.

Met “Verbode liefde” word intertekstueel aangesluit by Dante Alighieri se Inferno en die liefdesverhouding van Francesco en Paolo vol “liefdesklagtes” op p. 59. Odusseus en Kirke, die towergodin, se liefde vlam weer op (p. 61), en Sappho, liriese digteres, en Aphrodite, godin van die liefde, is teenwoordig in verlangende verse (p. 67 en 72).

Maar die liefde neem ’n duisend vorme aan … Donker, kortstondige genot word in “Caféterras in die nag” (p. 62) en in “Voorspel” aangebied met ’n skitterende metafoor: “In ’n straat waar vuurvliegies plak” (p. 69). Die speelse trant van “Voorspel” bring heerlike afwisseling in hierdie plaagbewuste bundel. In “Eens toe jy nog myne was” (p. 71), ’n toespeling op C. Louis Leipoldt se “Wys my die plek”, en in “Nalatenskap”(p. 74)  word liefdesverlies en afskeid deur die dood betreur met hoop wat weer opvlam in oë wat “skitter” in “Afskeid”. Soos “Voorspel” bied “Gode het die vrou gemaak” (p. 63-66) komiese verligting met enersyds voortreflike metafore en lagwekkende, verwronge insigte oor vroulief tot by die Bybelse korale-vrou.

Saam met Covid-19 tree die verganklikheid van die mens na vore in Afdeling VIII. In “Plaag en wrok” (p. 77-78) en “Voorspel tot Hektor se dood” (p. 79) maak die Trojane en Achajers kennis met dié werklikheid, asook met die god Apollo wat “plae soos muise uitstuur” (p. 78).

Sangers wat die lewe in al sy skakerings besing, word ook betrek, en in “Die Boheemse Rapsodie” vra Freddie Mercury wrang op p. 82 “Who wants to live forever?” as nog ’n faset van die verganklikheidsmotief in die bundel. ’n Elegie aan Marthinus Beukes volg met die titel “lewe en dood”; drie woorde wat ’n hele lewensloop omvat en wat ook eggo in die titel van die laaste afdeling, Slot van ’n reis as die afloop van ’n lewensreis.

Die eerste gedig in Afdeling IX, naamlik “Adam Small, hy kô hystoe”, skep dan ook die verwagting van paradys toe gaan. Dié titel is ’n kombinasie van die eerste drie versreëls van Adam Small se gedig, “Kô, lat ons sing”, en die titel van sy toneelstuk, Kanna hy kô hystoe. Asklepios, die god van genesing, se virus-berig (p. 90) en die toestand op aarde noodsaak egter die “Godevergadering” (p. 89). Corona, wat die skrikgodinne, elkeen met haar eie boosaardige funksie, as “wegbereiders” het, ontbloot die menslike psige van armoede tot by rassisme (p. 89 – 90).

Met “voël” as simbool van die koronavirus word die voëlvanger, Papageno, en Tamino met sy towerfluit genader om die “geluk””en “vrede” te herstel. Die verskrikking van Corona wat nou byna eienaamstatus geniet, word emfaties saamgevat in die paarrym aan die einde van die twee laaste versreëls van strofe twee en die slotstrofe.

“Waagstuk” (p. 97), die slotgedig, sluit siklies aan by een van die bundelmotto’s “De mens als waagstuk”. Teen die agtergrond van Michelangelo se kunswerke in die Sistynse Kapel raak God Adam se vinger aan. God se “eksperiment” misluk egter, maar net “momenteel”. Hoop en liefde verskyn net soos Corona en pyn oral in die bundel en die belofte op p. 82:” Wees stil, wag maar, alles word nuut” gaan in vervulling met ’n “her-skepping” wat wag op p. 89.

Die integrasie van die eietydse mens se lotgevalle met die verhaalgegewe en die karakters in klassieke werke tot ’n sinvolle poëtiese geheel is indrukwekkend. Die plasing van die skrikgodinne in die laaste afdeling as die huistoegaan vir die mens al in die vooruitsig gestel is, herinner aan Odusseus se langverwagte huiswaartse reis vol ontberings. Gegewens uit die klassieke tekste word in ’n mate deur middel van voetnote toegankliker gemaak vir lesers. Die digbundel kan egter eers tot sy volle reg kom met ’n bietjie agtergrondkennis van die klassieke en ander historiese karakters en gebeure.

Van die gedigte het al in ander publikasies verskyn, en die plasing daarvan in Beskut teen vrese geskied volgens tema net soos die tematiese insluiting van klassieke tekste.

As romantikus skryf Cas Vos beeldryk en gevoelvol met treffende beelde wat ongelukkig soms in clichés en sentiment verval. Die beelding in dieselfde toonaard kan ook voorspelbaar raak. Óórskrywing kom ook voor, soos byvoorbeeld “Wie? Wie? Wie?” nadat die idee al gevestig is in: “Corona dra die kroon. / Wie kan hom onttroon?” op die motto-bladsy. Herhaling van dieselfde woorde soos “glans”, “skink” en samestellings soos “luglangs” en “kombuislangs” raak lastig. Hierteenoor is daar wonderlike woordskeppings soos “egverneuker” (p. 28) en “steekhaarmoddersog” (p. 63). Van die binnerym is slim en geslaagd, maar ongelukkig is daar te veel gevalle van rym ter wille van rym. Om die wêreldveranderende virus waaroor daar teruggekeer word na die sanggebed, “Heer, wees ons genadig” (Kyrie eleison) op p. 13 aan te kondig as: “Corona laat almal wat lewe bewe”, is ’n antiklimaks.

Ongelukkig is daar ook talle agtelosige spelfoute soos “altwee” as een, in plaas van twee woorde op p.15, “instandhou” as een, in plaas van drie woorde op p. 45, en nog ander.

Maar ’n briljante, wyd georkestreerde bundel met al die klanke van die menslike kondisie. En ja, die vrese neem ook ’n duisend vorme aan …

 

Resensie: Gisterwinter (Susanne Pike)

Tuesday, September 29th, 2020

 

 

 

 

 

Gisterwinter deur Susanne Pike. Minimal Press, 2020

Resensie: Elna de Beer

 

Gisterwinter is Susanne Pike se tweede digbundel. Die eerste bundel was Inkspoor, ‘n selfpublikasie, wat in 2016 verskyn het. Een van haar onlangse gedigte, Duisend Duine, is in 2020 getoonset deur Lizanne Barnard vir haar program Stuur my jou woorde. Gisterwinter is opgedra aan die digter se dogter wat in 2002 oorlede is.

Die titel, gisterwinter, verwys na ervaringe in die verlede wat soms traumaties en pynlik kan wees en ‘n stagnerende invloed op die lewe kan uitoefen, soos wat die winter die natuur in ‘n geforseerde ruspouse plaas. Dikwels word die doel van die mens se bestaan in so ‘n bevrore toestand bevraagteken en kan dit lei tot dieper insigte. Gelukkig is daar egter altyd die wete dat die lente op die winter sal volg en dat tragedies en traumatiese belewenisse wasdom en groei in die self en in verhoudings kan bewerkstellig.

Die voorbladfoto deur Rawpixel is ‘n swart en wit foto van die maan as agtergrond vir ‘n mot en ‘n blomtak. Die somber kleure herinner aan rou en dood :“die great sadness” waarna die spreker verwys in selfportret I (p.9), bosgroet (p. 25) en hierdie maan (p. 43). Die maan, mot/vlinder en blomme, is simbole wat die digter herhaaldelik in haar verse aanwend om verskillende aspekte van die dood-rou-herlewing-tema te illustreer. In vyeboom  (p. 22) skryf sy:

 

[met jou vlugvertrek

het swart vlinders die boom bedek]

 

waar sy die ongelukkige verloop van ‘n verhouding vergelyk met ‘n vyeboom. Die skoenlapper is simbolies van intense transformasie, die vermoë om uit een fase na ‘n ander te beweeg. Die digter beskryf in hierdie bundel ‘n intens persoonlike transformasie uit ‘n diep winterfase van rou en apatie na ‘n lentefase van herlewing. Die metamorfose van mot na skoenlapper kan dui op addisionele simboliese betekenisse van “mot”, soos die soeke na die goue randjie om elke donker wolk, teenoor die Bybelse assosiasie met verval waarna die digter verwys in elegie vir ‘n dooie huwelik (p. 23) waar ‘’die goue man” ontbloot word as klatergoud.

 

toe ons uiteindelik kragte meet

het ek geweet –

my El Hombre Dorado

was klatergoud vir roes en mot:

verpulwer deur die egverrot

 

Die eerste twee gedigte in die bundel is selfportret I (p. 9) met die motto: refleks in herfs en selfportret II (p. 10) met die motto: haikoes vir ‘n vier-seisoene vrou waarin die spreker introspeksie hou. Albei gedigte word gekoppel aan seisoene. Opvallend is dat die seisoene in die haikoes nie chronologies op mekaar volg nie, maar dat somer en herfs omgeruil is. Op hierdie wyse staan herfs dus in albei gedigte as eerste fokuspunt. Die laaste haikoe is dan die lente wat dui op die positiewe uitkoms en die metamorfose van die vlinder wat uit sy papie ontsnap. Dit is ook interessant dat die digter juis die fyn en delikate haikoe-vorm gebruik wat in sy wese herinner aan skoenlappers.

Herfs is simbolies van rypheid, volwassenheid en die laat val van skyn en voorgee. Dit behels pyn en afskeid en dui op ‘n proses van wording. Die natuur in al sy seisoene word ook deurlopend betrek in die gebeurtenisse rondom die spreker. So gebruik die spreker byvoorbeeld verskeie boomsoorte om die impak van mishandeling op die vrou te versinnebeeld in herbarium van verbale mishandeling (p. 32):

 

… boomvrou wat sy was,

haar krom dennerug

weer opgerig na ‘n dounat lug;

kruidjie-roer-my-niete

uit haar verlepte oë uitgepluk

doringwoorde      weggeruk

v  e  r  p  l  a  n  t

 

Die seisoene van die spreker se lewe word in verskillende groepe gedigte versinnebeeld. Die eerste groep gedigte handel oor swaarkry, nie net op ‘n emosionele vlak van verlies van geliefdes en die emosies wat daarmee gepaard gaan nie, maar ook op ‘n finansiële vlak. In die skedel breek oop (p. 11) slaag die digter, onder andere deur  haar gebruik van homonieme, om die gaping tussen diegene wat het en diegene wat nie het nie, te illustreer:

 

plastieksakke bult in Checkers, die brood

en melk is op, die kinders maak my op met

die geneul oor nuwe tablets, sê die ma, die pa

bedel tablets by Dis-Chem vir sy kop, die medies

is op, sug die pa …

 

 Hierdie kontras tussen armoede teenoor welstand kom ook in krismis II (p. 14) en sondaghuis (p. 33) duidelik na vore. Verder is dit ook ‘n deurlopende motief in die groep gedigte wat handel oor die spreker se kinderjare.

Die spreker steun egter deurlopend op haar geloof om haar deur die pynlike ervaringe te help. Haar visserspsalm (p. 12) is sprekend hiervan:

 

Die Here is my reddingsboei, Hy omsirkel my

met waterdigte arms.

Deur wildewaters lei Hy my na

‘n stil rivierstroom.

 

Ook in Moeder Teresa in ‘n wiskundeklas (p. 20) gee die spreker die geloof aan God en die krag wat daaruit geput word, die erkenning vir die optrede van die bekende non:

 

toe word jy wys en jy bewys

Sy teorie:

jy lééf Sy Storie

en jy kleur driedimensioneel

‘n reënboog in –

toe is jou lewensprent perfek

 

In die laaste groep gedigte kom daar ‘n sterk tema van hoop voor en waag die spreker versigtig om weer vreugde te ervaar. Dit dui op ‘n verandering van haar gemoedseisoene. In ‘n bietjie bitter (p. 61) skryf die digter speels:

 

ek het jou lief

ek het jou lief,

my bietjies-bietjies

aalwyndief

 

Hierdie is ‘n bundel gedigte wat wye aanklank sal vind. Die algemeen-menslike temas spreek tot lesers uit alle agtergronde. Die digter slaag daarin om haar gedigte toeganklik te maak vir lesers van ‘n verskeidenheid ouderdomsgroepe, van tieners tot volwasse en ouer lesers. Dit is gedigte wat ontroer en waarmee almal wat al pyn en verlies ervaar het, kan identifiseer.

 

 

Resensie: I wish I’d said … Vol. 3 (Johann de Lange & Goodenough Mashego Reds.)

Thursday, September 24th, 2020

 

I Wish I’d Said… Vol. 3 deur Johann de Lange & Goodenough Mashego (Reds.) Naledi, 2020.

Resensie: Dewald Koen

 

I

In 1969 verskyn die Switsers gebore psigiater Elisabeth Kübler-Ross se wêreldbekende boek On Death and Dying waarin sy haar teorie oor die vyf stadia van verdriet uiteensit. Die Kübler-Ross model omskryf die vyf stadia van verdriet soos volg: Ontkenning, Woede, Bedinging, Depressie en Aanvaarding. Gedurende die afgelope tien maande is mense regoor die wêreld as gevolg van die Koronavirus gedwing om bestekopname te neem van die wêreld waarin ons woon en die mense met wie ons ons lewe deel. Honderdduisende mense vanoor verskeie vastelande het weens die Koronavirus gesterf en gevolglik is talle geliefdes, familielede, vriende, kennisse en kollegas se lewe deur die dood aangeraak. Kübler-Ross se model is ook op talle Suid-Afrikaners van toepassing wat tydens die grendeltyd ’n vorm van verdriet ervaar het. Ten spyte daarvan dat die Skoppensboer ons daagliks agtervolg, het die dood ons gemaksone onverwags betree weens die wêreldwye pandemie.

II

Dit is gevolglik heel gepas om AVBOB se jaarlikse Poetry Project wat vanjaar vir die derde agtereenvolgende jaar aangebied is binne die konteks van die Covid-19 pandemie te bespreek. In sy inleiding tot die bundel I wish I’d said… Vol. 3 verwys die redakteur Johann de Lange na D.J. Opperman se Joernaal van Jorik (1949) waarin die karakter Dabor opmerk: “Ons maak maar almal ’n geraamte groot”.

Die dood ontsien niemand nie. Daagliks moet iemand êrens in die land of wêreld van ’n geliefde afskeid neem. Tydens die rouproses moet elke individu sy of haar verdriet op individuele wyse verwerk ongeag watter stadium van Kübler-Ross se model betree word. Om die gevoel van verlies in woorde om te skakel, is seker een van die mees uitdagende ondernemings. Vir digters is laasgenoemde onderneming des te meer uitdagend vanweë die slaggate van clichés waarin gedigte soos lykdigte kan verval. Gelukkig is die Afrikaanse poësie geseënd met gesoute digters wat op geslaagde wyse oor die dood dig. Digters soos Lina Spies, Petra Müller, Marlise Joubert, Joan Hambidge, Johann de Lange, Daniel Hugo, D.J. Opperman en Breyten Breytenbach (om maar enkeles te noem) het al oor die dood gedig. Dit was immers Breyten Breytenbach wat tydens een van die Tuin van Digters-feeste op Wellington opgemerk het dat “’n mens natuurlik eers seker [kan] wees dat jy regtig dood is wanneer Joan Hambidge ’n lykdig oor jou geskryf het”. AVBOB se Hoof Uitvoerende Beampte beskou die bundel as “a bereavement resource available to all South Africans, to help them craft funeral pamphlets and write eulogies”. Ek wil egter aanvoer dat hierdie bundel veel meer bevat en ten doel stel as bloot “a bereavement resource […] to help [South Africans] craft funeral pamphlets and write eulogies”.

III

I wish I’d said… Vol. 3 kan (soos in die geval van die vorige twee volumes) beskou word as ’n versameling elegiese verse wat Suid-Afrika se rykdom aan tale weerspieël. Hierdie projek is sekerlik een van die innoverendste pogings om nasiebou en versoening te bevorder deur middel van taaldiversiteit. In ’n land waar taal ’n sensitiewe onderwerp is en maklik onmin tussen verskillende taal- en/of rasgroeperings teweeg kan bring, slaag I wish I’d said… Vol. 3 daarin om Suid-Afrikaners uit die elf amptelike taalgroepe byeen te bring deur een van die mees menslikste aspekte wat almal affekteer aan te raak, naamlik die dood. Die bundel bevat verse deur ’n aantal gevestigde digters uit die elf amptelike taalgroepe asook die drie wengedigte in elke taalkategorie. Die bundel word vir alle Suid-Afrikaners toeganklik gemaak deur die vertaling van die gedigte in Engels. Deur Engels as lingua franca te gebruik, kan verskillende taalgroepe mekaar se elegiese verse waardeer en kulturele praktyke ten opsigte van die dood bestudeer.

’n Toevoeging tot vanjaar se bundel is gedigte wat in ǀXam geskryf is. Wat ’n fantastiese inisiatief om die taal wat amper uitgesterf het, te bevorder. Met Erfenisdag wat op 24 September gevier word bied I wish I’d said… Vol. 3 ’n mikrokosmos van ons diversiteit in bundelformaat aan.

IV

Vanjaar se Afrikaanse opdragverse is so divers in invalshoeke oor die dood as die bundel self. Andries Bezuidenhout, Charl-Pierre Naudé, Corné Coetzee, Loftus Marais, Marlise Joubert en Ronelda Kamfer het gedigte bygedra. As redakteur van die Afrikaanse afdeling verdien Daniel Hugo ’n pluimpie vir die keuse van laasgenoemde digters wie se verse van uitsonderlike digvernuf getuig.

In sy gedig “Lasciare suonare” gee Andries Bezuidenhout lewe aan musiek. Die polsende ritme word met elke versreël gevoel en skep ’n kakofonie van klank waaroor Abdullah Ibrahim liries sal raak. Die treffende vers lees as biografiese skets van Ibrahim se lewe en dien terselfdertyd as huldeblyk aan ’n groot gees.

 

Is hierdie kroeg ’n katedraal? Mout, umqombothi, vaaljaapdop

op systap van tromboon en trompet, saksofoon ’n kraai,

’n meeu, soms lewerik. Die riff, die rip, die run,

o, die klawers, die klawers, die klawers, man!

die stride, die stroll, die scat, Jitterbug hop, Charleston skop

blitsige jazzbriewe, bebop epistels vir hulle in tavernes

op vlaktes, in doodskadudalle, in optogte –

[…]

Eendag, maestro van stilte, sal u vir oulaas

tot buiging kom? Sal u hande ’n bede, ’n mantra palm

om die gevolg uiteindelik tot stoet op te roep?

 

Charl-Pierre Naudé se “Leukerbad in Julie” neem die leser op reis na die sprokiesagtige suide van Switserland waar toeriste hulself aan die natuurskoon kan vergaap. Die gedig neem ’n gewyde toon aan waarin die spreker die toeristebestemming met pragtige beeldspraak beskryf: “En verblindend is die pieke / wat swewend hang / soos wit heksehoede bo die pikswart windstil nag”. In “Wanneer” sluit Corné Coetzee by Naudé aan deur die natuur as tema te betrek. Coetzee se gedig kan vanuit ’n ekokritiese oogpunt gelees word waarin sy krities staan oor die verhouding tussen die natuur en die antroposeen. Sy fokus op die dood van die natuur – die mens, dier en plant se natuurlike habitat wat weens aardverwarming en besoedeling teen onrusbarende tempo uitgewis word.

 

Wanneer hulle weg is,

die ongeliefdes en die onliefhêbares,

die vaartbelyndes en die tonnelgrawers,

die hoogtrappers en die laagvliegers,

die sonsingers en dié wat in die maanlig werk,

wanneer alles wat hulle s’n was

platgestoot en omgedelf

en hulle verhonger, verdryf, vergif is,

 

dan sal ons hulle gedenk:

Onthou jy die vuurvliegies daardie een Oujaarsaand?

Onthou jy die naaldekokers?

Onthou jy die skerpioen in die speelgoedkis?

Onthou jy bye op ’n stil someroggend?

Onthou jy die ferweelwurm?

Om hemelsnaam, onthou jy die heilige skarabee?

 

En dan – sou ons nog lewe –

Sou kinders ons vra: Hoe dan so? Waddefok?

 

Coetzee slaag daarin om sonder blik of bloos die mens se onreg teenoor die natuur te verwoord. Klinkklare beelde en die gebruik van herhaling beklemtoon die boodskap wat die spreker aan die leser wil oordra.

Ronelda S Kamfer se gedig “Lykskouing” fokus op die geliefdes wat na die afsterwe van ’n dogter en vriendin op onnatuurlike wyse probeer sin maak van hul verlies. In ’n land waar geweld asook geweld teenoor vroue en kinders die norm geword het, gee Kamfer ’n spreekwoordelike stem aan die duisende verontregdes wat daagliks slagoffers van geweldmisdaad word.

 

my vriendin se ma kan haar noggie begrawe nie

sy wag vir die lykskouing

sy sê lykskouing die way iemand ’n nuwe woord sê

wat hulle nog nooit gebruik het nie

’n woord wat normal mense nie nodig het om

te gebruik nie

lykskouing stap

in my vriendin se ma se woordeskat in

soos ’n overdressed kerksuster by ’n kind se doop

ek kan sien hoe die woord oor haar smelt

waar sy sit

in die voorhuis

waar my vriendin se soet musky reuk nog

in die furniture vassit

 

Marlise Joubert se “gedagtig aan ma” lewer ’n hartroerende huldeblyk aan ’n moeder. Joubert het in haar bundel Grondwater (2019) ’n soortgelyke huldeblyk aan haar moeder geskryf naamlik “in memoriam: ma didi”. Haar gedig aan haar ma gee gestalte aan die ongelooflike verdriet en verlies wat ’n kind ervaar wanneer hy of sy ’n ouer aan die dood moet afstaan.

 

[…]

nog eenmaal, ten minste, wil ek

by jou graf besoek aflê, ma

die donker omslag in graniet weer

streel, my van jou waarde vergewis

totdat ek helende kan glo dat jou

boek in goeie aardse hande rus

 

Joubert se gedig sluit aan by Hannes Visser se elegiese vers “Vir Piet Visser (21.7.1925 – 19.7.1967)”. Visser het die derde prys in die kompetisie gewen met hierdie vers waarin die spreker op sy verjaarsdag terugdink aan sy geliefde pa. Visser het in 2019 gedebuteer met die bundel Die jaar toe pa… waarin die spreker ’n jaar van sy lewe en die verlies van sy pa met die leser deel. Die gedig “Vir Piet Visser (21.7.1925 – 19.7.1967)” staan sterk as enkelgedig en sluit op gepaste wyse by Visser se debuutbundel aan.

Loftus Marais se satiriese vers “Begrafniskitsch” is egter een van my gunsteling opdragverse. Op tipiese Maraisagtige wyse slaag hy daarin om die “komminwaarkonkreetheid” van die Afrikaner tydens begrafnisdienste met sy literêre lugdrukboor oop te bliksem. Die gedig skep ’n balans tussen die meer somber elegiese verse en die ‘ligter’ humorisitese aspek van die mens se verganklikheid sonder om afbreuk te doen aan die dood as ritueel. (Die leser moet die bundel gaan koop om hierdie gedig te kan lees – dit sal nie teleurstel nie.)

Vanjaar se bundel bevat 102 gedigte waarvan 33 deur die wenners van die onderskeie taalkategorieë asook 66 opdraggedigte in die elf amptelike tale (Die oorblywende drie gedigte verwys na die ǀXam-gedigte). Maretha Maartens het met “Perperboom”  die eerste plek in die Afrikaanse kategorie verower terwyl Marthina Broschk op haar beurt met “Swanesang” die tweede plak beklee. Al die gedigte is deur die digter en bekwame vertaler Douglas Reid Skinner in Engels vertaal.

Soos reeds genoem het Hannes Visser se huldeblyk aan sy ontslape vader die hartsnare geroer, terwyl Maritha Broschk met haar gedig “Swanesang” tragedie, kuns en dood byeengebring het. Broschk se treffende beeldspraak en gebruik van intertekstuele verwysings na Nietzsche en opera dra by tot die geslaagdheid van die gedig. Dwelmverslawing kom tematies aan bod en die stelselmatige agteruitgang van die verslaafde wat “soos ’n kwynende Odette” haar laaste dans dans, sal menige leser ontroer.

Die wengedig is getiteld “Peperboom”. Maretha Maartens bring hiermee, soos in die geval van Marlise Joubert en Hannes Visser, hulde aan ’n geliefde moeder. Maartens maak gebruik van die peperboom as metafoor vir die geliefde moeder. Die spreker beklemtoon egter dat selfs al vergaan die boom soortgelyk aan die afsterwe van ’n geliefde moeder, sal die nageslagte bly voorbestaan uit die spreekwoordelike sade wat die moeder nagelaat het. ’n Peperboom mag dalk afgesaag word, maar ’n moeder se liefde vir haar kinders is lewenslank.

 

“Geil en goed gegroei om só verwoes te word.”

Die lem vibreer deur bas en duramen

en jy, suurstofsoekend voor die venster,

kreun oor die peperboomstam wat grond toe stort.

 

Ma, jy was tog lewenslank lembestand

onknakbaar sterk en doodweerstandig

 – ons lowerryke peperboom

huisboom, groen baken van ons binneland.

 

Ons het ons honger en nood voor jou oopgegooi

en die bessies wat jy strooi soos die sysies

streepkoppies en rooirugsaadvreters opgepik.

Weet jy, Ma, daardie bessies was genesend rooi.

 

“Aan ’n peperboom,” het jy gesê, “kleef daar ’n eenvoudigheid

wat aan saadvretervoëls en koeltesoekers bied wat hulle soek.”

Toe jy gekreun het omdat die stam dwarsdeur sy pithout knak

 – ou huilboom, huisboom in jou gewaande onaansienlikheid –

 

moes ek gesê het: “Die boomsaer dink hy vát jou, Ma,

maar die takke uit jou stam sal jou peperbossies dra.”

V

AVBOB se Poetry Project dien as geskrewe simbool van Suid-Afrika se rykdom aan taal en kultuur. Die aantal inskrywings wat jaarliks groei, dien as bewys dat poësie nie ’n spreekwoordelike sterwende genre is nie. Soos die nasionale boekeredakteur van MEDIA24, Jo Prins, onlangs in sy rubriek Boekevat opgemerk het, het 2020 geen gebrek aan nuwe digpublikasies nie – kritiek ten spyt. Die Afrikaanse letterkunde begin reeds die vrugte pluk van ontluikende digters soos Lynthia Julius wat vanjaar met haar debuutbundel Uit die kroes gedebuteer het nadat sy vroeër ’n wenner van die AVBOB Poetry Project-kompetisie was. Wie weet watter opwindende jong talent nog deur middel van hierdie projek ontgin kan word? I wish I’d said… Vol. 3 is ’n geslaagde en hartroerende bundel. Die elegiese verse is omvangryk in diversiteit en die verstegniese vernuf waarmee digters met ’n onderwerp soos die dood omgaan, is prysenswaardig. Die redakteurs het hul goed van hul taak gekwyt.

 

 

 

Volg die onderstaande skakel om in te skryf vir die 2020-Avbob Poësiekompetisie. Groot kontantpryse kan gewen word:

 

https://www.avbobpoetry.co.za/?gclid=Cj0KCQjwy8f6BRC7ARIsAPIXOjgcXTaM8K11Sp2Zrq7gSws15ib4w4i2bySQ_

AioG2iNlcmBSb0OhiQaAmqpEALw_wcB

 

 

 

 

Resensie: Die meeste sterre is lankal dood (Johann de Lange)

Sunday, September 20th, 2020

 

 

 

 

Die meeste sterre is lankal dood deur Johann de Lange. Human & Rousseau, 2020.

Resensie: Stefan van Zyl

 

In ʼn jaar gekenmerk deur verlies is Johann de Lange se mees onlangse bydraes tot die Afrikaanse poësiekorpus ʼn uiters welkome aanwins. Binne ʼn paar maande ná sy sestigste verjaarsdag, verskyn sy dertiende digbundel, Die meeste sterre is lankal dood (2020), sowel as ʼn tweede bundel kwatryne, Duimnaelsketse (2020), én Oopkardoes (2020), ʼn versameling van Hennie Aucamp se boertige ryme waarvan hy die samesteller is.

Die meeste sterre is lankal dood word opgedra aan Joan Hambidge en “al my mooi dooies” wat dui op die retrospektiewe en elegiese aard van die verse in die bundel. Die woord “sterre” verwys op figuurlike vlak na beroemdes of mense wat in een of ander opsig uitblink. Op letterlike vlak is daar die meer konkrete verwysing na die sterre in die hemelruim. Soos enige astrofiel weet, is die sterre wat saans op enige gegewe tydstip vanaf die aarde waargeneem kan word slegs vroeëre weergawes van sigself aangesien sterlig duisende jare neem om die aarde te bereik. Dit beteken dat aardelinge as ʼt ware terugkyk in die verlede en dat die meeste sterre wat waargeneem word, lankal nie meer bestaan nie. Hierdie betekenisse sluit ook aan by die uittreksel van Emily Dickinson se vers “One Sister have I in our house” wat as motto voorin die bundel verskyn.

Al die temas wat Johann de Lange se digkuns kenmerk, is ook in hierdie bundel teenwoordig in die vorm van natuurverse, religieuse/spirituele verse, wetenskapsverse, (homo-)erotiese verse, verse oor digterskap, herinnering, verlies, afskeid, veroudering en heelwat intertekstuele verse wat in postume gesprek tree met bekendes wat lankal dood is. Die bundel bestaan voorts uit ses afdelings: “Inskaduwings van lig”, “Die sysies & die spreeue”, “Vergete vuur”, “ʼn Beiteltjie”, “Alles van waarde” en “Gebedewiel”. Elke afdeling word voorafgegaan deur ʼn motto wat telkens ʼn aanhaling uit die werk van ʼn bekende digter is (William Butler Yeats, Boris Pasternak, Sappho, Basil Bunting, Erica Jong en William Shakespeare).

 

1. Inskaduwings van lig

Die verse in die eerste afdeling handel oor musiek, visuele kuns (skilder Richard Hamilton en kunsdief Stéphane Breitwieser), ʼn koorddanser, die skrywer Jean Genet, die Griekse mitologie en digterskap. Die openingsvers vestig die idee dat De Lange digkuns aanwend om mense in woordbeelde te verewig: “Soms tuur / ek na hoe lyne op ʼn vel / papier tot mens verdig” (p. 11). Dit sluit aan by die titel van die bundel, want hoewel die meeste sterre lankal dood is, beskik die digter oor die vermoë om sodanige sterre weer “lewend” te maak in die verse wat oor hulle geskryf word. Die laaste vers in die afdeling sluit aan by die eerste omdat dit iets van De Lange se ervaring van digterskap laat deurskemer:

 

Digter al digterby (p. 21)

Om met woorde

die onsegbare te sê,

die hoogste berg te bestyg

waar die lug dun raak,

of af in die onbewuste dieptes

waar diamante vorm –

Om die teks

van miljoene jare

in die yslae

van Antarktika te lees,

of die ringe van boomstamme

op land.

Om omsigtig

die smeltkroes

van die vulkaan te nader

waar die vel begin

wegskroei soos papier.

 

2. Die sysies & die spreeue

De Lange se vermoë om treffende beeldwêrelde binne die bestek van enkele woorde op te roep word in hierdie afdeling getoon in natuurverse wat indrukke van verskillende omgewings, natuurlewe en -verskynsels is. Onderliggend aan hierdie verse is egter die belewing van veroudering en dood soos gelees kan word in die versreëls “Pen op papier / teken ek als op, skrywende tot & met” (p. 26) en “Bome laat hulle blare gaan, / winters kom, tot 90 keer” (p. 49). De Lange weet hoe om verskillende versvorme behendig aan te wend ten einde bepaalde boodskappe oor te dra, soos in die twee haikoes en die twee odes gesien kan word. Benewens die landskapsverse is daar ook verse oor insekte, seelewe, voëls, voedsel en rotskuns. Die afdeling word dus ook ʼn soort inventaris van die Suid-Afrikaanse natuurlewe en dien as literêre bewaring van spesies.

3. Vergete vuur

Die titel van hierdie afdeling herinner aan Sheila Cussons se vers “Twee winter-akwarelle van Amsterdam” uit haar debuutbundel Plektrum (1970) wat intertekstueel met die skilderkuns in gesprek tree. Die motto vooraf is ʼn vertaling van die liriese Griekse digteres Sappho se “Fragment 16” deur Anne Carson wat onder meer die tematiek van homoseksualiteit te berde bring. Die verse in hierdie afdeling handel oor die liefde, begeerlikheid, seksuele genot, (homo-)erotiek en verlange. Dit is opvallend dat De Lange se homoërotiese verse hier meer subtiele verwysings en innuendo’s bevat sonder die eksplisiete geil ruigheid van ander soortgelyke verse in sy oeuvre. Daar is wel steeds ʼn speelsheid teenwoordig en heelwat word aan die leser se verbeelding oorgelaat. Bewuswording van veroudering (“deur my stroom die water / vir kwalik sestig jaar / van goue stroom tot druppel-kater”, p. 53) en eensaamheid (“Net ons, van kus tot kus alleen met ons lus, / is ingegrendel vir die eensame nagarbeid”, p. 55) kom verder in hierdie afdeling aan bod. Laasgenoemde aanhaling kom uit een van twee verse getiteld “Hebban olla vogala” wat moderne herskrywings van die Oudnederlandse teks uit die elfde eeu is en met die bundeltitel resoneer want, nes die lig van vergane sterre, inspireer hierdie teks steeds eeue later hedendaagse digters. Daar is ook ʼn treffende homoërotiese vers oor die digter Kavafis, sowel as ʼn cruise-vers en ʼn vers oor die kompleksiteit van heteroseksuele mans wat seksuele ervarings met ander mans het. Die afdeling word afgesluit met die vers “Eerste dinge” (p. 65) wat ʼn beskrywing is van die digter se skynbaar vredige geroetineerde bestaan saam met sy katte wat bes moontlik die plek van mense ingeneem het om die eensaamheid te verdring.

4. ʼn Beiteltjie

Die digterlike gesprek met NP van Wyk Louw wat oor dekades strek, vind ook in hierdie bundel neerslag met die afdelingtitel wat ʼn direkte verwysing is na Louw se bekende vers, “Die beiteltjie”, wat vir die eerste keer in Nuwe verse (1954) verskyn en alom geïnterpreteer word as metafoor van die digter se vermoë om deur middel van poësie die wêreld te deurgrond. Dit is voorts uiters gepas om intertekstueel na Louw te verwys in die vyftigste herdenkingsjaar van sy sterfdatum. Die naasmekaarplasing van Cussons en Van Wyk Louw in die bundel herinner aan De Lange se vers “Wordende naak” (geneem uit ʼn nagelate vers van Louw) waarin Cussons, volgens Kannemeyer in Die Afrikaanse literatuur 1652-2004 (2005), die spreker is wat mymer oor haar liefdesverhouding met Louw.

Die eerste vers in hierdie afdeling is ʼn gelaagde intertekstuele simulakrum van ʼn 1930-epigraaf deur WH Auden wat opgedra is aan die skrywer Christopher Isherwood. Die afdeling bevat ook ander intertekstuele verse oor Pablo Picasso, Francis Bacon, Leonardo da Vinci, Elisabeth Eybers, Olga Kirsch, Elsa Joubert en Rembrandt van Rijn wat volmaak aansluit by die eerste vlak van interpretasie van die bundeltitel omdat die meeste sterre inderdaad lankal dood is.

 

Dood begin (p. 73)

Dood begin by die voete,

sê die man in die grys trui

wat hy al gaande ontgroen het,

sy slape aangedaan vergrys

van al die ontslapenes & die af-

gryslike dinge wat agter hom lê,

ligter by die dag & nader aan die hand.

Die man trap water, sou mens dink,

maar sy voete is aan die brand:

dis sole oor die kole, vuurloop &

-doop, voetverse, & draadspring.

Hy was glo as jongman al te grys,

hart op die mou & bo sy jare wys.

Die ongedanste dans is aangedaans,

ʼn wuif van die hand na die mond,

elke woord ʼn wond, oordag gedroom,

& die hand ʼn psalm, ʼn rooiborsduif.

 

5. Alles van waarde

Die titel van hierdie afdeling verwys na die bekende versreël “alles van waarde is weerloos” soos dit in die Nederlandse digter Lucebert se vers “De zeer oude zingt” voorkom. Dié vers is interessant genoeg vir die eerste keer in dieselfde jaar as Louw se Nuwe verse in die tydskrif Galerie Zuid gepubliseer. Daar is elegiese besinnings oor “ʼn Lewe aan woorde toegewy” en pogings om “in die laatnag ʼn laaste wêreld neer te pen” (p. 81), ʼn vers oor Ernest Hemingway en een elk opgedra aan Judith Mason en Joan Hambidge. Die digter keer dan inwaarts in ʼn stel kort verse wat eensaamheid, verlies, tydsbesef en die dood as temas het. Hierdie verse dien as teenvoeters van verganklikheid en is geskrewe verlengings van ʼn lewe gevul met indrukke en ervarings – veral wanneer die religieuse/spirituele inslag in ag geneem word:

 

Laatnagskietgebed (p. 89)

Mag die einde my onverhoeds bevry,

nie ʼn lang af- & inwag van die dood

met ʼn lyf wat moedig & bloedig stry.

Laat my stil die stroom ingly soos ʼn boot.

 

6. Gebedewiel

In die Tibettaanse Boeddhisme word die Sanskrit mantra om mani padme hum dikwels aan die buitekant van ʼn gebedewiel geskryf met die idee dat wanneer die wiel gedraai word, die mantra die wêreld ingestuur word. Die voorafgaande motto, “What’s past is prologue”, is ʼn kort aanhaling uit The tempest van William Shakespeare en sluit aan by die gebedewiel omdat dit verwys na die sikliese aard van die lewe. Die eerste vers in die afdeling dui op die invloede wat ander mense (in hierdie bundel veral digters) op alle aspekte van ʼn mens (of digter) se bestaan het:

 

Van Lascaux tot nou (p. 95)

Deur die woord & in-die-woorde-van

raak ons deelagtig aan tallose selwe, vrou of man,

wêrelde, beskawings & rites,

& herskep ons geskiedenis teen gewelwe as mites.

 

Dié vers hou verband met die voorblad van die bundel wat lyk soos verweerde Latynse manuskripte wat onwillekeurig die idee van palimpses oproep. Ander verse in die afdeling dui op ʼn nuwe begin; die intense genotlike ervaring van kos as die versmelting van goddelikheid en natuur; en die ontmitologisering van konvensionele beskouings, soos in die slotvers, “Sonsverduistering” (p. 99), waar die “bruin seun” (oftewel Jesus) “uit sy grafdoek opgestaan” het. Die bundel self word dus ʼn uitgebreide metafoor van die lewensiklus want die einde van een ding is dikwels die begin van ʼn ander.

Met Die meeste sterre is lankal dood het Johann de Lange ʼn fyngeweefde mikrokosmos geskep waarin hy op Lasarusagtige wyse sy dooies aan die vergetelheid ontruk om hulle op papier in die gewraakte jaar 2020 te reïnkarneer. Die bundel is myns insiens ʼn hoogs aan te bevele literêre panoptikum waarin De Lange as deurwinterde digter omsigtig met die “ster-heet lasso / van weerlig” (p. 96) verse met ewigheidswaarde byeengebring het.

 

  •