Resensies

Resensie: Oolog (Nathan Trantraal)

Saturday, February 22nd, 2020

 

Oolog  deur Nathan Trantraal, Kwela Boeke. 2020.

 

Resensie: Alwyn Roux

 

Met Nathan Trantraal se derde bundel, Oolog (2020), bevestig hy sy plek as een van die belangrikste digters in Afrikaans gedurende die laaste dekade. Sy debuutbundel, Chokers en surivors (2013), het vir groot opspraak gesorg met onverskrokke verse, wat terugstaan vir niks of niemand nie. Sy tweede bundel, Alles het niet kom wôd (2017), het voldoen aan die hoë verwagtinge wat ’n opvolgbundel aan ʼn jong digter stel, en Oolog, sy derde bundel, is ʼn voortsetting van die gehalte digkuns wat lesers van Trantraal se digkuns verwag. Oolog is wél nie ’n maklike bundel om te lees nie. Tertius Kapp se uitspraak op die buiteblad is waar, dat “Trantraal […] poësie [vind] waar ander digters te bang is om te gaan soek”, en dis juis dié gegewe wat soos ’n vuishou tref in die maag.

Alhoewel wit bevoorregting vanuit die staanspoor gekritiseer word, vergelyk “Lupercal” (13-14) en “Petit Roux”  (41), asook die ideologiese raamwerk van apartheid – vergelyk ter illustrasie die onverbiddelike vers, “16 Junie 1976” (oorklanking)” (43), is dit nie die lewens van “wittes” wat die kollig inneem of kritiek verkry nie. Sy verse handel oor die stories wat sigself afspeel op die tuisfront, vertel vanuit ʼn eerlike, dog selfkritiese oogpunt, wat telkens resonansie vind in die gemoed van die leser.

Ek herhaal: dis nie ’n maklike bundel om te lees nie – dis oolog op die tuisfront, buite die confines van ’n gemaklike lewe, wat al te dikwels vanuit ʼn wit kyk (“White Gaze”) op ʼn venynige, rassistiese wyse veroordeel word. Die foto op die voorplat blyk ʼn vreedsame, onskuldige portret uit te beeld, van ʼn bruin man wat ʼn banjo bespeel, maar natuurlik is dit ʼn strategie wat die digter aan dag lê met die doel om te benadruk: lees dieper, jy sien nie wat jy dink jy sien nie. Die figuur is ʼn bestuurder van die Kaapse Korps, ʼn reeks militêre eenhede, wat aan die 6de Suid-Afrikaanse pantserdivisie buite Bologna gedien het – vergelyk “Abyss seen ya (1941)” (29):

 

Abyss seen ya (1941)

He who fights with monsters should be careful lest he thereby become

A monster. And if thou gaze long into an abyss, the abyss will also gaze

into thee.

– Friedrich Nietzsche, Beyond Good and Evil

Ennit gebee so vinnag

soesie Twiede Advent

Die een moment is Jacob Africa

ʼn man wat wandel innie Here

ʼn man van min woore

Niks om te sê nie

Die next moment lê daa ʼn Italian

saam sy derms innie sand

En roep allie saints en virgins

in Abyssinia ytie slaap yt op

Die next moment sit Jacob wee

in stilte mettie manne vannie

6th Armoured Division

mette storie om te vetel

vi sy kleinkinnes eendag

Oppie dae wanne hy so dronk is

dat hy nie ees wiet wie hulle issie

 

Die gedagte dat die voorbladfoto bloot gesien word as ʼn mooi prentjie, veral wanneer die oorlogkonteks nie in ag geneem word of dan die ironie van die nasleep van die oorlog wat dié tweede strofe uitbeeld nie, kan gevra word wat nou eintlik die nut van woord- of beeldende kuns is. Wat kan gedigte dan nou eintlik beteken vir mense wat onder geweld gebuk gaan? Is dit nie ʼn “bourgeois”-besigheid nie? Vergelyk die laaste strofe van die gedig “Funny business” (45):

 

My vie jaa oue dogte het ingekom waa ek sit en skryf

en my gevra mette mond vol brood

wat ek doen, ek het die Kannemeyer-boek

met altwie hanne opgestel

en vi haa die photo gewys van Coetzee voo op

“I was going to write a story about this guy, baby.

But I gave up.”

Sy het net gelag en gesê,

“That sounds like a funny business, Daddy.”

 

Die motto tot die bundel, “Getting on fine/ Catch the next wave/ Get the move right/ Darken the wave”, deur Amen Dunes van ʼn liedjie ter besinging oor ʼn branderplankryer, getiteld “Miki Dora”, gee ʼn meesleurende ritme aan die gebeurtenisse wat sigself van gedig na gedig afspeel, maar bring ook ʼn angstigheid mee, veral met die naasliggendheid van die opdrag, “vi ammel wie klaa hulle liewens verlooit, maa elke dag nog moet opstaan vi wêk, kinnes grootmaak en om te try om lief te wies vi ieman” (dié waves is natuurlik groter as wat mens dink). Behalwe vir die branderplankryer se heroïese en charismatiese kant wat besing word, word Miki Dora ook as “de-facto racist” en “white supremacist” bestempel, ʼn gegewe wat nie in die motto vermeld word nie, maar sluierend skuilhou onder die oppervlak, asof die opdrag om dieper te lees weer eens deur die bundel benadruk word – things aren’t always what they seem!

 

 

Miki Dora gefotografeer deur LeRoy Grannis in Malibu, Kalifornië, 1963.

 

Die opdrag aan almal wat steeds aanhou ten spyte daarvan dat hulle reeds hul lewens verloor het, kom nie mooier na vore as in die gedig “Die eeste vyf” (24-26) nie, waarin ʼn vrou te midde van taxigeweld, die volgende versoek aan die taxibestuurder lewer – vergelyk die laaste strofe:

 

ʼn Vrou agte innie taxi vra virrie driver

impatiently wanne ôs gan ry

wan sy moet byrie wêk ytkom

Die ou guartjie lig sy hand op

en explain vi haa kalm hoekom hulle

hie sit en hoe sy nie

die taxi system verstaanie

Maa dai vrou kyk net dai

Alonzo Training Day-guartjie an

en sê, “Asseblief Uncle, ek vra nou mooi,

moenie op my poes wêk vandag ie

Ek praat mettie driver ek

praatie mette guartjie nie”

 

In “Grahamstown” (44) ʼn sleutegedig tot die bundel, bevind die spreker hom “in self-exile”, want “[d]aa is oolog annie gang waa ek vandaan kom”. ʼn Outobiografiese kode word hierdeur geaktiveer soos die digter (Trantraal) verwys na die township waar hy grootgeword het – Bishop Lavis. Die spreker “vestaan isse anne land waa ôs nou is/ ʼn Anne culture hie in wit Syd-Afrika”, maar die gevolg is dat hy sy “homeland [Bishop Lavis] mis”. Vanuit die plek waar die spreker hom tans bevind, waar “wit mense” hom “met groot oë an[-kyk]”, “vetel” hy “rondom groot glase wit wyn/ stories van die old country”:

 

En ek vestaan isse anne land waa ôs nou is
’n Anne culture hie in wit Syd-Afrika
Maai t maak net dat ek my homeland mis
En ek mis my vriende, die worst goeie mense
wat jy ooit sal ken, ek ken nieman bieter

En ek kan nooit wee hystoe gannie
wan is child soldiers en warlords
wat Bishop Lavis regeer
Daa is oolog annie gang waa ek vandaan kom
nou sit ek in self-exile en dink
annie mense wat nog daa is

 

Die bundel behou dan deurgaans dié spanning, tussen ʼn ruimte waarvandaan die spreker kom, Bishop Lavis, wat met behulp van die spreker se agternaperspektief as geweldgeteisterde ruimte gekonkretiseer word, sowel as dié waar die spreker hom tans in die hede bevind, gekenmerk deur innerlike konflik. In die openingsgedig, “Where the Wild Things Are” (9-12), voel die spreker as “donke pesoon” al die “expectation op my […]/ om extraordinarily sad te wees” by die aanhoor van Nelson Mandela se dood. Hier bevind hy hom tussen “hosts” “inne hys in Paris” – “Marianne,/ ʼn Parisian-American,/ en haar man Robin,/ ʼn South African expat”, maar sy siening oor Mandela se dood is “conflicted” –

 

Ammel sit geskok virre sekonde

En ek voel dai discomfort

wat jy voel as ieman vi jou ʼn gift gie

wat jy nie wil hê nie

Ek sit en try om my gesigmuscles

in formation te marshall

virre proper show of emoitions

Agterie godyn nudge ek myself vorentoe

soesie teachie mettie kind

wie skaam is om op stage te gan

My neurosis is my chief advisor

ennit sê nou vi my daa isse expectation

op my, asse donke pesoon

om extraordinarily sad te wies

Minor panic accost my

Soes as jy voo jou hys staan

en jy sê “Ek is sieke my keys is hie”

tewyl jy krap inne oovol sak

en ammel vi jou politely wag

om oep te maak

 

Die waarde van die gedig is daarin geleë dat alternatiewe sienings oor Mandela bedink word, eerder as die populêre siening om hom as “modern saint” uit te beeld. Dit is dan ook die intellektuele aard van Trantraal se digwerk wat vir my vooropstaan. Ek lees sy digkuns omdat dit gedigte is wat draers is van sterk idees. Trantraal se digwerk is nie sommer oorloopsels van sterk gevoelens à la Wordsworth nie, maar idees oor polities-maatskaplike werklikhede wat gestalte in versvorm verkry. Dit beteken nie dat sy gedigte ontdaan is van stylfigure of beeldspraak of lees soos ʼn filosofie-opstel nie; inteendeel, die krag van sy gedigte is die soepel, ritmiese en meesleurende gebruik van taal.

Ten slotte: die belang van die poësie is veronderstel om die lewe te omvat en dit is wat Trantraal regkry. In “Gie vi my ʼn baby” (56) word dié gegewe soos volg tot vlees en bloed uitgewerk:

 

Gie vi my ʼn baby

Jy vra my eendag wat poetry is

ʼn Attempt ommie wêreld te contain

in so min woore as moontlik

Toe ek sien jy verstaanie

Het ek ʼn quote met jou gedeel

Nie die woore van Alexander Pope

of Walt Whitman ie

Maa die van my vriend Pangatollie,

“My broe ek wil noggie kondom ansit

Daa wys hai goose my, ‘Gie vi my ʼn baby’

Toe gie ek ha ʼn baby, sy willit han hê.”

En nou êrens oppie Cape Flats

loep daa ʼn klein laitie rond

wie die son, die wind ennie

rien virrie eeste ke gevoel et

Wie honge, fear, pyn, joy,

liefde en haat gan ken

Wie gan liewe en doodgan

Dais poetry, min of meer

Resensie: Chinatown (Ronelda S. Kamfer)

Wednesday, January 15th, 2020

 

Chinatown  deur Ronelda S. Kamfer. Kwêla Boeke, 2019.

Resensie: Janien Linde

 

my poems is nie vir ʼn suffragette nie
my poems is vir die anties in die kombuis
my poems is vir die swart en bruin laaities
in ʼn klas vol wit kinders
ek is die meid se kind en nou is ek groot
ek exchange my ma se as vir gunpowder
vir die next generation
sodat hulle armed kan wees
julle gaan ons nie weer in ons rugte skiet
terwyl ons in vrees weghardloop nie

Só lui ʼn aantal reëls uit die gedig “my poems is nie confessions nie” (p.50) uit Ronelda S. Kamfer se vierde digbundel, Chinatown, wat aan die einde van 2019 by Kwêla Boeke verskyn het. Hierdie sleutelgedig spreek van woede; ʼn brandende woede wat sekere lesers ongemaklik sal maak, en waarin ander hul eie emosies duidelik weerspieël sal sien. ʼn Mens sou kon vra: waarom steeds hierdie woede? Het die digter haar nie in haar vorige bundels uitgewoed nie? Die veelbetekenende antwoord kom sonder om doekies om te draai uit die gedig “Beckenbauer”:

ek is passive aggressive tot
ʼn wit mens my vra
waar my woede vandaan kom
dan word ek geniepsig
soos ʼn wit vrou op ʼn plantation
wie jaloers raak as haar man
die slavin verkrag
(p.45)

Die woede brand steeds omdat die onregte van die verlede nog glad nie minder skreiend is nie. En omdat die sisteme wat mense (in Suid-Afrika, maar ook wêreldwyd) in slegte omstandighede vasgevang hou, diep en onherroeplik deel is van hoe die samelewing funksioneer, al lyk dit vandag dalk anders as in die tyd van slawe op Amerikaanse katoenplase. In Chinatown skryf Kamfer vreesloos die realiteite rondom hierdie sisteme oop in ʼn poging om diegene wat die meeste daardeur geraak word, te bemagtig: “sodat hulle armed kan wees” en nie weer in die rug geskiet word “terwyl (hulle) in vrees weghardloop nie” (p.50).

Soos in Noudat slapende honde (2008), grond/Santekraam (2011) en Hammie (2016) konfronteer Kamfer haar lesers op intieme en uitdagende wyse met die realiteite van marginalisering, armoede en geweld, en die lyding van onskuldiges. Sy skryf nie van buite nie, maar uit haar eie ervaring, onderstreep deur intieme, eerlike vertellinge oor sielsgesondheid. Alhoewel die bundelinhoud en -styl nie drasties van haar vorige bundels verskil nie, kry die individuele verse dit opnuut reg om ʼn mens se wind uit te slaan en jou resonerende insig te bied in verskillende menselewens. Kamfer se bekende strategie om die leser reeds in die eerste versreël van ʼn gedig te skok (bv. “ʼn week voor Blake selfmoord pleeg” [p.15], “self-hating bruin mans” [p.16], en “ek leer vir my kind gang signs met haar flashcards” [p.23]) is ook in Chinatown teenwoordig. Die verse in die nuwe bundel is selfs meer uitdagend, moontlik omdat die digter voel dat haar boodskap nog nie deurgedring het nie, en dat die maatskaplike probleemmonsters waarmee sy self grootgeword het, nog lank nie opgelos is nie.

Dáárom skryf Kamfer nie gedigte vir “’n suffragette” nie: haar vroulike rolmodelle se omstandighede was ánders, hulle het anders gelyk en anders opgetree as Sylvia Plath, Ingrid Jonker en Elisabeth Eybers.

ek voel fokkol vir ʼn wit vrou wat mooi gedigte
geskryf het in 1960s Amerika
en ek voel nog minder vir een wat
gedurende apartheid mooi gedigte geskryf het
my literêre heroes wen nie Generaal Hertzog-pryse nie
(p.50).

In die gedig “straatmeid” (p.29) moedig sy selfs ander wat soos sy dink (en lyk) aan om nie te “glo wat hulle van jou sê nie” en nie te “lees wat hulle lees nie”, maar om daardie tipe vroulike literêre figure vas te ketting “daar waar hulle hoort”: “Eybers in haar Vondelpark / Jonker aan die boom waarteen sy swastikas kerf / Cussons in haar swart kombuis” en “Dalene Matthee in haar Knysna-bos”. Met sulke skerp en genadelose uitlatings, skryf Kamfer op rebelse wyse in teen die tradisionele Afrikaanse literêre konteks waarbinne haar poësie ontvang word. Sy maak dit duidelik dat haar poësie vir ánder lesers bedoel is: “vir die anties in die kombuis” en “swart en bruin laaities in ʼn klas vol wit kinders” (p.50). Haar gedigte is bedoel vir die leser wat sy self was; ʼn spesifieke leser wat die dapper literêre rolmodel nodig het wat syself nie gehad het nie. Nié vir die “wit meisies” wat huil nie (p.47).

In hierdie bundel rig sy haar visier spesifiek op die monster van die (wit) patriargie. Die Toni Morrison-aanhaling wat dien as motto vir “my poems is nie confessions nie” (p.50) lig ʼn belangrike deurlopende lyn in hierdie verband uit, naamlik interseksionele feminisme, ʼn idee uit die laat 1980’s wat aan die swart feminis Kimberlé Williams Crenshaw toegeskryf word. Interseksionele feminisme is ʼn raamwerk wat lig werp op die maniere waarop sosiale en politieke identiteite (soos ras, gender, ekonomiese klas, seksualiteit, gestremdhede, ouderdom, geloofsoortuiging, ens.) gekombineerd unieke vorme van bevoorregting vir of diskriminasie teenoor individue tot gevolg kan hê. In Chinatown kom verskillende identiteitsinterseksies aan bod, waarvan die noemenswaardigste is om ʼn vrou te wees met ʼn donker vel en met ʼn sekere sosio-ekonomiese agtergrond. Hierdie interseksie lê aan die wortel van die meeste kwessies wat Kamfer in die bundel aanraak. Die Morrison-motto kan egter ook beskou word as ʼn borswering teen die uitdagings wat hierdie interseksie bied: “I merged those two worlds, black and feminist, growing up, because I was surrounded by black women who were very tough…”. Deur die interseksie tussen hierdie twee identiteite te beskou as wapens, eerder as beperkings, voer Kamfer met Chinatown uiteindelik ʼn uitgebreide feministiese betoog. Die gedig “senretsukyaku” (p.30) kan dus gelees word as ʼn viering van bruin vroue se vermoë om sterk te wees in slegte omstandighede. Die titel verwys na ʼn supersterkte skopbeweging wat die karakter Chun-Li in die videospeletjie Street Fighter uitvoer. In die gedig verwys die spreker na die stereotipiese veglustige optrede wat dikwels aan “coloured vrou(e)” toegeskryf word, maar in plaas daarvan om hierdie optrede as vernederend en ontmagtigend te beskou, word dit uitebeeld as ʼn superkrag. Onverskrokke veglustigheid is juis dít wat hierdie tipe vroue die spreker se “idols” gemaak het.

Die aktivistiese inslag wat Kamfer in Chinatown skep, kring kragtig in die bundel uit vanaf die eerste klomp gedigte wat oor die spreker se grootwordjare handel. Kamfer sien naamlik die probleme wat met die afdwing van skadelike patriargale denke gepaard gaan, reeds binne die huisgesin. Die titelgedig van die bundel “Chinatown” (p.9) asook “Chinatown daddy” (p.11) gebruik die oppervlakkigheid en kunsmatigheid van Chinese winkelsentrums as kragtige metafoor vir hoe die spreker haar eie pa, en uiteindelik die vaderfiguur, se identiteit beleef. In hierdie twee gedigte word die vader vanuit die spreker se perspektief uitgebeeld as onbetrokke, oneg, onbetroubaar, emosioneel en fisies mishandelend, maar eintlik futloos. Die eerste woorde van “Chinatown daddy” laat dit lyk asof die vader se goeie eienskappe bespreek gaan word: “my pa se strength lê in…” Die res van die gedig draai hierdie verwagting egter op sy kop wanneer die spreker verduidelik dat haar pa se “krag” en identiteit gebaseer is op tweedehandse projeksies van (wit) manlike karakters uit mafia- en mobfilms: “die leftovers / van die wit man se toxic masculinity”. Met minagtig beskryf sy haar pa as “useless”, en “die mistress van wit manlikheid / die always-a-bridesmaid vir die bride van wit patriarchy”. Teleurstelling en verontwaardiging spreek duidelik uit die woorde “et tu Dad?” (p.11).

Die tragiese waarheid is egter deurentyd net onder die oppervlakte van die gedig, naamlik dat hierdie vaderfiguur ook hulpeloos uitgelewer is aan en vasgevang is in groter onderliggende samelewingstrukture: “sy oë bly sad asof die juffrou sy punte in die klas uitgelees het”. In die gedig “grapjas-dêddie” (p.41) is dit duidelik dat die pa nie eers bewus is van die nadelige invloed wat die mob-films wat hy kyk, op sy idee en uitlewing van manlikheid het nie. In “dooie link” (p.22) word die pa beskryf as “second in command” ná die ma. Sy hele dag draai om sy “pride”, maar eintlik is hy “net ʼn / lost boy sonder Peter Pan” nadat die spreker se ma oorlede is.

Hier kom nog ʼn belangrike tema van die bundel na vore: die tragiese lot van vroue binne die patriargale bestel. Omdat die mans self deur die bestel in die steek gelaat is en eintlik maar net “Ouma Farieda se weggooikind” (p.31) is, moet die vroue hulle “standard lower” en “settle” vir “’ʼn hyperlink van ʼn page / wat nie meer bestaan nie”. Die skakel wat nie meer bestaan nie, verwys na die uitgediende idee van verstokte manlikheid wat uiteindelik lei tot probleme in huwelike en gesinne: “en nou sit ek met die error code” (p.22). Al word die spreker se ma in die bundel met teerheid uitgebeeld as sterk en die “nice parent” (p.22), het sy (na die spreker se mening) die patriargie eintlik self onderhou. Die tweede motto van die  bundel stel dit soos volg by monde van Winnie Madikizela Mandela: “The overwhelming majority of women accept patriarchy unquestioningly and even protect it … So men dominate women throught the agency of women themselves”.

Die spreker se beskrywinge van haar eie vader kring verder uit na ander vaders soos “Blakeyboi” (p.15) sʼn wat nie sy aandadigheid aan die agteruitgang van sy seun se psigiese gesondheid wil erken nie, en uiteindelik na die “self-hating bruin mans” wat beskryf word as “fallen phonies” wat “net wit on the inside” is wanneer hulle verhoudings met wit vrouens (“pyn-Barbies”) aanknoop. Sulke spesifieke beelde pas uiteindelik in die groter prentjie van die gevaar wat beperkende idees rondom manlikheid veroorsaak, soos uitgebeeld in gedigte soos “DIY 3-step rape kit” (p.25), “terrorist attack” (p.26) en “Babes” (p.39). Deur só te speel met spesifieke gevalle van boosaardige manlikheid en die meer algemene gevolge daarvan, wys Kamfer uit dat hierdie tipe manlikheid uiteindelik vir almal nadelig is: nie net die vroue, kinders en gesinne ly daaronder nie, maar die mans self, die gemeenskappe waarin hulle funksioneer, en uiteindelik die samelewing in geheel.

Die pragtige liefdesgedig “boujee boys en Rothmans Rooi” (p.18) wat aan Kamfer se man Nathan Trantraal opgedra is, skets ʼn ander beeld van manlikheid en wys dat nie alle mans hul onderwerp aan die tipe manlikheid waarteen die bundel stry nie.  ʼn Opregte, eerlike man word uitgebeeld wat hom nie laat voorsê deur ander se idees van manlikheid nie en wat bereid is om al die storms van die lewe saam met sy geliefde te trotseer. Want, as hulle “survive cheer die wind / en die see kalmeer”. Dié gedig beklemtoon een van die belangrikste temas in die bundel, naamlik kunsmatigheid teenoor opregtheid. Die gedigte oor die onegtheid van die digterspreker se eie grootwordjare staan in skrille kontras met hoe die spreker haar eie verhouding met haar man en dogter uitbeeld. Van die hartroerendste gedigte in die bundel is dié wat sy vir en oor haar dogter skryf. Waar haar eie ma haar grootgemaak het binne die konteks van ʼn kunsmatige gesinsideaal, maak die spreker haar dogter “fearless” groot, gepantser met woede en “brujas” (p.21), ʼn Spaanse woord vir heksery. Sy leer haar van “vuur en oorlog” (p.23) en om aan te hou praat as slegte dinge met haar gebeur, want “iemand gaan eendag vir jou luister” (p.39). Dit is duidelik dat sy daarna streef om haar dogter anders groot te maak as wat haar eie ma haar opgevoed het: “ek is die ma wat ek nie gehad het nie / sy is die kind wat my ma nooit gekry het nie” (p.23). Só plaas Kamfer die fokus op hoe ʼn ingrypende invloed ʼn kind se omstandighede het op hoe hulle later oor die lewe dink. Met hierdie gedigte voer sy egter nie net met haar eie dogter ʼn gesprek nie, maar ook met ander kinders, en veral met bruin meisies. Sy vermaan hulle in “tot laat toe” (p.49) om nie toe te laat “laat die ghetto jou leer nie […] moenie dat hip-hop vir jou laat ride or die nie / wees gesond en try om lank te lewe”.

Chinatown is nie ʼn gemaklike bundel om te lees nie. Dit kan beskryf word as ʼn uitdagende en betrokke bundel wat beweeg binne die verwarrende konteks van hedendaagse identiteitspolitiek, en indirek in gesprek tree met kwessies soos die #metoo-beweging en oproepe om die dekolonisering van denke. Kamfer gebruik outobiografiese inligting as narratiewe wegspringplekke om die gevolge van sistemiese interseksionele diskriminasie uit te wys. Die gevolgtrekking waartoe die spreker in “ver was nog nooit naby nie” (p.37) en “try dié” (p.52-54) kom, is dat die sisteme waarteen sy so hard baklei, uiteindelik onoorkombaar is, en dat haar en haar nageslag se enigste verweer geregverdigde woede is. Waar dié woede in vorige bundels ʼn vlam was, is dit in Chinatown ʼn vuur, gemaak deur die as van die spreker se ma te verruil vir “gunpowder” (p.50), en gestook met die “freedom” wat sy gekry het toe sy haar “virtues” geruil het vir haar “vices” (“Miss Militancy” [p.35]).

Die ideologiese verskuiwinge wat vanaf Kamfer se eerste bundel na hierdie nuutste een plaasgevind het, is duidelik te sien in die gedig “ek soek nie ʼn plek langs die tafel nie” (p.28) wat intertekstueel in gesprek tree met “Waar ek staan”, die openingsgedig uit Noudat slapende honde (2009). Waar die spreker in laasgenoemde gedig nog bedagsaam en met ʼn “oop hart en kop” by die tafel gesit het saam met haar “voorvaders se vyande”, maak sy dit kil en onomwonde in Chinatown duidelik:

ek soek nie ʼn plek
langs ʼn women’s enfranchisement act table wat
in 1930 geset is vir white women only nie
hou julle tafel
ons maak vuur buitekant
(p.28)

Dewald Koen: Resensie “Duifiedorings” (Thomas Deacon)

Thursday, December 19th, 2019

Thomas Deacon. 2019. Duifiedorings. Minimal Press. ISBN 9780639808868. Prys: R165

Resensent: Dewald Koen

Een van die wonderlike ervarings waaraan ’n jong literator en resensent in die vroeë jare van sy of haar akademiese loopbaan blootgestel word, is die talle tekste, hetsy prosa, poësie of drama, wat wag om ontdek (of eerder: gelees) te word. Ek beny my talle mentors en voorgangers se belesendheid en maak van elke moontlike geleentheid gebruik om water uit hul put van kennis te kan skep. Van Engelse letterkunde is daar min onderwerpe waaroor my vriend prof. Tony Ullyatt nie uitgebreide kennis beskik nie. As resensent bewonder ek proff. Joan Hambidge, Lousie Viljoen en Willie Burger se enorme kennis van letterkundes wat oor talle taalgrense strek. Wanneer ek dus gevra word om ’n digter wie se werk ek nog nie vantevore gelees het nie te resenseer, is die uitdaging des te meer genotvol. So lei elke nuwe leeservaring die jong literator op ’n ontdekkingstog met vele afdraaipaaie.

Thomas Deacon is ’n Afrikaanse digterstem wat elke dan en wan vanuit die agterbanke van die Afrikaanse poësie te voorskyn kom – maar die lang gewag is ongetwyfeld die moeite werd. Deacon debuteer in 1989 met Sand uit die son gevolg deur Die predikasies van Jacob Oerson in 1993. Alhoewel sy volgende bundel Maagmeisie eers in 2003 verskyn, word van hom ’n roman asook twee kortverhaalbundels gepubliseer.

Sy jongste bundel heet Duifiedorings. Die meerderheid Afrikaanse bundels word in Standaardafrikaans geskryf met enkeles wat in Kaapse Afrikaans geskryf word. Dit is dus opvallend dat Deacon soos met sy vorige bundels weer Griekwa-Afrikaans (as subvariëteit van Noordwestelike Afrikaans) besig. Dit is ’n pragtige en klankryke variëteit kenmerkend aan die gebruik van palatalisasie, die dubbele meervouds- en verkleiningsvorme asook die besitskonstruksie met “se”. Hans du Plessis is naas Deacon veral bekend vir die gebruik van Griekwa-Afrikaans in sy digkuns soos in sy bundel Innie skylte vannie Jirre (2001).

Die Noordweste (Namakwaland) kom sterk na vore in Duifiedorings. Die titel verwys na ’n wilde blom (Tribulus terrestris) wat in Namakwaland voorkom en na reënval in Desember en Januarie daarvoor bekend is om dikkopsiekte onder skape te veroorsaak. Die titel op sigself dien dus as simbool van die outentieke Namakwalandse landskap en daar sluit Deacon aan by digters soos Donald W. Riekert en George Weideman wat oor die Noordweste gedig het. In Riekert se bundel Heuning uit die swarthaak (1986) en Weideman se Hondegaloppie (1966) en As die son kliplangs spring (1969) fokus beide digters op die Namakwalandse landskap wat sterk in hul verse resoneer. Hierdie ongenaakbare landskap wat vir die meeste Afrikaanssprekende poësielesers met uitermatige droogte en ’n amper woestynagtige verlatenheid geassosieer word, word deur digters soos Deacon, Riekert en Weideman verwoord tot unieke skoonheid waarop die fyn waarnemer bedag moet wees. In die programgedig word die mens se broosheid binne die Namakwalandse landskap bedeesd verwoord en word die prag en praal terselfdertyd gevoed deur die koor van musikale stemme.

 

duifiedorings

toe duifiedorings laatmiddag

die aarde geel-geel koggel

agterbank ek in die kerk op pella

piets die son ’n spatsel bloed

teen die witgekalkte muur

hang Christus naak

aan grootrivier se afgekapte hout

sing ’n koor van kinders hallelujah ave maria

word elke noot ’n doringprik

Die bundel bestaan uit vyf afdelings getiteld “duifiedorings”, “spatsels”, “vuurklip”, “agtertongetjies” en “klitsies”. In die eerste afdeling maak die digter van talle religieuse beelde en Bybelse verwysings gebruik. Die gedig “dertig silwerstukkies” is veral treffend weens die sterk metafoor en beeldskone landskaptonele:

bokant pellaberg breek sonstrale op

in dertig silwerstukkies

staan ’n judas handewringend soos die draaitak

van ’n uitgedorde witgatboom

verbrokkel elke silwerstuk in sewentig maal sewe

terwyl ’n arend bokant pellaberg bly swewe

 

Een van die treffendste verse in die bundel is ’n lykdig getiteld “george henry weideman”:

 

waar die son kliplangs oor oulandswêreld spring

het george henry weideman

van katstert en kanniedood

van kinkelbos en klipkersie gesing

tussen springbok en pofadder

tot by aggeneys, by onseepkans

en kenhardt verby

hoor ek sy rietjiesfluit

van botterblom en bossiegras

van bokbaaivyg en bloumelkbos

tot bitterbos

maar looplê se tyd

toe klapperbos en kankerbos

hul nagkarossies nadertrek

het george henry weideman

’n staning onder duisend sterre

oopgetrap

Wat die lykdig vir my so besonders maak, is die wyse waarop die spreker die landskap waarmee Weideman so goed vetroud was, gebruik om op eervolle wyse hulde te bring aan sy skrywerskap – sy romans, kortverhale en gedigte wat sal bly voortleef daar waar “george henry weideman/ ’n staning onder duisend sterre/ oopgetrap” het.

Ook die liefde kom aan bod en in die derde afdeling is daar ’n speelsheid wat sterk aan sommige van Boerneef se gedigte herinner. Die klankpatrone skep ’n ritmiese toon en bevat heelwat stuitige humor soortgelyk aan Philip de Vos se limerieke.

herrie vannie plaas botterbok

herrie vannie plaas botterbok

dans mettie tjêrrie met’ie rooikolrok

volmaan gousblom hoog innie lug

môre issit bukstaan son oppie rug

 

wewenaar willie van wonderfontein

wewenaar willie van wonderfontein

ontmoet ’n jong dame so mooi en fyn

leen haar sy bankkaart, sy spog met sy geld

dan verdwyn die jong dame, weg soos ’n speld

In die bundel (veral in die vierde afdeling) dra die Griekwa-Afrikaans by tot die sterk klankrykheid van Deacon se gedigte. Dit is jammer dat so min digters in Griekwa-Afrikaans skryf, aangesien dié variëteit ’n unieke deel van Afrikaans se laslappieskombers vorm.

 

as’ie wind so waai

as’ie wind so waai ennie bonthaan kraai

droewelik kopskeef-skeef gedraai

haal oujan kapools kons’tinia uit’ie kas

wals vir willemiena eentand oor bok-se-werf

groot bederf willemiena groot bederf-

bediddel bedoddel bebokspringlingeding

hoor hoe oujanjan kapools vir willemiena sing

assie haan kraai ennie wind so waai

bediedel bedoddel bebokspringsingeling

Die slotafdeling van die bundel aktiveer die fragmentariese verse van N.P. van Wyk Louw se “Klipwerk” in sy bundel Nuwe verse (1954) asook die digkuns van Boerneef. (Op die agterblad van Duifiedorings word daar foutiewelik na Louw se “bundel Klipwerk” verwys wat eintlik ’n afdeling van die bundel Nuwe verse is.) Alhoewel Deacon se fragmente uit haikoes bestaan, vorm die fragmente, soos in die geval van Louw se “Klipwerk” ’n eenheid waar die klem op die landskap van die Noordweste geplaas word. Laasgenoemde haikoes is ryk aan klank en beeld.

 

 

stofduiwel swiepswaai

oor uitgetrapte velde

tolbos in die keel

 

*

 

dag trap ouspoor oop

teen rant skiet aalwyn rooipyl

nag sit swarthoed op

 

*

 

haan se môrekraai

roep die son se kam-kam rooi

agter rante op

 

 

As geheel is Thomas Deacon se Duifiedorings ’n geslaagde bundel waarin die oorgrote meerderheid verse besonder knap daar uitsien. Deacon se deeglike kennis van die landskap waarvoor hy soveel liefde koester, word elegies beskryf. Die gedigte is toeganklik en onopgesmuk, dog is die duidelike hand van ’n ervare en bekwame digter te bespeur. Die bundel sien pragtig daar uit ten spyte van enkele tikfoute wat deurgesluip het by “as’ie wind so waai”. Met Duifiedorings het Deacon weereens bewys watter vernuftige digtalent daar in hom steek.

 

Resensie: Rooiborsduif. Gedigte oor die Liefde. (Breyten Breytenbach. Samesteller: Charl-Pierre Naudé)

Thursday, November 14th, 2019

 

Rooiborsduif: Gedigte oor die liefde. 2019. Saamgestel deur Charl-Pierre Naudé. Human & Rousseau. 192 pp. ISBN: 978-0-7981-7876-1.

Resensent: Amanda Marais

In Breyten Breytenbach se tagtigste lewensjaar verskyn die versamelbundel Rooiborsduif: Gedigte oor die liefde, waarin die liefdesgedigte van hierdie ikoon in die Afrikaanse letterkunde opgeneem word. Lesers wat Breytenbach se werk ken, sal hierdie bundel dus ervaar as ’n heerlike samekoms van soveel bekende en geliefde gedigte – waarvan “soos van vlerke” (p.94) uit Lotus (1970) (en natuurlik die inspirasie vir die bundeltitel) maar een is.

Dat dit nie ’n eenvoudige taak kon wees om as samesteller van hierdie bundel op te tree nie, is voor die hand liggend.  Hoe kies ’n mens uit die rykheid van Breytenbach se omvangryke oeuvre, sonder om die leser te vermoei met ’n té omvangryke publikasie, maar sonder om die digter se lang en verwikkelde digtersloopbaan te reduseer of te verskraal?

Charl-Pierre Naudé, die samesteller, vertel in die flapteks dat hy die gedigte chronologies gerangskik het volgens die digter se lewensloop, en prakties vind dit gestalte in ses afdelings: “Die hongerblou gety”, “Wyn in die bloeisels”, “Hart uit die doek”, “Die koue van dousterre”, “Donker beminde” en “Onbegonne tuiskoms”.  Dit slaag dan ook as ordeningsbeginsel, en neem die leser op die reis deur die seisoene van die digter se lewe en liefdesbelewenis.

Naudé maak egter die belangrike opmerking dat hierdie bundel (wat opgedra is “aan haar vir wie ek opdragte skryf soos paringsdanse”) nie bloot liefdesgedigte aan ’n persoonlike beminde is nie – dit is in werklikheid Breytenbach se “openbare liefdesverklaring aan die mensdom wat geteken staan as ‘n vrou”. Hierdie aspek kom duideliker in die latere afdelings na vore.

“Die hongerblou gety” bevat gedigte uit die digter se jeug, soos aanvanklik opgeneem in Die ysterkoei moet sweet en Die huis van die dowe, en reeds hier word die leser herinner aan die temas wat regdeur Breytenbach se oeuvre strek – die beminde wat aangespreek word en al slapende oor gewaak word deur die spreker; die twee se staptogte en ander verkennings asook samesyn in hulle intieme ruimte, soos in die immer bekoorlike “herfsaand” (p.16):

om halfsewe, na kantoorure,

lei ek my vrou huis toe aan die hand al

met die oewers van die Seine langs, oor

versteende bleek brûe met die donker wind in ons hare

ons klere, oor die rivier en die klappertand bome

[…]

(ek is verslaaf aan my klein vrou)

ek sal uit haar tong drink, ons sal soos klipsalmanders

op die kooi klouter

van die vensterbank tot op die eerste blink nok

en dan die maan

In hierdie afdeling is die liefdesgedigte dan ook die naaste aan die tradisionele liefdesvers, waarin romantiese liefde domineer en ’n persoonlike geliefde aangespreek of besing word. Vir Breytenbach lê die liefde en kreatiwiteit dig bymekaar, en in “swart saad” (p.33) word seks, poësie en die geliefde liries saamgedig:

[…]

vergun my dít:

die tuinmanskap en vryheid

om my pen in jou te steek

jou nat te lei met lente-ink

wie weet, miskien word hierdie sloot

van saad so swart

’n somerboom van bloeisels,

vaste tonge van silwer bloed

vir ’n loflied in jou skoot

“Wyn in die bloeisels” bevat gedigte wat die jeug en die liefde vier, soos “kalwerliefde” (p.59) oor die intensiteit van eerste liefde. Ook word die beminde in hierdie afdeling reeds aan die voël-kode verbind, soos in “afghanistanse suurlemoene” (p.48-9) gebeur:

My beminde vleg altyd

soos ’n voël voor my uit

voor my fluit

Ander sirkulerende beelde deur die digter se oeuvre wat ook reeds hier aangetref word, is dié van blomme, vlerke, vlieg, berge en venster, soos in “met ‘n bossie bergblomme” (p.46) waarin die simbiotiese verhouding tussen die digter en die geliefde verwoord word:

oeillets du poeté: klein oë van die digter,

en as jy lank genoeg daarín kan kyk

sal hulle nog dieper en vuriger blom, verryk

tot die vlerke waarmee jy óór skaduwees gaan vlieg

na die vreemde berge deur die venster

Die derde afdeling, “Hart uit die doek” bevat gedigte uit Lotus van 1970, waarin daar ’n baie subtiele tonale verskuiwing opgelet kan word: Vanuit die onskuldiger wêreld van die vroeë verse word daar beweeg na ’n ruimte waarin die donker ’n nadersluipende tema raak, maar waarin die liefde die beskutting is, soos in die slotstrofe van “staning” (p.79-81):

maak daardie venster toe, my dame:

in ons twee lywe saam boetseer ons ’n hart

teen die donker,

’n kamer sonder mure

en van binne met die liefde uitgewit

“Die koue van dousterre” (met verse uit Lotus en Met ander woorde, maar ook uit die tronkbundel Voetskrif) bring die insig dat die liefde die enigste durende rykdom is, soos verwoord in die gedig waaraan die afdelingtitel ontleen is (“soos leeus in die sneeu”, p.89). Te midde van hierdie wete is daar wel ook die bewussyn van die geliefde se afwesigheid soos deur ’n leë bed gesuggereer (“ontslapensgeur”, p.93), wat verdiep in “vers as boodskapper” (p.99) waarin die spreker intens bewus is van die skeiding tussen hom en die geliefde, maar die skryfdaad sien as die naelstring na haar:

O mon amour,

kyk ek kom weer

en intussen

oor hierdie papier wat sonder einders is

skryf ek blind skryf ek stom na jou toe

In “donker beminde” is daar ineens ’n verskuiwing in tyd op te let, met die spreker wat die geliefde in ’n toekoms in projekteer waarin sy  “’n vergete minnaar / se vlinder van nostalgie / teen die blindruit van ’n noorderse winteraand” is , soos in “23 September 1988” gebeur. Ook in “ekstasis” (p.144) (oorspronklik opgeneem in Papierblom van 1998 wanneer die digter 59 jaar oud is), is daar ’n nostalgiese, selfs elegiese, terugdink aan die ekstatiese jeugjare vol erotiese vervulling.   Daarmee saam word die beminde in “hemelvaart” (p.133) die kollektiewe stem wat nog ná die digter se dood die “weergalmende ritme / van ons gemeenskap” verder moet dra – dus ’n suggestie reeds dat dit nie meer oor ’n individuele geliefde gaan nie, maar oor ’n groter menslike verbondenheid.

Die laaste afdeling, “Onbegonne tuiskoms”, bevat gedigte sedert 2000 tot op hede.  Hier is ook heelwat gedigte wat met herinneringe omgaan, maar terselfdertyd kyk na die onbekende reise wat nog voorlê, soos “die maanreis” uit die 2014-bundel vyf-en-veertig skemeraandsange uit die eenbeendanser se werkruimte:

[…]

dankie vir die boodskapper

my nagbeminde

dankie dat jy die nasmaak van ons saamwees

afgevaardig het om my te begelei

soos kielsog deur die donker see se weggaan

dankie vir die troos van jou liefde

[…]

Die maan-beeld keer terug in die slotgedig van die bundel, met die titel “ons het die maan gepluk” uit op die weg na kû.  Ook hier kyk die spreker terug na die reis saam met die geliefde, en verken die liefdesgeskiedenis aan die hand van die metafoor van die liefde as vrug en blomme:

ons het die maan gepluk

skynsel vir skynsel

sodat dit donker mag word buite

en die liefde nie verlep nie

ons het die maan afgeskil

petaal vir petaal: so soos woordbeweging

gestroop word van alle taal

en slegs die dieper wondtekens klipkaal agterbly

die hele nag het die donker geur

van ’n piering jasmynblommetjies

die kamerbed soet gemaak

en die liefdesdroom nie verlep nie

met die vroegoggendlig buite

was die hemel skoon van enige uitvaart

of skending van beloftes:

in die jasmynstruik bloei die maan

Resensie: Kryt (Hennie Nortjé)

Monday, September 30th, 2019

Kryt deur Hennie Nortjé. Queillerie, 2019.

Resensent: Gisela Ullyatt.

Nog nooit vantevore was die dinamika tussen mens en natuur in so ’n brose toestand soos in die laaste paar jaar nie. Nooit tevore het ons iemand so jonk en vreesloos hoor gal braak teenoor politici soos die sestienjarige Greta Thunberg nie. Nooit was klimaatsverandering en globale verwarming so ’n benouende realiteit nie. Die Amazone-woud brand weg: Danté se hel is nie meer in die hiernamaals nie, maar in die hier en nou.

Ekodigters het in die laaste paar dekades as ernstige aktiviste begin ontluik en alhoewel die die imago-stadium van dié tipe digkuns dalk nog nie heeltemal aangebreek het nie, is dit lankal verby die papie-stadium. Hierdie digters se poging om die versteurde simbiose tussen die menslike en nie-menslike ander (“other”) te beredder deur onder andere die mens se antroposentrisme te belig, word al hoe meer pertinent.

Kyk ’n mens na die Westerse poësiekanon, besin byvoorbeeld die Engelse Romantiese digters reeds oor die splitsing van natuur en stedelike ruimtes deur die oë van panteïsme (d.w.s., God ís die Natuur en nie te vinde in ’n tradisionele ingeperkte mensgemaakte ruimte nie). Hoewel die impak van indertydse industrialisasie nie werklik verreken word deur digters soos Wordsworth, Keats, Shelley en hul tydgenote nie, is daar tog ’n duidelike boodskap in hulle gedigte: die natuur het ’n grootsheid wat geen mens kan skep nie. Oordrewe emosie en sentimentaliteit bepaal die toonaard van die Romantiese poësie (“Age of Emotion”), teenoor die meer logosentriese stemming van die agtiende-eeuse Augustynse digkuns (“Age of Reason”).

Ironies genoeg steun die hedendaagse ekopoësie weer meer op die logosentrisme van die hard sciences; soms ter verwaarlosing van die liriese sy van poësie.

Selfs Transendentaliste soos Thoreau en Emerson se werk word as effens naïef geag deur ekokritici, in ag genome die kataklismiese natuurrampe wat kontemporêre digters van bewus is. Verder het die anti-Romantiese digters van die vroeë twintigste eeu help bydra om veral die linguistiese aspek van hierdie tipe emosionaliteit aan die hare te gryp en nekom te draai: Robert Frost, Wallace Stevens en William Carlos Williams en andere, bring die era van Modernisme te berde.

’n Presiese definisie van ekopoësie bestaan egter nie, omdat daar soveel onderstrominge in die rivier van ekologie saamvloei. Elke stroming het ’n bepaalde tematiek en akademiese geruis wat soms indruis teen die ander vloeiings. ’n Noemenswaardige definisie daarvan is deur die eko-akademikus J.Scott Bryson: “Ecopoetry is a subset of nature poetry that, while adhering to certain conventions of romanticism, also advances beyond the tradition and takes on the distinctly contemporary problems and issues, thus resulting in a version of nature poetry” (2002:7).

Omdat Afrikaans ’n jong taal is, het dit uiteraard nie dieselfde literêre eras as die Europese tradisies nie. Die natuur speel egter ’n belangrike rol in die Afrikaanse digkuns van meet af aan. Die rol van ekopoësie word al hoe meer beduidend in ons taal.

’n Digter soos T.T. Cloete het ’n magdom verse wat indringende ekologiese vrae opper; Martjie Bosman se digkuns is van meet af nie net natuur-gerig nie, maar ook krities teenoor die mens se vernietigende impak op die planeet; Dolf van Niekerk se bundel Bleek planeet (2013) is ’n uitstekende voorbeeld van hoe ekologiese kwessies krities, in Afrikaans, oor gedig kan word.

Ook Susan Smith se bydrae as digter – veral in haar tweede bundel, die aarde is ’n eierblou ark (2016)-, kan nie geringgeskat word nie. Dit is veral as akademikus wat sy haar stem as ’n ekokritiese denker laat hoor.

Twee ander digters wat nie weggelaat mag word binne die Afrikaanse ekopoësie nie, is Wilma Stockenström en Elisabeth Eybers, alhoewel beide nie streng gesproke as ekodigters beskou kan word nie; daarvoor is hulle oeuvres te geskakeerd. Eersgenoemde se 1994-bundel, Aan die Kaap geskryf, is ’n voorbeeld van hoe ’n digter met ekologiese kwessies kan omgaan sonder dat hulle die gedigte verswelg in ekopolitiese haarklowery; die verse is tydloos. Eybers se gedig, “ekologie” (1994) is miskien een van die mees verhelderende gedigte oor die ekokritiek wat nóg in Afrikaans geskryf is:

Wie die prullemand volprop van dag tot dag

vra hom nie af hoeveel bome verteer

sy vreemde, papiervernielende vak

wat vir driekwart bestaan uit magteloos wag

en die ongerymdste gewrogte kreëer.

In feite verdien hy om skuiling van tak

en geritsel van blare wreed te ontbeer

want die handjie vol humus wat hy sal verstrek

na sy heengaan kan nimmer sy skuldlas dek …

 

Dog die aarde, terwyl hy haar lof sing, gedoog

die digter sowel as die ekoloog.

Dis egter digters soos Lucas Malan en Johann Lodewyk Marais wat bewese ekologiese digters is. Laasgenoemde digter verruim die Afrikaanse ekologiese arena deur twee belangrike bundels saam te stel: Groen: gedigte oor die omgewing (1990) en Ons klein en silwerige planeet: Afrikaanse, Nederlandse en Vlaamse gedigte oor die omgewing (1997), waarvan die mede-samesteller Ad Zuiderent is.

’n Digter wat in hierdie tradisie staan, is Hennie Nortjé, wie se debuut, In die skadu van soveel bome (2012) bekroon is met beide die Ingrid Jonker- en die Eugène Maraisprys in 2013. Taamlik vernuwend aan hierdie debuut was die idee dat, behalwe miskien vir ’n handjievol gedigte, die hele bundel tematies aan verskeie boomsoorte verbind is wat die bundel tot ’n sonderlinge eenheid heg. Johann Lodewyk Marais het egter reeds in 2002 met Aves ‘n eenheidsbundel oor voëlsoorte geskryf.

In sy tweede bundel, Kryt, sit die digter die idee van ’n eenheidsbundel voort, alhoewel die tematiek nou sytakke van argeologie, geologie, petrologie, natuurgeskiedenis en politiek voortspruit. Die uitgewersbrief aan resensente verskaf verskeie betekenismoontlikhede tot die titel:

[…] kom die bokskryt van die menslike kondisie aan bod […] Kryt bewoord die uitwissing van eras (soos die Kryt-tydperk): die impak van katastrofes op die heelal; die uitlewering van die mens aan bedreigings (onder meer die aanslag van bordkryt en die uitkrytery tussen bevolkingsgroepe); die verbystering oor die skoonheid en wonders van die natuur; die drang van die klein skepper om in die kryt te tree teen Tyd se sloping deur middel van kunsskepping.

Dit is interessant hoe die voorplat enige vooropgestelde verwagtinge ten opsigte van die titel verbreek: Volgens die HAT is “kryt” immers ’n “kalkagtige delfstof” of “’n gipsstafie wat gebruik word om op ’n skoolbord te skryf”. Die voorplatkuns dwing egter die leser om nuut  oor so ’n aanname te besin; op die voorgrond pryk ’n voorwerp wat blyk die skerpkant van ’n prehistoriese handbyltjie te wees, omgewe deur brokke rots of klip.

Dié skerp voorwerp is egter swart en nie kalkagtig nie. Vir die leser met ’n geologiese agtergrond behoort hierdie paradoks egter geen probleem te wees nie: die swart kleur wys op vuursteen (flintstone). Die amandelvorm van die klip laat ’n mens wonder of dit nie ook ’n primitiewe vuursteenmes kan wees nie. Verder sal die geologies-ingeligte leser ook weet dat vuursteen as nodules in sedimentêre rotse soos kalk of kryt gevorm word. Dit is egter ’n groot sprong vir die leser aan wie hierdie inligting nié bekend is nie en nie juis lus het om geologiese en argeologiese feite op Google te gaan uitgrawe  nie.

Die politieke onderstroming van die bundel, naamlik swart versus wit, maar ook die noue verbondenheid van die twee in Suid-Afrika, word dan ook duideliker aan die leser, wanneer hierdie sentrale beeld van die vuurklip uiteindelik uit die bundel se klip verlos word.

Reeds op bladsy 15 ondersteun “Uit die amandelklip” die vuursteenwerktuig op die voorplat deur die vorm na te boots, alhoewel dié gedig die omgekeerde beeld bevat. Die woordkeuse wat die digter hier aanstip is nie om dowe neute nie; dit veronderstel ’n gewelddadige en ’n aggressiewe toonaard: “geslaat”, “spits gehamer”; “vleislus”; “deur seekoeivleis te slag”; “geswoeg”; “weggooisplinter”; “skerpste byl”; “skiet uit soos ’n boog”; “boor met skrefiesoë / vars wonde”. Die menslike psige se skadukant word hier oopgekap en verken. Toe Adam en Eva uit die paradys verban is, is daar aan hulle gesê dat hulle hul brood sou moes begin verdien “deur die sweet van jou aangesig”; dalk is “geswoeg” in die gedig ’n aanduiding hiervan.

In “Gaia” (16) roep die digter ’n Raka-agtige beeld op:

Ná die berge hul lê

met geweld hier kom kry het,

speel harige hande

lomp met brokke –

sit ’n oomblik grootoog

langs die skielike vonke

voor dit vlytig in die flikker

klip tot in die kern splyt […]

In “Afrikaanse Taalmonument: Paarlberg” (29) word die idee van ’n byl of wapen verironiseer tot “’n melktandsprietjie” in die “oeroue granietgebit” en aktiveer só die Afrikaanse taaldebat se bokskryt. “Wildeamandel” (22) beklemtoon die giftige skeiding tussen die Khoi en Europeërs deur ’n wildeamandel-laning in Kirstenbosch wat ook as ’n “bitter” simbool van die oorspronklike taalsplyting en mense-skeiding dien:

[…] Hierdie giftige pitte,

met ’n Khoi se geduld geweek,

maak voorstebos boeretroos,

staan swart op wit

vir wie die bitter

op die gedenkplaat

raak wil lees.

Die bundel word in vyf afdelings verdeel: “Kryt 1” tot “Kryt 5”; elk het ’n kort programgedig. “Kryt 1” skets ’n prentjie van prehistoriese geweld deur die amandelklip-leitmotief.

“Kryt 2” karteer die Suid-Afrikaanse konteks: een van ou politieke struwelinge; Robbeneiland (“Klipwerkers”:23) en die hedendaagse realiteit van die have and have nots, geweld, moord, roof en kaping. “Mooiberge” (26) is myns insiens nié net die sterkste gedig in hierdie afdeling nie, maar ook een van die kragtigstes in die bundel. Die prehistoriese mens se geweld is dus steeds aanwesig in moderne homo sapiens; die skending van menseregte deur die verryking van sekere individue word duidelik hier aangevoer.  

“Kryt 3” verweef die leitmotief van vlug en die element van lug met vliegrampe soos die Helderberg en die neerstort teen Duiwelspiek van drie Hawker Siddeleys 125’e (genoem Mercurius-straler deur die Suid-Afrikaanse lugmag): ’n tragiese oefenlopie op 26 Mei 1971 wat vir daardie jaar se Republiekdag bedoel was. Die programgedig van hierdie afdeling (31) laat ’n opening vir ’n hele paar betekenismoontlikhede, een hiervan die Afrikaner wat soos ’n feniks verrys het ná die Anglo-Boereoorlog en veral na 1948. Die nadraai hiervan is implisiet in die woorde “Herverrys”, “vlug betyds” en “gefossileer”:

Archaeopteryx, mislukte feniks,

reptielbeendere vol versteende vere.

’n Les deur Tyd geleer:

Herverrys, vlug betyds,

of raak volmaak

gefossileer.

“Kryt 4” se programgedig lui die tema in van die (wit) eksodus na Kanada:

Tussen bevrore esdoringkruine

fladder nou die hibriede van sneeu-

en gevlekte Kaapse ooruile.

In plankhuise voor gaskaggels

word meestal oor die weer gepraat […]

Hierdie afdeling is ’n hibried: daar is onder meer gedigte met mediese terme as objektief-korrelatief waarvan die politiek implisiet is, mitologiese seereise, ’n “Prehistoriese graf met opgekrulde geraamte” (54) en ’n satiriese “Kersvers” (59) waarmee laasgenoemde meeste lesers sal kan identifiseer. Alhoewel die verse oor mitologiese reise wel tematies inpas by die idee van “oorsee” en die dienooreenkomstige waterelement, voel hulle effens uit plek en sou hulle dalk eerder in ’n volgende bundel kon pas met meer soortgelyke tematiek of in ’n afdeling in hierdie bundel waar die mitologiese tema meer deurgekomponeer kon word.

Myns insiens het die gedig wat as beide program- en slotgedig (61) vir “Kryt 5” dien, nie die oemf waarop die bundel sou kon eindig nie, maar “Die blink strate van Lissabon” (55), ’n ars poetica, miskien wel.

Kryt berus op meer voorkennis van sekere onderwerpe en vakgebiede as In die skadu van soveel bome wat vir die leser ’n paadjie gebaan het deur ’n lys van terme agterin te bied. Tog is daar genoeg gedigte in Kryt wat gelees kan word sonder om heeltyd op Google of ander naslaanbronne te steun.

Met Kryt bewys Nortjé weer eens sy ambag as ’n digter soos gesien in sy debuut. Die verse is deurgekomponeer en gloei soos argeologiese vondse in ’n wrang-ironiese toonaard wat Nortjé se métier is. Hierdie bundel kloof ’n pad oop vir verdere ekologiese oordenking en bied verruiming van die Afrikaanse ekopoësie.

Bronnelys

Bryson, J.S. ed. 2007. Ecopoetry. A Critical Introduction. Salt Lake City: Universiteit van Utah.

Resensie: Voorspraak (Hendrik J. Botha) 

Tuesday, September 24th, 2019

 

Voorspraak deur Hendrik J. Botha. Naledi, 2019.

Resensie: Nini Bennett.

 

Hendrik J. Botha is ’n narkotiseur van Pretoria. Die digter trek reeds in 2015 aandag met sy debuutbundel, Atropos en lewer ’n belangrike bydrae tot mediese poësie. Botha se debuut, die uiteindelike produk van ’n MA-graad in Skeppende Skryfkuns onder leiding van professor Joan Hambidge, is in 2017 gekortlys vir die Ingrid Jonker-prys in poësie.

Die bydraes van dokter-digters tot die Afrikaanse letterkunde dateer terug tot die dae van Arnoldus Pannevis, wat beskou word as een van die heel eerste digters in Afrikaans. En die lys dokters wat gedig het, is inderdaad indrukwekkend; só dink mens byvoorbeeld aan Louis Leipoldt, A.G. Visser, A.D. Keet, Theo Wassenaar, Phil du Plessis, Casper Schmidt, Henk Rall, Gilbert Gibson, Hennie Nortjé en Jasper van Zyl. Leipoldt en Visser se invloed op hulle mededigters was vir geslagte later nog sigbaar. Dit was egter Henk Rall wat in Donker van mere (1976) die eerste keer die mediese beroep betrek het in sy poësie en gestalte gegee het aan “medical poetry”, oftewel mediese poësie.

Ook met sy tweede bundel, Voorspraak tree Botha na vore as ’n belangrike eksponent van mediese poësie. Die bundel bemoei hom egter nie net met die dokter-digter-simbiose nie; dis ’n versameling verse wat ryklik reflekteer op die digter se jeugjare, ’n bemoeienis met familie, die Grensoorlog, liefde en die dood, om enkeles te noem.

Die omslagkuns deur Anlerie Botha toon ’n tipe Janus-gesig of ’n superposisie van twee gesigte; ’n tema rondom die Self wat subtiel neerslag vind in enkele verse.

Die programgedig, “Apoptose” (1) se titel verwys na die geprogrammeerde seldood in multi-sellulêre organismes.  Ek haal aan, strofes 2-3:

 

’n slang ná die winter,

sy vel skubbig afgestroop;

saad sterf in die grond

alvorens dit ontkiem;

’n akkedis wat wriemelend

sy stert verloor.

 

’n Soma biologies fyn gestem

om selle apoptoties te beheer –

so sterf ons daagliks stuk-stuk

ten einde te oorleef.

 

Temas van verwording, destruksie en dood as voedingsbron vir die lewe loop dwarsdeur die bundel. Ook in die vers “Heroorweeg” (44) word verwys na Asklepius se staf wat deur ’n slang omstrengel word as die simbool van geneeskundige praktyk: “die slang met die afgestroopte vel”.

Die eerste gedeelte van die bundel open met die motto uit Charles Bukowski se nihilistiese gedig, “The crunch”:

there is a loneliness in this world so great

that you can see it in the slow movement of

the hands of a clock

In “Vyeboom” (3) word daar teruggekyk na die digter-spreker se jeugjare en ’n terugkerende droom om soos Saggeus in ’n vyeboom te sit. Een van die betekenisse van die bundeltitel, ‘Voorspraak’, is ’n religieuse een; Christus en die Heilige Gees dien as voorspraak by God die Vader. Die stroewe verhouding tussen vader en seun word subtiel verwoord:

 

Onderweg probeer ek uitpluis, Pa,

hoe my pad sou loop

as jy my destyds sou toelaat

 

om één maal terug te keer,

vir oulaas soos ’n Saggeus

in die vyeboom se takke te kon speel.

 

Die gedig staan in jukstaposisie met die Bybelse Saggeus wanneer Christus laasgenoemde vra of Hy  mag tuisgaan in sy huis. “Speel” verras eweneens as woordkeuse – die spreker was nog ’n jongeling, in tandem met Saggeus, wat klein van gestalte was.

Sommige verse bied Botha aan as raaisels; die leser moet as’t ware soos ’n speurder die digterlike leidrade ontknoop ten einde die groter enigma te ontrafel. In die volgende gedig, “Kinderdae” (5) is dit ook die geval. ’n Ou foto laat die spreker met vrae oor sy gesin en dwing die leser om fyn te kyk na die detail soos die liggaamstaal van die persone en die verfilming van die hele toneel, ten einde vas te stel wie die foto “so kon verbrou”, ’n segging wat verder die moontlikheid van ’n disfunsksionele gesinsopset suggereer. Ook in “Stamboom” (6) word hierdie gesinsraaisel voortgesit. Wat veral opval is die afstandelikheid, die sober beriggewingstyl: die spreker is onemosioneel in die taksering van sy sibbe, juis dáárom tref die gemaskeerde bitterheid in die slotstrofe soos ’n uitknikker:

 

Pa: ek het vergeet om hom te vra

hoekom hang mens die naam

van ’n kind wat voortydig vertrek

doodluiters om die volgende een se nek.

 

Daar word egter ook aangename familieherinneringe voor die gees geroep, byvoorbeeld “Preserveer” (7). Die tipografiese nabootsings van die reëls in strofes 1 en 2 resoneer met die ingelegte kwepers, “netjies ingelê om nes sillabes / perfek te pas”.

“Terugblik” (9) open met nog ’n aanhaling van Bukowski:

There are worse things than being alone …

there is nothing worse than too late

Die digter-spreker word gekonfronteer met ’n ou skoolgetuigskrif. Die raaisel lê in dít wat die skoolhoof oor die leerder verswyg, naamlik dat nonkonformiteit en kreatiwiteit hand-aan-hand loop (en uiteindelik tot volwasse digterskap sou lei).

Die opeenvolgende gedig, “Onbewus”, betrek die omslagkuns wat onder meer vertolk kan word as ’n asimmetriese of verwronge spieëlbeeld van ’n gesig.

 

Vir jare dié droom

wat repeteer:

’n Fontein breek deur,

 

’n stroompie water

kies koers tussen klip en sand

na ’n poeletjie waaruit ek stilte put,

 

my spieëlbeeld bestudeer.

Dan ’n naaldekoker

wat plotseling die oppervlak versteur.     (10)

 

‘n Naaldekoker is ’n kragtige en gelade simbool wat kan dui op transformasie, selfrealisering of ’n dieper kennis of belewenis van dinge. Andersyds verbeeld die gedig ook die transendentale aard van die Self tydens digterskap, ’n proses wat met pynlike selfkonfrontasie gepaard gaan.

Reeds in Atropos het die leser kennis gemaak met die dogter van Zeus, een van die drie skikgodinne. As een van die beskikkers oor die noodlot beëindig Atropos die sterflinge se lewensdraad deur dit kort te knip (die dood). In “Lotgeval” (11) sit die digter hierdie noodlotstematiek voort, maar die dubbelduidige “Lotgeval” sinspeel ook op Lot se vrou wat omgekyk het en in ’n soutpilaar verander het tydens die verwoesting van Sodom en Gomorra.

Die slotstrofe:

 

Wat kan ek en jy verwag

wanneer ons die lewe dag na dag

so oor die skouer bly betrag?

 

Implisiet tot die Christelike tematiek in die bundel kan die gedig waarskynlik ook gelees word in reliëf tot Lukas 17:31-32. Die stagnasie van iemand wat bly terughunker na die verlede word sinvol gesimuleer deur die rym, met monotone effek. Met hierdie vers tree Botha intertekstueel in gesprek met sy mentor, Joan Hambidge, en haar bundel Lot se vrou – ’n dubbele kameevertoning, dus.

In “Alternatief” (12) smag die spreker daarna om ’n nomadiese en pastorale bestaan saam met die Himbas te voer.

 

Met verdrag sal ek die taal aanleer:

’n oeroue Herero-dialek

sonder ’n woord of beeld

vir dié begrip deur ons onwetendes

as “selfdood” gedefinieer.

 

Moderne Westerse sofistikasie word denkbeeldig verruil vir ’n primitiewe bestaan, ’n idilliese leefwêreld waarin die konsep ‘selfdood’ nie bestaan nie – net onder die sogenaamde gesofistikeerde ‘onwetendes’. Hierdie ironie suggereer dat die Himbas inderwaarheid spiritueel veel verder geëvoleer het as hulle Westerse eweknieë.

Voorspraak is deurweef met Bybelse en Christelike metaforiek (soos reeds genoem). In “Oorgegee” word die passiewe oorgawe aan Christus, as antidoot vir die siklus van geweld, verbeeld. Met ander woorde: ’n versoenende gebaar versus die volhardende en kwaadwillige aard van oorlogvoering kom aan die bod.

 

Vanoggend staan ek in ’n kerk –

mense met hul arms na bo gestrek,

oë gesluit terwyl hulle sing,

en ek wonder wie van hulle weet

wat het die korporaal ons toentertyd geleer?

 

In die daaropvolgende gedig “En op die sewende dag” (16) word die weerhaan op die kerk se dak ontgin as die simbool van Christus se verloëning, maar ook van Sy herrysenis – terwyl “Slaggereed” (17) die gevoel van onheil voortsit met die verwysing na ’n kapelaan wat sy manskappe afsien “met drie versies en ’n gebed”. Die skadukant van Christenskap word hier belig: soldate word ‘slaggereed’ gemaak deur godsdiens as ideologiese wapen te gebruik, ’n vers wat sy skeut sosiale kommentaar lewer op die ou apartheidsregime.

In die volgende paar gedigte word daar gefokus op reise, sosiale onrus, Mandeladag en xenofobie. “Seisonaal” (25) se slotreël, en ek haal aan: “(…) my eie spieëlbeeld / versplinter in die water” eggo die voorafgaande temas van die transformasie van die Self (digterskap), terwyl “Reisplan” (26) aangebied word as ’n digterlike raaisel. In “Anargie lê dieper as die vel” (19) eskaleer die geweld van studenteprotes na die lesers en beoefenaars van literêre kritiek wanneer die spreker ’n ander digter se bundels met petrol aan die brand steek – myns insiens is die belewenis van Schadenfreude universeel.

In die volgende gedeelte doen die digter bestekopname van die natuurlewe in Angola en Namibië, verse wat gelees kan word as herinneringe aan die Grensoorlog. Botha weeg elke woord; skryf met ’n besondere helderheid en ’n egalige hand, soos ook “Epupa” (33) getuig:

 

Makalanipalms styg uit

bo die Kunene wat maalkolk

rondom klippe, drifsels en dooie stompe

verdoesel deur die newels.

 

Ewe bedrieglik die benedeloop –

strelend sereen sonder tekens

van vlymskerp rotse en onderstrominge,

die bovlak rol stilweg uit

soos ’n blinkgestrykte lint.

 

Die afdeling mediese poësie open vervolgens met ’n motto van die Palestynse digter, Mahmoud Darwish:

 I see poetry as spiritual medicine.

Mediese poësie fokus op die sinergie tussen letterkunde en die mediese beroep, byvoorbeeld watter rol speel literatuur in die refleksie en beïnvloeding van goeie geneeskundige praktyk? Ook die terapeutiese waarde van poësie kom onder die soeklig – dié van digtende, sowel as lesende dokters en pasiënte. Die lees van pamfletpoësie in oorsese lande bereik miljoene pasiënte terwyl hulle in dokters se spreekkamers op hulle lot, diagnose of prognose wag. Oor mediese poësie sê Danny W. Linggonegoro, ’n mediese student verbonde aan Harvard se Mediese Skool, die volgende: One part of the Hippocratic Oath, the vow taken by many physicians, requires us to “remember that there is art to medicine as well as science, and that warmth, sympathy, and understanding may outweigh the surgeon’s knife or the chemist’s drug.”  When I, along with my medical school class, recited that oath at my white coat ceremony a year ago, I admit that I was more focused on the biomedical aspects than the “art.”

Physicians are beginning to understand that the role of language and human expression in medicine extends beyond that horizon of uncertainty where doctor and patient must speak to each other about a course of treatment. The restricted language of blood oxygen levels, drug protocols, and surgical interventions may conspire against understanding between doctor and patient—and against healing. As doctors learn to communicate beyond these restrictions, they are reaching for new tools—like poetry. (…) Poetry is a way to both embrace the hospital encounter, and escape from it.

Ook Catherine Belling, ’n mediese professor, spreek haar só uit oor die rol van poësie in geneeskunde: Poetry is a beautifully condensed form of what all of language does, which is what captures the real world and turns it something manageable and meaningful. Physicians and patients can sometimes assume that the other party is on the same page, when they are not. Language is not always transparent and sometimes our vocabulary is insufficient to describe our mood. Poetry is, in some ways, uniquely capable of addressing this problem. Poetry has a structure, which is something we can experience with our bodies.

Die stem van die dokter-digter in hierdie betrokke afdeling is nié die van ’n geneesheer wat die mediese professie verromantiseer nie, maar eerder ontgogel staan voor die kwesbaarheid van die menslike liggaam en gees. Die spreker bespiegel of ’n persoon wat met hermafroditiese geslagseienskappe gebore word, ook “vir Levitikus se god ’n gruwel sal wees” (37). Gender-klassifikasies in die Bybel is eksplisiet en binêr manlik / vroulik. Die vers is fyn gekonstrueer; die moderne mediese wetenskap word afgespeel teenoor die rigiede Oud-Testamentiese geslagsrolle, ’n raaisel sonder antwoord. Die demistifikasie van die hart as emosionele spilpunt word op berekende wyse geskets in “Om ’n hart oor te plant” (40), terwyl galgehumor die gedig, “Brokkie goeie nuus” (41) kenmerk.

Die vierde gedeelte handel vervolgens oor die liefde, en deel vyf sluit met gedigte oor die dood. Die liefdesgedigte is waarskynlik dié hoogtepunt in die bundel, byvoorbeeld “Ontluik” (49):

 

Laataand lê ons langs mekaar.

In die nanag raak dit koeler,

trek iemand, ek of jy,

 

’n duvet oor ons,

lê jy soos ’n papie opgekrul,

 

’n vlinder gereed

om te ontluik,

 

jou vlerke oop te sprei,

my silhoeët te eien,

 

dan amper terloops

my aan te raak.

 

Die gedig is veerlig. Bybelse simboliek vind verder neerslag in “Soms” (51) en “Verjaardagvers vir myself” (47): ‘n interessante kenmerk van Botha se poësie is die gevoelige, dog simboliese gebruik van getalle wat ook vra vir ’n numerologiese lesing. Die spreker is intens bewus van die tyd wat verbygaan – daar is meer as een verjaardagvers in die afdeling – en die stemming wissel tussen angst, nostalgie en ’n gevoel van gelatenheid.

In die laaste afdeling word die grusame werklikheid rondom selfdood negeer in “Aweregs” (55), terwyl “Vasbeslote” (56) weer met galgehumor getemper word. ’n Pasiënt, wat ’n gesonde leefstyl begin volg het ná ’n dreigende diagnose, se vooruitsigte op goeie gesondheid versomber egter in die slotstrofe:

 

Jou doelwit nou waarskynlik

om voor Kersfees,

in ’n mediumgrootte

doodskleed te kan pas.

 

Naas gedigte oor die dood, berig “Rooikappie revisited” (61) oor die verkragting en moord van die 16-jarige Franziska Blöchliger. Die misdaad word aangebied as ’n ontluistering van die tradisionele Rooikappie-en-Wolf-sprokie: die vernietiging van ’n jong meisie se onskuld.

In Voorspraak lewer Botha gestroopte en gepoleerde poësie; klankryk, en verrassend vry van ’n onnodig verliteratuurde effek. Dalk vat ’n reël uit die titelgedig, “Voorspraak” (48) die essensie van hierdie bundel saam: ” (…) besin ons oor poësie in eenvoud opgesluit”. Die leser moet hom egter nie laat flous deur die diafane aard van die gedigte nie. Dit is ’n bundel wat boei in verwikkelde eenvoud.

 

Verwysings:

 

Botha, Hendrik J. 2019. Voorspraak. Kaapstad: Naledi.

http://versindaba.co.za/2016/10/27/hendrik-botha-het-die-digkuns-dokters-nodig/?fbclid=IwAR0X5V3bEI08G61b4uofWlMlDB2wNLAVHf0QLDrjRvT_WmSpsMTNizUU_us

http://nautil.us/issue/64/the-unseen/how-doctors-use-poetry

Resensie: I wish I’d said…Vol. 2 – Red.: Johann de Lange & Mandla Maphumulo

Wednesday, September 18th, 2019

 

Resensie: I wish I’d said … Vol. 2 – Redakteurs: Johann de Lange & Mandla Maphumulo

Resensent: Marlies Taljard

Die tweede volume van I wish I’d said … is ’n lywige bundel, sag op die oog en sag op die hand, smaakvol en luuks uitgegee deur Naledi. 9×11 gedigte + 2, om die 101 jaar van AVBOB se bestaan te vier – nege gedigte in elke amptelike taal en twee |Xam-gedigte uit die Bleek & Lloyd-versameling. Die gedigte deel ’n gesamentlike tematiek, naamlik die konfrontasie en verwerking van dood en trauma. ’n Engelse vertaling van al die inheemse tale (Afrikaans ingesluit) maak deel van die aanbod uit. Die bundel is die resultaat van die tweede (2018-)AVBOB Poetry-kompetisie. Pas het die derde kompetisiesiklus afgeskop (sien www.avbobpoetry.co.za) waarvoor inskrywings in alle tale tans ingewag word.

In sy inleiding tot die bundel skryf Frik Rademan, besturende direkteur van AVBOB: “We should never underestimate the transformative power of poetry”. Met hierdie stelling sluit hy aan by een van die drie bundelmotto’s: “Poetry is ultemately mythology, the telling of the stories of the soul … These stories recount the soul’s passage through the valley of this life – that is to say, its adventure in time, in history” (Stanley Kunitz).

Dood en traumatiese verlies is temas waarmee moeilik op rasionele wyse omgegaan kan word. Dit spreek tot ’n hoër vlak van menswees, die transendentale bestaan. Die mens se lewe is nie beperk tot die aardse en liggaamlike nie en ook nie tot ruimte en tyd nie. Die menslike bestaan strek (so glo baie mense) oor die grens van die dood. Konfrontasie met dood en trauma is dus by uitnemendheid liminale ervaringe en aktiveer bewustheid van die bo-sinlike, die mistieke en selfs die misterieuse wat die mens wat verlies ervaar het, probeer verklaar. Poësie wat elegies van aard is, kom in alle beskawings voor. Dink maar aan die bekende Egidius-lied: “Egidius, waer bestu bleven? / Mi lanct na di, gheselle mijn. / Du coors die doot, du liets mi tleven.”

In sy worsteling om die bo-natuurlike en die traumatiese te probeer begryp, wend die mens hom dikwels tot spirituele waarhede (wat nie as sinoniem van die “godsdienstige” of “religieuse” gelees moet word nie). Liminale ervaringe is skrikwekkend van aard en bring die mens in direkte kontak met die afgryslike. Dit het dikwels radikale identiteitsveranderende gevolge. Om sin of betekenis te probeer vind in die gruwelike Vreemde is ten diepste ’n menslike eienskap wat dui op ’n aktiwiteit wat die bloot temporele en profane te buite gaan en nie beperk is tot die menslike bestaan in ruimte-tyd nie. Hiervoor is die mite (soos die aanhaling hierbo aandui) ’n baie geskikte medium.

Volgens André Jolles is die mite een van nege eenvoudige of basiese narratiewe vorme. ’n Mite is, aldus Jolles, die antwoord op ʼn eksistensiële vraag. Mitologisering is skepping: die mens vra die heelal om sigself aan hom te openbaar en ’n antwoord kom “hom tegemoet”. In Jolles se terme is die antwoord ’n “wederwoord” – in menslike terme nie noodwendig bevredigend nie, maar nietemin die Waarheid. So kom ʼn basiese opposisie tussen die mens en sy leefwêreld na vore: Die mens leef ongemaklik in die wêreld. Die mite is ook ʼn vorm van profesie of waar-sêery omdat die antwoord op die eksistensiële vraag altyd ʼn waarheid bevat in terme van die mens wat uitreik na die bo-menslike – dus ʼn transendentale waarheid.

Hoewel baie ander uitgangspunte moontlik is, fokus ek in hierdie resensie hoofsaaklik op mitevorming, op die mens se bemoeienis om sy bestaan en die einde daarvan (die dood) te verstaan deur dit onder woorde te probeer bring. Deur alle eeue was kunsskepping een van die maniere waarop transendentale ervarings verwerk is, want die logika en die “wetenskap” bied tot dusver nog nie vir ons genoeg bevredigende antwoorde op die vrae oor ons hierwees op aarde nie.

Wat die 9 Afrikaanse gedigte in die bundel betref, is daar 5 gedigte deur gevestigde digters wat gevra is om elk ʼn gedig by te dra en 4 pryswennergedigte. Die afdeling staan onder die redakteurskap van Dr. Daniel Hugo. Die opdragdigters is Clinton V du Plessis, Louis Esterhuizen, Lynthia Julius, Martjie Bosman en Pieter Odendaal. Tom Dreyer was die wenner van die Afrikaanse been van die kompetisie, gevolg deur Gaireyah Fredericks, Hélen Möller en Maretha Maartens.

Die openingsgedig van die bundel, dié van Clinton V du Plessis, handel op ʼn eerste vlak van interpretasie oor die digter se eie sterflikheid, wat egter ten nouste verweef is met die dood van ʼn tydvak in die land. Die kerkhof word die metafoor van verganklikheid, verval en – natuurlik – die dood. Dit is die plek waar die spreker en sy geliefde eens “op Sondae / tussen die ontslapenes gedwaal het.” Mens neem dus aan dit was ʼn geskikte plek vir Sondagmiddagwandelinge. In ʼn verbeelde hede, met die spreker nou dood, vra hy dat die geliefde hom kom ontmoet:

 

As jy dán kan, staan

net vir ʼn oomblik by my akker stil,

trek die onkruid uit die gruis

dáár waar ek, sonder jou, ontuis,

ongerieflik, my laaste lê probeer kry.

 

Benewens eksplisiete kommentaar op die aard van “doodwees”, lees ons in dié strofe – soos in die res van die gedig – kommentaar op die verlies van waardes, op die agteruitgang van openbare ruimtes, op die verval van die land as sodanig, op ʼn gebrek aan respek vir die gestorwenes en op bewussyn wat moontlik na die dood voortduur. Dit dui ook, soos ek hierbo aangetoon het, op die ongemaklikheid van die mens met die mitologiese “waarheid”.

Ook Pieter Odendaal se gedig fokus op die begraafplaas as rusplek en op ʼn gesprek oor die grense van die dood: “ek leer om met julle te praat, / die stiltes wat anderkant wag”, en die slotreël: “julle doem op uit die grafte waar ons julle laat lê het”. Ook hier dus die suggestie van “laat lê” soos in Du Plessis se gedig waar die kerkhof ʼn soort stortingsterrein is met “bierbottels splinters gebreek”.

Wat die wengedig betref, is ek lanklaas so getref deur ʼn gedig soos Tom Dreyer se “Slaap jy solank, dan hou ek die fort”, wat eweneens ʼn gesprek met ʼn gestorwe vriend is:

(…)

 

onthou jy die nag toe ons bo enigiets op aarde

die more wou sien breek oor magersfontein?

met die wegtrek het jy nonstop gepraat

oor die verskille tussen fisante en patryse,

maar skuins ná drie was die maan kil

oor clanwilliam se water die more ver

patryse net so stom soos fisante ons was koud

en moerig individueel maar meestal vir mekaar

ek sien jou oplaas op die gewel van jou kothuis staan

en botweg weier om af te kom ek hoor jou kla dis

gevaarlik daaronder en ek weet wat jy bedoel nes daai

aand by die kknk toe jou trane so vryelik soos gemorste

whiskey op die kroegtoonbank spat, en jy sê: kom ons gaan

slaap eerder, tom, dan is ons ten minste nie meer wakker nie

ek verstaan my tjom my tjom slaap jy solank want die nag

is lank en die son sal basically forever oor magersfontein verrys

(…)

 

Soos so baie ander gedigte in die bundel, is ook dié gedig ʼn In Memoriam vir ʼn gestorwe vriend of familielid. Louis Esterhuizen betreur die dood van skrywer Chris Barnard: “Onder die gewig van tak en lower / het ʼn skaduboom middeldeur geskeur” om ʼn “volstrekte oopte oorhoofs” te laat. Martjie Bosman onthou haar ouers aan die hand van die boeke wat sy met hulle assosieer, terwyl Maretha Maartens, een van die kompetisiewenners, die verlies van haar man betreur in die metafoor van droogte en die spinasiebedding wat sy aan die lewe moet hou: “Grys is die son wanneer ek jou spinasie gaan begiet soos dit hoort.”

Ook talryke ander gedigte in die bundel – gedigte in al die tale van Suid-Afrika – maak gebruik van metafore en simbole om dood en verlies bevatlik te maak vir die treurende mens wat die raaiselagtige slegs kan beskryf deur dit in terme van bekende beelde en verhale uit te druk wat dalk iéts kan sê oor die aard van verlies.

Net so onbevatlik as die oorgang na die heel onkenbare, is die oënskynlike vermoë van die mens om in meer as een dimensie gelyktydig te leef, soos dit ook pas narratief uitgedruk word in Charl-Pierre Naudé se bekroonde roman Die ongelooflike onskuld van Dirkie Verwey. Hélen Möller skryf oor voorkennis, oor haar ouma wat haar lewe beplan deur afsprake op die kerkalmanak te merk:

 

En dan, te midde van vergeet

wat gate uit jou lewe vreet,

trek jy die streep:

egalig deur al die oorblywende blokkies

soos ʼn pulslose EKG-skermgreep.

Jy het al die tyd geweet!

Iets van die Unheimliche kom ook in Martjie Bosman se gedig voor:

En meteens stort die boekrak

van ʼn lewe weer ineen

soos op die wintersdag

van die skel gelui van die telefoon

(…)

 

Die onverklaarbare, bo-sinlike bly in baie gedigte bloot hang as gegewe, as bewys van die mens se onvermoë om ten volle te ken.

Wat vormgewing betref, het heelwat skrywers die elegiese vorm gekies. Die elegie is ʼn antieke Griekse vorm wat in moderne tye meestal as respons op die dood van ʼn geliefde geskryf word. Dink hier aan die onvergelyklike Catullus 101 wat Catullus geskryf het by die ontvangs van sy broer se as. Tradisioneel word kwatryne in die elegie gebruik in die abab-rymskema. Baie moderne digters wyk egter van dié vorm af. Wat wel steeds belangrik is, is dat elegiese gedigte in 3 fases verloop, naamlik hartseer en rou, prys van die oorledene en vertroosting en berusting. ʼn Teksboekvoorbeeld is te vinde in die Engelse afdeling van die bundel met Chris Mann se “Elegiac ballads: a tryptych”. Veral in die afdelings vir Afrikatale kom egte elegiese gedigte voor, Soos “Duduzekani bakwethu” van Abram Jabu, “Mbala ipilo yifitjhani” van Queen Mahlangu, “Ba go letile” van Kgotso Bopape en andere. Wat my ook opgeval het, is dat digters in Afrikatale hulle dikwels wend tot tradisionele vorme van godsdiens as troos, hetsy die Christelike of inheemse gelowe, terwyl soortgelyke gedigte in Afrikaans en Engels ontbreek.

Wat hierdie bundel gedigte spesiaal maak, is dat die samestellers moeite gedoen het om die gedigte toeganklik te maak vir alle Suid-Afrikaners. Dat alle gedigte ook in ʼn Engelse vorm (hetsy vertaling of oorspronklik) verskyn, is ʼn belangrike poging om begrip vir mekaar en ons gedeelde menslikheid te bevorder. David Biespiel skryf oor die vertaling van elegiese verse: “To translate is to unveil the hidden. It’s to be humble before the task of bringing the cultural and literary drama of one language into another, while also being bold in the certainty that, as translator, one can actually do such a thing.” Of die vertalers in alle gevalle daarin geslaag het om ook ʼn nuwe kunswerk tot stand te bring, is te betwyfel. Ek kan hier meestal bloot oordeel op grond van die Engelse tekste, wat dikwels veral in klankrykheid en dramatiese impak nie met die oorspronklike gedigte kan meeding nie. Ek twyfel egter ook of dit die doel van die vertalings was – dit lyk inderdaad asof vertalers gekies het vir ʼn woord-vir-woord vertaling ter wille van beter begrip. Tog sal dit myns insiens die moeite loon om die beste gedigte weer te vertaal met die doel van kunsskepping voor oë – nie net na Engels nie, maar ook na ander tale.

Ek beskou myself nie as bevoeg om te oordeel oor die gedigte in tale anders as Afrikaans en Engels nie en om dié gedigte te beoordeel op grond van die vertalings na Engels, is onregverdig. Daar sal baie ander resensies moet volg van mense wat die tale van ons medeburgers kan verstaan. Self het ek die Afrikaanse en Engelse gedigte, wat beslis literêre meriete het, geniet. Ek het dit veral geniet om deur middel van vertalings ʼn kykie te kry in die poësie van dié mense wie se tale ek nie kan verstaan nie; in hulle leef- en denkwêreld en hulle filosofiese en spirituele tradisies.

Ek haal ten slotte weer eens Biespiel aan: “… translating life into death and death back into life is the central struggle for those suffering grief.” In die tersaaklike bundel is nie net sprake van transposisie na ander tale nie, maar transposisie van rou emosie na gestruktureerde taal – dít was die doel van die bundel.

Die goeie nuus is dat die verskyning van die I wish I’d said-bundel nie ʼn eenmalige gebeurtenis is nie, maar dat daar voortaan elke jaar so ʼn bundel gaan verskyn. Diegene wat vanjaar aan die AVBOB-poësiewedstryd wil deelneem, kan gerus AVBOB Poetry se webwerf besoek by www.avbobpoetry.co.za

 

 

Resensie: Vlug van die gees (Cas Vos)

Wednesday, September 4th, 2019

.

Vlug van die gees deur Cas Vos. Naledi, 2019.

Resensie: Dewald Koen

 

Vanjaar blyk ’n goeie oesjaar vir die Afrikaanse poësie te wees met ’n hele boel digbundels wat tot dusver verskyn het. Wat veral opval is die aantal digbundels uit die Naledi-stal – laasgenoemde uitgewer is stadig maar seker besig om sy merk in die poësiemark te laat. Dit is opwindend en terselfdertyd verblydend dat uitgewers steeds bereid is om poësie te publiseer en sodoende die gedigte van ‘nuwe digstemme’ tesame met gevestigde digters aan poësieliefhebbers beskikbaar te stel.

Cas Vos se jongste bundel heet Vlug van die gees. Vos is naas digter ook bekend vir sy akademiese werk sowel as samesteller van verskeie bundels. As vertaler het hy Fragmente uit die Ilias sowel as Fragmente uit die Odusseia van Homerus vertaal. Sedert sy debuutbundel Vuurtong in 1999 verskyn het, het die digter sy digstem stelselmatig verfyn. Laasgenoemde is veral opvallend in Vlug van die gees.

Die bundel is pragtig uitgegee deur Naledi met ’n skildery op die voorblad van die Nederlandse skilder Jan Asselijn getiteld “De bedreigde zwaan” (circa 1650). Die swaan neem ’n aggressiewe houding aan wat tematies binne die konteks van die bundel op menslike verganklikheid en verlies dui. ’n Swaan word in die algemeen bewonder vir sy uiterlike skoonheid en simboliseer ook liefde weens swanepaartjies se lewenslange verbintenis tot mekaar. Soortgelyk aan die swaan se beskermende liggaamstaal word die mens genoop om hom- of haarself teen verskeie vrese en gevare (hetsy liggaamlik of geestelik van aard) te ‘beskerm’.

Die bundel as geheel fokus veral op menslike verganklikheid, die ars poëtika en faktore wat mense daagliks affekteer soos ’n gebrek aan liefde en deernis, verlies, siekte en die sosiale uitdagings wat ons in die gesig staar. Die eerste van die elf afdelings waarin die gedigte gegroepeer is, bevat van die mees treffendste verse in die bundel. Die afdeling as geheel fokus op die ars poëtika en is getiteld “Woordmakers”. In “Skeppergees” maak Vos van ’n metafoor gebruik om die kreatiewe skeppingsproses met die skeppingsverhaal in Genesis te vergelyk:

Die digter se gees sweef

oor die donker leegtes

van chaos, op soek

na woorde in die duisternis.

.

Hy beweeg tussen die opdrifsels,

skep verslete woordbrokke

sekuur uit vir die gedig in wording.

Sy oë keur die strofes se tekstuur,

streel met behae oor die nuweling.

.

Reeds in die programgedig getiteld “Die fisika van ’n gedig” speel Vos met die metafoor van die gedig as ’n objek in wording: “Atoom / ondeelbaar / vir die oog, / buite sig / soos ’n gedig / voor dit in vorm vestig”. Die ars poëtika kom ook in “’n Gedig ontwaak” sowel as “Die ritme van metafore” aan bod. Die digter bring ook hulde aan die Italiaanse digter Dante Alighieri wat as inspirasie vir sy liefde vir die digkuns dien.

Een van die besonderse gedigte in die eerste afdeling is “’n Verjaarsdaggedig” opgedra aan die digter Breyten Breytenbach ter viering van sy tagtigste verjaardag op 16 September 2019. Die spreker neem bestekopname van Breytenbach se lewe en skrywersloopbaan met talle intertekstuele verwysings na Breytenbach se poësie. Wat my veral opgeval het omtrent dié gedig is die vernuftige wyse waarop Vos met beelde en woordvernuf uit Breytenbach se oeuvre omgaan – dit is inderdaad ’n spesiale verjaardagvers. In “Vlugtog van rymmakers” steek Vos op satiriese wyse die draak met die digkuns (en ’n hele paar Afrikaanse sangers se lirieke):

Rook krul soos vuil lappe by vensters uit,

dryf koersloos heen en weer oor elke ruit;

dit dawer in die ligtende skouspel

en horendes skater uit pure lus.

.

Op byna elke verhoog is daar ’n kunstenaar

wat jou aan asem laat stik, kyk net hoe die kitaar

se snare in sy hande note laat klaag.

Rympies word lomp aanmekaar geryg

en in konsertsale word alles skril

as bokkie en rokkie na hoër note styg.

In die ope mark is die dolrym in aanvraag,

laat nousluitende rokke, bobene en gleuwe

die liedmaker meer bedrewe lyk.

Met lae hals kan sy nog meer waag,

is sy by al wat lustig leef in aanvraag.

.

Sonder die kritiek van die hoë kunste

is daar vir rymelaars veel meer winste.

Wat oorbly, is karig, woes en yl

as ek by woorde se amulet wil skuil.

.

In die tweede afdeling neem die gedigte ’n meer somber toon aan en kom temas soos werkloosheid, korrupsie, aardverwarming, moord en geweld aan bod. Aardverwarming is ’n belangrike onderwerp waaroor wetenskaplikes, politici en omgewingsaktiviste gereeld debatteer. In “As alles verys” skep die spreker ’n beeld van ’n wêreld (dink maar aan die film Ice Age) wat in die nabye toekoms die realiteit kan word en poog sodoende om meer bewusmaking te skep oor die krisis waarin ons planeet verkeer en die mensdom se voortbestaan bedreig. Interessant genoeg sluit laasgenoemde gedig aan by die sikliese gang van die bundel: soortgelyk aan die menslike lewensiklus van geboorte en sterfte word die planeet se lewensiklus deur menslike toedoen stelselmatig beïnvloed en kan ’n tweede ystydperk weer in die vooruitsig gestel word.

Soos reeds in die inleiding genoem word die liefde naas verganklikheid as een van die sentrale temas van die bundel beskou. In een van die liefdesgedigte fokus die digter op die liefde tussen Dante en Beatrice wat in sonnetvorm weergegee word.

Dante aan Beatrice

.

Beatrice, jy was net vier en twintig

toe die ontydige dood sy vingers op jou lê:

Ek wou my onblusbare liefde vir jou sê,

maar die liefdesdoder het my woorde ontwrig.

.

Nou sal ek jou in elke gedig verbeel,

in elke sonnet is jy ingeweef:

op dié patroon bly jy in woorde leef,

ek sal só my liefdeswonde heel.

.

Al was Gemma Donati my bedgenoot,

het ek jou in my drome met satyn bedek,

jy was myne, myne alleen, selfs in jou dood.

.

Beatrice, die wind het oor ons liefde gestreel,

stof is jy en in stof sal jy voortaan leef,

vir my sal jy eendag uit stof herrys.

.

Vertalings van Dante Alighieri se sonnette sowel as ’n ballade uit Italiaans in Afrikaans verskyn naas die Italiaanse weergawe in die bundel. Selfs vir diegene wat nie Italiaans magtig is nie, is dit mooi om die Italiaanse woorde hardop aan jouself voor te lees en die spel met klank aan te hoor. (Dit sal egter interessant wees om die Italiaanse vertalings met die Afrikaanse weergawe te vergelyk.)

In die afdeling getiteld “Onder die nag se vlerke” fokus die verse hoofsaaklik op menslike verganklikheid en siektes soos kanker en motorneuronsiekte. Die gedig “Vlug uit die lewe” sluit tematies by die titel Vlug van die gees aan.

In die laaste grys verblyf is ek

ingebed in sinkende dae.

.

Ek voel die laaste stuiptrekkings van lewe

in my liggaam wat verslyt.

My lewensmoeë hart gaan nog om lewe spartel –

pupille swel in oë vol verskrikking.

Ek hoor die swart dood skuifelend op my spoor,

ruik sy stink asem

hoor sy gromstem

verwag sy laaste byt

voor hy my velle

sorgvuldig afskil.

.

In ’n oogknip sal hy my uitoorlê

om stil in die donker gat te lê

waar stof my sal verstik:

Ek is só verganklik.

.

Opvallend omtrent die afdeling, maar ook die bundel as geheel is die digter se wisselwerking met die sikliese gang van die menslike bestaan asook die mens se spirituele verhouding met ’n oppergesag – aldus die “gees”. Probeer die mens daarvan vlug, haal die dood elke individu tog in. Vos se bundel kan as laatwerk beskou word aangesien die digter soos in die geval van digters soos Breyten Breytenbach en Clinton V. du Plessis deurentyd bewus is van sy verganklikheid. Laasgenoemde word ook in die sikliese aard van die bundel uitgebeeld met die skeppings- of onstaanproses in “Die fisika van ’n gedig” en die slotgedig “In die paradys” wat die lewensiklus (maar ook die gedigsiklus – aldus die bundel) voltooi.

In die slotgedig sluit Vos die bundel af met die volgende versreëls:

.

Ek staar my blind in God se glansende Lig,

almal in die hoogste hemel skink sy lof,

sy heerlikheid is heilig, heilig, heilig.

.

Vlug van die gees is in sy geheel ’n geslaagde bundel ryk aan metafore, paradokse en ironieë. Die bundel vorm ’n hegte eenheid en die digter slaag daarin om toeganklike verse te skryf wat die mens se bestaan in sy totaliteit aanspreek. Hierdie bundel is myns insiens een van Vos se sterker bundels tot op hede. Dit is ’n bundel wat die leser sal noop om die verse meer as een maal te wil lees.

  •