Resensies

Resensie: Hierdie Maandag is abstrak (Anita van der Walt)

Thursday, July 22nd, 2021

 

 

 

 

Resensie: Hierdie Maandag is abstrak deur Anita van der Walt. Turksvy Publikasies, 2021.

 Resensie: Nini Bennett

 

Turksvy Publikasies se jongste bundel is die debuut van die Kaapse dokter, Anita van der Walt. Met die eerste pandemiebundel, Maskers en Mure het die samestellers, Daniel Hugo en Francois de Jongh ’n belangrike leemte aangespreek deur ‘n tydsdokument te skep waarin 142 digters ’n stem gegee het aan Covid-19. Volgens dié jong uitgewery is daar ’n hele paar opwindende boeke, waaronder digbundels, in die pyplyn.

Van der Walt noem in ’n persverklaring dat Versindaba en die jaarlikse poësiefees, die Tuin van Digters, digkuns vir haar ontsluit het. Hierdie Maandag is abstrak is die resultaat van jare se werk aan ’n bundel.

Die verse neem die leser op ’n reis deur die digter se geliefde natuurplekke in Suid-Afrika, asook Italië, Nederland en die binnereise van afskeid, liefde en dood.

Die bundel is losweg in 12 dele gerubriseer. In die programgedig, “Afrika” (pp. 13-14) posisioneer die spreker haar as kind van Afrika. Die vers gee in kwashale ’n oorsig oor Suid-Afrika met verwysing na fossielvondse (“kraterwieg”, oftewel die Wieg van die Mensdom), die historiese Distrik Ses en gepaardgaande gewelddadige verwydering van mense, asook die Voëlvry-beweging en Mandela se vrylating. Die Sterkfontein-grotte in strofe een skakel met die ontwikkeling van “Sterkstroom se geboortekanaal” in die tweedelaaste strofe. Hierdie vers, as historiese opgaaf, sluit aan by die tweedelaaste slotvers, “Nag, Ma” (p. 114), waarin die gedigsiklus in vroulike metafore voltrek word.

Besinnings oor fauna en flora kom voor: die reisiger-digter staan stil by plekke van persoonlike betekenis. Die verse herinner aan Bildungsreise, oftewel reise wat die self opvoed of verryk.

Die geslaagde kwatryn, “Ooitjie” (p. 21) bevestig die digter se behendigheid met die vaste versvorm, soos die latere tankas en haikoes in die bundel ook toon. Die sterkste gedigte in die bundel is die spreker se meer eksakte waarnemings, soos “Rakelings” (p. 22), of die daaropvolgende “Wolwehuis” (p. 23) wat ’n visuele voorstelling gee van die gekronkelde grondpad se klein ekosisteem. Hierdie verse, wat steun op waarneming, is vry van die hinderlike digterlike clichés wat volop in die meer nostalgiese verse voorkom.

“Vaalwater” (p. 25), met die Bybels-geïmpliseerde melk en heuning, verras wanneer die enigste stortingsterrein vir kernafval, Vaalputs se aardkors “melkwit borrel”. Die geomorfes is aktief, alhoewel dit bekend is dat hier geen aardskuddings voorkom nie. Die refrein, “hierdie kolostrum proe heuningsoet” besing enersyds die vrugbaarheid van hierdie terrein, andersyds dien dit as waarskuwing dat die aardoppervlak híér dalk juis onstabiel is. Enkele verse dra kenmerke van pastorale poësie, byvoorbeeld “Joy of my soul” (p. 24), ’n Karoolandskapvers wat met sy versugting van versadiging en dromerige kwaliteit resoneer met Bach se gelyknamige koraalwerk. Die opeenvolgende “Huisdans” (p. 26) en “Reënverse uit die Klein-Karoo” (p. 27) ontroer in hul aardsheid; die landskap word hiperkonkreet en tasbaar verbeeld en skep ’n sinvolle oorgang tussen fisiese en psigiese ruimtes.

Die tweede gedeelte, “Italië”, herinner aan die inleiding van Breytenbach se bundel, nege landskappe van ons tye bemaak aan ’n beminde: “Die ware landskap is een van rus.” Die verse is afgestem op die visuele, byvoorbeeld in “Stiltetyd” (p. 32) versmelt die belewenis van reis met die “vasvang van ’n skildery”. Hierdie deel, met sy magiese, mitologiese en historiese verwysings, sorg vir ’n welkome respyt tussen die Afrika-plekgedigte. “Kyk is verniet” (p. 35) se meerduidige visuele aanbod knoop ’n spel aan met die leser: daar is ’n dubbellensfokalisator – die swaan én spreker – teenwoordig in die gedig, wat die leser uitdaag om (steeds) te kyk.

In die volgende gedeelte, “Hartstog” skryf die digter verse waarin poëtiese taal die bestekopname van herinnering vorm. So byvoorbeeld is “Suikerbekkiesoet” (p. 40) ’n uitasem, crescendo-agtige vers wat met die vaart van enjamberende versreëls die simultaniëteit van sinestesie in die hand werk:

 

[…]

’n vetplant bloedrooi bloos

in aalwyn se oggendblos

pelargonium ruik saans

na kaneel, vanielje-orgidee

die Perlemoenskoenlapper flans

’n stille melodie saam

[…]

sowaar, dié palet pas

 

“Vir altyd” (p. 42) besing die idille van ’n plaasopstal. Hierdie binneruimte aktiveer ook ’n dagdroom van saligheid en herinner aan Gaston Bachelard se sienings van ’n huis in sy ikoniese The Poetics of Space: “I should say: the house shelters day-dreaming, the house protects the dreamer, the house allows one to dream in peace. […] Daydream transports the dreamer outside the immediate world that bears the mark of infinity.”

Die laaste strofe:

 

[…]

Mag die klapperhaarmatras se holte pas.

Die volmaan helder waghou

en jou huis stewig op stelte staan

die raku van gekraakte pleister sag lispel

dat geluk deurgaans skemertyd haal.

 

Die vierde gedeelte, “’n Mondvol” handel oor die sensoriese sensasies van kos, en ’n twaalftal tankas kom voor. In “Bek-af” (p. 45) word vrugbare grond as lewende organisme met kosmologiese assosiasies voorgestel. Met “Tankas uit die Tankwa” (pp. 47-49) wys die digter haar slag met ’n dosyn gedigte in dié eeu-oue Japannese digvorm. “Tanka” beteken “kort lied” en is tradisioneel geskryf as ’n ononderbroke reël bestaande uit 31 lettergrepe, of ’n vers van 5 reëls wat rofweg verdeel is in 5-7-5-7-7 lettergrepe. Die natuur, seisoene, liefde en emosies is onderwerpe waaroor gedig word. Ek haal aan, die laaste tanka in die reeks:

 

Koekblik vol briewe

en ongemerkte grafte

liefde spook alom.

Die nag koud en sterverlig

laat die donkies huis toe kom.

 

Die verse in “’n Snak na asem” handel onder meer oor die ongeskonde ervarings vanuit die oogpunt van ’n kind of jongmens, byvoorbeeld “Kabouterland” (53), “Vanwaar, meisiekind?” (p. 54), “Matriekdans” (p. 58) en “Heimwee” (p. 67), met sy versweë jeugdige erotiek. Die titelgedig, “Hierdie Maandag is abstrak” (p. 56) voer ’n woordspel met die plekname wat die lewe se (dikwels) noodlottige wel en weë reflekteer, die slotstrofe: “Môre teken ek my naam. / Wág op die nuwe Maandag.” Die dae van die week word voorgestel as sikliese tydeenhede waarin abstraksie die lewe se onsekerheid en onbekendheid sinjaleer.

Deel ses, “Op soek na waarheid” temper die voorafgaande liriese gang en die spreker se stem is sober in verse wat herinner aan rasionele of akademiese betoë. ”Onoorwonne” (p. 70) beskryf Mount Everest se geomorfes en gletsers as ’n vorm van argitektuur en Bachelard se siening van “geleefde ruimtes” kom ter sprake. ’n Mens beleef ruimtes nie as blote Euklidiese ruimtes nie: dis is belewenisse en emosies wat aan ruimtes hul karakter of identiteit gee.

 

[…]

die berg gluur valleie ongenaakbaar deur gletsers aan

spirale waterkristalle omvorm goties

ragfyn die art nouveau na bo

[…]

hiérdie klim vereis die fokus van ’n valk

 

Die daaropvolgende “Onse Vader wat in die hemel is” berig oor Bybelgebeure, Boesmans en straatverkopers en -bewoners. Dit is egter nie religie wat die pas aangee nie; dit is humanitêre denke en menslikheid, soos die treffende “Straatkollekte” (p. 80) getuig:

 

met die hande bak

loer oë oor die Prado

se vensterrand omhoog

en vra ’n brood se geld

“my mense koop vaalwyn met rooi doppies”

en verdwyn skugter

straat-af

muntstuk in die hand.

 

“Mikrobioom” (p. 83) bevestig dat die lewe in Afrika, ongeag die uiteenlopende herkoms, ’n holistiese bron van lewe vorm: “Biodiversiteit benadruk dat die héle wereld familie is.”

In “Geen kommentaar” fokus die verse op die verwonding van die mens en sy landskap; “Rondomtalie” (p. 91) tref in sy oorspronklike aanbod – die vers is in tweet-vorm geskryf. Ten spyte van die waarskuwing teen aardverwarming, raak die leser bewus van die vervlietendheid en onmag van die sosiale media:

 

tweet

die roesemoes

van denke wat rock-en-roll

rondom die rodeo van aardverwarming

en die storm van oseane nie verstaan nie

se resumé is robuust

tweet

 

“Terloops” lees soos ’n digterlike inlas met verse wat handel oor die liefde, blomme, ’n Tibetaanse gebedemat en opera – alvorens die reisiger-digter traag begin afskeid neem van die leser.

“Ter elfder ure” verbeeld liminale ervarings en Van der Walt toon haar slag met 21 haikoes. In die daaropvolgende “Vir oulaas” is daar ’n terugkeer na onskuld: “Hond se gedagte” (p. 108) beskryf ’n hond se balspel, terwyl “Boeta” (p. 109) ’n jeugherinnering voor die gees roep. In die heel laaste deel, “Vir Ma” word daar deur verdere regressie in tyd teruggekeer na die moeder as oorsprong en bron van lewe. “Siembamba” (p.115) parodieer dié bekende Afrika-lied as ’n vertroostende wiegeliedjie waarmee die moeder ter ruste gelê word. Die voorafgaande “Nag, Ma” (p. 114), met sy teerheid en verrukking, vorm ’n hoogtepunt in die bundel.

 

noudat die laaste myl

in donker skadu geskied

en die wonder van die dood

met jou hand sag in myne

wag

helderblou deins jou oë terug

na die verlede van versies

opsê en lag

herinneringe in fragmente

vanuit ’n fotoraam

met die landskap

naatloos

in twee geskeur

hoorbaar

die stilte

van die onbesproke

vind skuiling in die holkrans

van die lewe en sluit jou dag

sonder vrees, gebonde

aan die uur wat jou weerloos

weglê

 

Hierdie Maandag is abstrak is ’n bevredigende debuut. Die digter ontgin die belewenis van geleefde plekke, ruimtes wat verken word deur die gebruik van taal en die leser uitnooi om dié digterlike ontdekkingsreis mee te maak.

 

Resensie: Maskers en mure (Daniel Hugo & Francois de Jongh, Samest.)

Wednesday, July 14th, 2021

 

 

 

Resensie: Maskers en mure – Daniel Hugo & Francois de Jongh (samest.). Turksvy, 2021.

Resensent: Marlies Taljard

 

Die versamelbundel “Maskers en mure” het pas by Turksvy Publikasies verskyn. Daniel Hugo en Francois de Jongh het die gedigte wat daarin vervat is, versamel. Die tema van hierdie bundel is, volgens Hugo Theart (op die agterplat), om “’n blik [te] gee op ‘n waterskeidingstyd toe die wêreld deur ‘n pandemie lamgelê is.” Die stemme van 142 individue word in hierdie bundel gehoor, waarvan nét meer as die helfte gepubliseerde digters is wie se werk al vantevore deur bekende boekhuise uitgegee is.

‘n Bloemlesing is ‘n versameling van (in hierdie geval) gedigte wat ‘n oorsig bied van ‘n periode, ‘n genre of ‘n ontwikkeling in die literatuur. Die vernietigende Covid-19-epidemie is ‘n ideale tydvak om in ‘n bloemlesing vas te vang.

Deesdae is versamelbundels hoog mode, enersyds omdat dit gewild is as geskenke, maar ook omdat dit meestal maklike leesstof vir die breë publiek bied. Die publikasie van so ‘n bundel verskaf natuurlik ook die geleentheid vir minder bekende en nie-gepubliseerde digters om gehoor te word en ondervinding op te doen, asook om hulle aanhang op sosiale media uit te brei. Omdat so ‘n bundel dikwels goed befonds word deur buite-organisasies (in hierdie geval die KKNK, Absa, die ATKV, die Wes-Kaapse regering en die Jannie Mouton-stigting), hou dit ook finansiële voordele in vir die samestellers en die uitgewers. Bygesê: dit is ‘n moeilike, tydrowende en riskante proses.

Waarvoor ek waardering het, is die besondere wyse waarop die bundel verskyn, naamlik mooi toegedraai in papier, binne-in ‘n netjiese klein kartondoos. Dit was sekerlik die moeite werd wat bemarkbaarheid betref! Ek het op sosiale media verskeie komplimente oor die verpakking raakgeloop. Ook die bundel as sodanig is netjies en keurig uitgegee.

Benewens die bogenoemde voordele wat die bundel moontlik vir digters en samestellers of die uitgewer mag inhou, is die belangrikste voordeel waarskynlik terapeuties van aard. Hiermee impliseer ek nie dat dit ‘n oefening in terapeutiese skryf was nie, maar gewoon dat die skep van kuns ‘n terapeutiese invloed op die liggaam en die gees kan hê; dat dit terapeuties is om oor die trauma wat jy ervaar het, te skryf. Die tyd was absoluut ryp om digters op te roep om oor die Covid-19-pandemie te skryf, en die reaksie was (soos ons kan sien) oorweldigend! Inderdaad is die pandemie vir mense wêreldwyd uiters traumaties en selfs vreesaanjaend en oral ter wêreld skryf digters daaroor, hetsy op sosiale media, in eie bundels of in versamelbundels. Dit vorm die onderwerp van gesprekke wat die afgelope 18 maande tussen bekendes én in die media gevoer word. Daarom is dit vanselfsprekend dat mense ook hulle eie gevoelens en vrese op meer konkrete wyse wil uitdruk om sodoende geldigheid en substansie daaraan te verleen. Die skryfproses help die skrywer om sy/haar trauma en vrae te konfronteer en daardeur te werk sodat daar uiteindelik sin van te make is.

Net soos die skryf oor die “abjekte” (Julia Kristeva se term) of die skrikwekkende/walglike terapeutiese waarde vir die skrywer het, kan die lees van ‘n bundel soos “Maskers en mure” ook die leser help om deur trauma (individuele en/of kollektiewe trauma) te werk. Ook die besef dat ons in hierdie tye nie alleen is nie, dat ons voel soos baie ander mense voel, is vir baie van ons van groot waarde en tot troos en versterking. Daarom voorspel ek dat “Maskers en mure” besonder groot aftrek onder Afrikaanse lesers sal kry en dat dit heel waarskynlik ‘n tweede druk sal beleef.

Die bundel, ongeag sy literêre kwaliteit, is ook ‘n belangrike historiese dokument wat eerstehands insig bied in die psige van Afrikaners en Suid-Afrikaners in een van die mees traumatiese tye in die moderne geskiedenis. So ‘n dokument is belangrik, aangesien daar later waarskynlik heeltemal anders oor hierdie pandemie gedink en geskryf sal word. Benewens die wetenskaplike (mediese) aspek van die pandemie wat steeds in die nuus bly en deur kenners en leke gelees en beredeneer word, bied die poëtiese woord insig in die belewenis van mense wat te midde van doodsvrees, siektes, sterftes, ekonomiese dinsintegrasie en depressiwiteit ongevraagd deel geraak het van ‘n nuwe wêreld(orde) wat voorheen onvoorstelbaar was en waarvan die aard en omvang nog bedink en geformuleer moet word.

Maar terug na die betrokke bundel.

Wat bundelstruktuur betref, het die samestellers besluit om gedigte alfabeties volgens die van van die digter te orden. Zuiderent en Van der Starre (2001:193) wys daarop dat hierdie ordeningsbeginsel veral in die 1980’s in Nederland gewild was. Vir die eenheid van die bundel is dit natuurlik nie ideaal nie, aangesien die aanbod daardeur versplinter raak en die bundel die moontlikheid van goter oorhoofse koherensie (én kohesie tussen naasliggende gedigte) sodoende verbeur. Volgens die tekslinguiste De Beaugrande en Dressler (1981) is kohesie en koherensie twee van die belangrikste beginsels van tekstualiteit. Veral in ‘n bundel soos hierdie  waarin die hooftema in verskeie duidelik onderskeibare subtemas gestalte vind, sou klem op Jakobson se sintagmatiese as waarin op die ontginning van subtemas gekonsentreer word, dalk ‘n keuse gewees het wat tot intrinsieke kontinuïteit en die vorming van kleiner, sinvolle reekse in die bundel kon bydra – eerder as die aaneenryg van gedigte wat ekstern (alfabeties) georden is. Ook die paradigmatiese struktuur (dieptestruktuur) van die bundel sou by ‘n logies gestruktureerde ordening kon baat vind.

Hoewel die tema van die bundel – die leef agter maskers en mure weens die Covid-pandemie – reeds uit die bekendstellingsnotas duidelik is, kom daar verskeie fasette van dié tema uit die verf, soos wat digters verskillend op die tydvak waarin ons ons bevind, fokus.

Maskers en al die konnotasies van gemaskerd lewe, eensaamheid, verlies aan identiteit, vrees en selfs ‘n bepaalde verlies aan menslikheid en deernis word verwoord deur Danie Marais se gedig op bladsy 123:

 

Gee ‘n mens ‘n masker

 

en hy sal jou die waarheid vertel.

 

Maar gee elkeen ‘n masker

en die pes om te dra

en jy sal sien oë

verklap alles.

Hierdie kabaal van kakpapierkopers

dié kleinlike kannibale

is niemand se medemens nie.

 

Een van die belangrikste bundeltemas is beslis die belewenis van afsondering en eensaamheid, soos die woord “mure” in die titel te kenne gee. Een van die min humoristiese gedigte in die bundel is “Inperking” (Jacobus Kloppers, p.88):

 

Inperking

 

Lewe in hierdie geslote kring

het ook ‘n bonus meegebring

‘n doeksag stilte het neergedaal

gemuilband staan ons in die winkelry

die stormloop vir eers verby

geen vreemde gaste by my hek

g’n niemand wat my vroegdag wek

 

Maar Heer, as ek nóg iets mag vra

demp tog ook die hadeda.

 

Nie-nakoming van afsonderingsregulasies, veral by begrafnisse, word in hierdie tye dikwels die oorsaak van woede-uitbarstings op sosiale media. Johann Lodewyk Marais se gedig “Die begrafnis” (p. 124) beskryf hoe die blinde sambok begrafnisgangers wat die afsonderingsreëls verbreek het, slaan. Die slotreëls lui so:

 

Sy is terug stad toe met dié dag se seer,

maar nou het tyding haar kort-kort bereik

oor die sterwe van ander rougangers,

saamgetrek om die vreemde double bag,

vir wie niemand die deur kon toemaak nie.

 

Uiteraard is vrees vir die dood een van die hooftemas van die bundel en dié mees gevreesde uitkoms van die virussiekte. Op die dag waarop hierdie resensie geskryf is, staan die regering se statistiek op 64 509 sterftes aan Covid-19 in Suid-Afrika en 4,04 miljoen wêreldwyd. Die dood van ‘n geliefde, vrees om te sterf en die dood as die Groot Gelykmaker is eksplisiet of implisiet ingebed in die meeste gedigte in die bundel. Ek haal Fanie Olivier se gedig (p. 145) aan waarin die dodelikheid van die virus aan bod kom, tesame met ‘n ontstaansgeskiedenis van die pandemie (‘n tema wat eweneens baie digters geïnteresseer het):

 

monitor

 

wát ‘n markdag was dit nie. so met die vlermuis

saam koop die wêreld vir hom ‘n kat in die sak.

netjies as inweegbagasie ingepak

of saamgedra. maak ure later, dankbaar tuis,

 

die pakkie oop: soen sy vrou, gee sy haar oupa

‘n druk; bêre die paspoort veilig in die kluis.

maar dis verniet of die reis verby is: dié longluis

klou soos daai neet, word ongemerk ingedra

 

tot waar dit aankom sonder toegangsbeheer

anderkant die grens. dan neem hy oor, sweer

saam agter elke bos en elke hoes; steel smaak

uit die mond; los jou lam as hy jou raak:

 

kyk, die monitor se lyn val skielik plat

soos ek jou vrou, jou oupa huis toe vat.

 

Wat my opgeval het, is hoeveel eko-verse daar in die bundel verskyn. Hennie Nortjé sien in sy gedig “Nabetragting” (p. 136-7) ‘n onheilspellende ooreenkoms tussen die uitsterwing van dennebome in die Rocky Mountains en die Covid-19-pandemie:

 

So ver as die oog kan tuur,

gewaar ek ‘n geel skynsel in die woude –

asof herfs onverwags terug kon keer,

om selfs die bladhoudendes aan te tas.

 

In werklikheid, ‘n inval deur boomkewers

oorgewaai vanaf Colorado,

staan die denne nou op laaste bene.

Die bioom sterwend.

‘n Pandemie sonder weerga

onder die naalddraers

en net ek om vanuit die hoogtes

die tragedie ‘n oomblik te beleef.

 

Kon ek daardie dag maar weet

wat binnekort op die mensdom wag,

staan ek dalk vandag nog steeds

bo die afgrond daar versteen.

 

In Susan Smith (en verskeie ander digters) se gedig staan die mens as aangeklaagde omdat hy die aarde vernietig – “die aarde het jou verlaat” (p. 175).

Die ongrypbaarheid en onbegrypbaarheid van hierdie bykans onvoorstelbare tye, word deur verskeie digters verwoord, veral deur klemlegging op die onvermoë van woorde om die omvang van die trauma te beskryf:

 

Hoe kan ‘n mens dit alles verklank? (Ronel de Goede, p. 43)

 

nou soek ek asem

vir elke greep, die letters

moet kan hou

‘n asem lank, elke klank

want jy is ver

verban van my omhelsing (Diana Ferrus, p. 69).

 

‘n Tema wat veral in die sosiale media aandag kry, is die impak van die “nuwe normaal” op die menslike psige, veral as ego-gesentreerde tema. Die openingsgedig van die bundel verwoord egter die medemenslike kant deur die lot te beskryf van die armstes en werkloses. Die ironiese meerduidgheid in hierdie gedig van Edwin Abrahams (p. 3) maak dit aangrypend:

 

sakkrapper

 

hy werk vinnig

van hoop tot hoop

sak tot sak

voor die voertsek kom

dalk kry hy iets

te ruil

te eet

 

sy troffel was sy laaste maal

 

hoe sal beter dae tog nou kom

ingeperk

sonder kos

sonder werk

wyl hulle agter maskers skuil

hande silwerskoon gewas

 

hy werk vinnig

van hoop tot wanhoop

sak in as

Die openingsreëls van Susan Ongasie se gedig “diese wille koowit” (p. 146) verwoord myns insiens die belewenis van die “nuwe normaal” die beste:

 

Jirre, ek is tampan geslat

deer hierie godlooslike pes (…)

 

Wat poëtiese kwaliteit betref, is die gedigte van wisselende gehalte, maar dat hierdie bundel die gewilde poësiemark met ‘n knal gaan tref, is duidelik. Die gedigte spreek tot die algemene publiek wat stomgeslaan is deur die Pandemie. Vir baie van ons sal sekere gedigte die skrik verwoord van wat met onsself gebeur (het) of wat ons tydens die pandemie ervaar. Dalk sal ons eie refleksie oor die lewe en ons eie sterflikheid deur sommige gedigte verwoord word. As geskenk vir ‘n goeie vriend is hierdie bundel dalk net die regte keuse.

 

Bronverwysings:

De Beaugrande, R., & W. Dressler. (1981). Introduction to text linguistics. London & New York: Longman.

Kristeva, Julia. 1982. Powers of horror: An essay on abjection. (Vert. Leon S. Roudiez). New York: Columbia University Press.

Zuiderent, A. & E. Van der Starre. 2001. De tweede gisting: over de compositie van dichtbundels. Amsterdam : Amsterdam University Press.

 

Resensie: Die vlug van ‘n vreemdeling (Magmoed Darwiesj).

Tuesday, July 13th, 2021

 

 

 

 

Magmoed Darwiesj: Die vlug van ‘n vreemdeling. Soos vertaal deur Bester Meyer. Naledi 2021. 

Resensent: Joan Hambidge

 

Ek is jou metafoor, en ver van die roete van my lotsbestemming

I

In 2009 verskyn Breyten Breytenbach se bundel oor Magmoed Darwiesj: oorblyfsel / voice over wat hierdie Palenstynse digter aan ‘n Afrikaanse en Engelse leserspubliek bekend stel. Die voice-over in die filmkuns is wanneer ‘n verteller, dikwels vanuit ‘n agternaperspektief, die verhaal situeer en verduidelik. In hierdie bundel is dit ‘n vriend getref deur die dood van ‘n kameraad wat deur sy gedigte iets van homself en van politieke onreg probeer begryp.

Sopas verskyn Bester Meyer se Die vlug van ‘n vreemdeling,  vertalings van Darwiesj in Afrikaans met inleidende refleksies deur Breytenbach en ‘n nawoord deur Shahd Abusalama.

Die digter Magmoed Darwiesj (1941 – 2008) se werk het trefkrag en hy word tereg gesien as een van die belangrikste digters in die Arabiese taal.

Die gedigte is roerend mooi veral róndom die vreemdelingskap. Die digter bevind hom van jongs af in ‘n geweldgeteisterde omgewing en in gedig VII (74, 75) skryf hy:

 

O Dood, wees ‘n seën vir die vreemdeling

wat die ongesiene

duideliker sien as ‘n realiteit wat nie meer werklik is nie.

 

Hierdie gedig is deel van die reeks “Elf planete oor Andalusië” waarin hy Lorca aanspreek en identifiseer met die gewelddadige dood van hierdie digter:

 

Ek is ‘n Adam van twee Edens –

Ek het die paradys twee keer verloor.

Verdryf my daarom stadig,

En vermoor my stadig,

– onder ‘n olyfboom –

saam met Lorca.

 

Dit herinner dan ook aan Pablo Neruda se beroemde Ode aan Lorca. 1.

In “O water, wees ‘n snaar vir my kitaar” (gedig VIII in hierdie reeks) werk die gedig met ‘n refrein. Water as ‘n spieël moet die herinneringe terugbring voor die ballingskap. Dit sluit met ‘n pynlike wete dat die veroweraars gekom en gegaan het en dat politieke onreg herhaal word. Die beste deel van die digter is agtergelaat: die verlede.

Die musikaliteit van die verse is opvallend soos ons sien (en hoor) in “XI Viole”. Dog met die pynlike wete:

 

Viole is die anargie van harte  wat gek gemaak word

deur die wind van dansvoete. (82)

 

Uit Ek sien wat ek wil sien (1993)  gee die digter erkenning aan Munir Akash en Carolyn Forché met verwysing na Fady Joudah se vertaling. Nou onlangs het ek verwys na die vergelykings wat George L. Kline maak.  Tien Engelse en tien Amerikaanse vertalings van Anna Akmatova word onder die loep geneem en met die oorspronklike gedig vergelyk. In die formele digkuns moet die metriese patrone en rymskemas gevolg word, meen hy tereg. Hy praat van die sogenaamde “verse integrity”.

https://www.jstor.org/stable/308546?seq=1#metadata_info_tab_contents Besoek 23 Junie 2021

En dis juis hierdie vergelykings wat ‘n vertaler moet raadpleeg om sy eie weergawe te “toets” teen ander vertalings of herdigtings.

In die gedig “Poëtiese regulasies” (132) word die digter se werkswyse veral treffend onthul. Die gedig as selfrefleksie, as iets wat jou kortstondig in die eg verbind; maar die gedig verlaat ook die spreker:

 

Die gedig is in my hande –

ek kan stories deur haar vingers laat vloei.

Máár vandat ek die gedig aangryp

is ek ‘n verkwister van my siel,

en vra dus:

Wie ís ek?   Wie ís ek?

 

Die ambivalente verhouding met die gedig en die skryfproses, word voortreflik in hierdie gedig beskryf. Hierom versoek hy in “Ons loop op die brug” (150) dat hy die ware land wil beleef; nie die metafoor nie. Hierdie meta-poëtiese besinnings (met die gedig as ‘n toestand van afwesigheid) is ‘n belangrike aspek van sy digkuns. Die wete dat skryf in ‘n tyd van ongeregtigheid ‘n eggo op ‘n eggo word. Hierom die verafge-leën-tyd van taal (“Jou nag is ligpers”, 153).

Die gedig as vervreemding – die vreemdeling wat sigself raakloop ín die vreemdeling – word briljant beskryf in die gelyknamige gedig (154). Nie alleen Lorca wat deur die militia vermoor is in 1936 word aangespreek nie, maar ook Celan wat selfmoord gepleeg het in Parys in 1970.  Hierdie mede-digters se werk word in gedigte geaktiveer soos in “n Wolk van Sodom” (156).

Die Nakha (ramp of katastrofe) word eweneens beskryf – en hoe die Palestyne in vlugtelingekampe in ellende woon – word skrynend opgeroep in “Die muurskildery” (188) met die digter as pleitbesorger weergegee met die slot:

 

En my naam, alhoewel ek dit verkeerd

oor die doodskis uitgespreek het, is myne.

Wat my aan betref,

gevul met elke rede om te gaan:

ek is nie myne nie

ek is nie myne nie

ek is nie myne nie. (229)

 

Die gedigte word ook gekenmerk deur paradokse deur die persoonlike wat nie persoonlik is nie, omdat hy namens ander praat (214):

 

Maar ‘n wond op die gegewe oomblik

skend die kwynende niksheid

en beweeg verby die tydelike dood om denke te word.

 

II

Bester Meyer se vertalings is aangrypend-mooi. In die Notas, Woordelys en Erkennings neem hy die leser telkens na belangrike kwessies rondom die vertaling en die verstaan van die gedigte. Hy wys op die dubbelsinnigheid van Nahawund wat sowel verwys na klassieke Arabiese musikale modusse as ook die naam van ‘n gebied in Iran.  Hudhud vertaal hy as hoep-hoep. Misr kan stedelike lewe en Egipte beteken. Alles belangrike punte vir die lees van die bundel en wat bewys dat die vertaler sy werk ernstig opgeneem het.

Die opstel deur Shahd Abusalama gee vir die leser ‘n onthutsende beeld van die ellende wat die Palestyne verduur het en steeds verduur. Breytenbach se beeld van hierdie digter is eweneens tersaaklik wanneer hy skryf dat hy nie sal vervaag nie. Die herhaling van die nie beklemtoon juis dat hy sal bly leef:

 

Hy sal nie vervaag nie. Nie die silhoeët in sy netjies, ouderwetse klere en gepoleerde skoene nie. Nie die intelligente oë agter die dik lense nie. Nie die geterg, of die nuuskierigheid oor die wêreld en die intimiteit van sy uitreik na dié naby hom nie …

Nie die gasvryheid om nooit sy pyn jou op te lê nie… (3)

“Ons was sonder ‘n hede” (144) bely die digter in ballingskap, beroof van lewensgenot.

 

Die gedigte verklap met elke herlees iets nuuts en vir die Westerse leser veel te lere! Oor digter Al-Ma’arri en die Muwashah, ‘n Andalusiese digsoort wat opgesê en gesing word.

Die leser hoor die digter se stem: verwytend, pleitend en as swerwer:

 

Ek het die metafoor van ‘n swaeltjie geword

om bo my oorblyfsels te hang

in die herfs en in die lente …

 

Dit is ‘n belangrike publikasie. Een wat vra vir herlees en herbesoek saam met Johan Steyn se aangrypende vertalings uit die Hebreeus saam met die Joodse digter Israel Ben-Yosef: Olyfwoestyn (1987).

Die bundel beslaan 300 bladsye en is werklik die moeite werd om sy verlore Eden te besoek.

 

 

Endnote:

  1. “Ode to Federico Garcia Lorca” by Pablo Neruda – by ons vertaal deur Uys Krige – klink so:

 

Ode to Federico Garcia Lorca

By Pablo Neruda

If I could cry out of fear in a lonely house,
if I could take out my eyes and eat them,
I would do it for your mournful orange tree voice
and for your poetry that comes out screaming.

Because for you they paint the hospitals blue,
and the schools and seaside barrios swell
and are populated with the feathers of injured angels
and are covered with the scales of bridal fish,
and the sea urchins are taking to the sky:
for you the tailor’s shops with their black membranes
filled with blood and spoons,
and they swallow torn ribbons, and they murder with kisses,
and they dress in white.

When you fly away dressed as a peach,
when you laugh the laugh of hurricane-thrown rice,
when you sing you make teeth and arteries tremble,
throat and fingers,
I would die for the dulcet thing that you are,
I would die for the red lakes
where you live in the middle of autumn
with a fallen steed and a blood-soaked God,
I would die for the cemeteries
that pass by like ashen rivers
with water and tombs,
at night, amongst muffled bells:
rivers thick as bedrooms
of ill soldiers, who suddenly swell
toward death in rivers with marble numbers
and decaying garlands, and funeral oils:
I could die from seeing you at night
gazing past the piled-high crosses,
standing crying,
because before the river of death you cry
abandonedly, injuredly,
you cry crying, with eyes full
of tears, of tears, of tears.

If I could at night, hopelessly alone,
amass oblivion and shadow and smoke
above railroads and steamboats,
with a black funnel,
chewing the ashes,
I would make the tree in which you grow,
the nests of golden water that you gather,
and the vine that covers your bones
communicating the secret of the night.

Cities that smell of wet onion
wait for you to pass by singing hoarsely,
and silent ships of semen pursue you,
and green swallows nest in your hair,
and seashells and weekdays, too,
furled masts and cherries
definitively spin when
your pale head of fifteen eyes
and your mouth immersed in blood appear.

If I could fill the city halls with soot,
and, sobbing, tear down clocks,
I would be there to see when summer comes
at your house with broken lips,
here comes a crowd of people in death suits,
here come regions of sad splendor,
here come plowed dead poppies,
here come gravediggers and riders,
here come planets and maps with blood,
here come divers covered with ash,
here come masked men dragging maidens
held against large knives,
here come roots, veins, hospitals,
springs, ants,
here comes the night with the bed where
a solitary hussar is dying among the spider lamps,
here comes a rose of hatred and pins,
here comes a yellowish embarkation,
here comes a windy day with a child,
here I come with Oliverio, Norah,
Vicente Aleixandre, Delia,
Maruca, Malva Marina, María Luisa and Larco,
la Rubia, Rafael Ugarte,
Cotapos, Rafael Alberti,
Carlos, Bebé, Manuel Altolaguirre,
Molinari,
Rosales, Concha Méndez,
and others I’m forgetting.
They see that you are crowned, young man of health
and butterfly, pure young man
like a black flash of lightning perpetually free,
conversing among us,
now, when no one is between the rocks,
let’s simply talk about how you and I are:
what do verses serve if not the dew?

What do verses serve if not for this night
in which a bitter dagger finds us, for this day,
for this twilight, for this broken corner
where the battered heart of man prepares to die?

Especially at night,
at night there are many stars,
all within a river
like a ribbon next to the windows
of the houses full of poor people.

Someone has been killed, perhaps
they have lost their jobs in the offices,
in the hospitals, in the elevators,
in the mines,
the stubbornly wounded beings suffer,
and there is purpose and weeping everywhere:
while the stars run in an endless river
there is profuse weeping in the windows,
the doorsteps are worn from the weeping,
the bedrooms are wet from the weeping
that comes in form of a wave to eat away the carpets.

Federico,
you see the world, the streets,
the vinegar,
the farewells at the stations
when the smoke raises its decisive wheels
toward where there is nothing but some
separations, stones, tracks.

There are so many people asking questions
everywhere.
There is the bleeding blind man, and the irate, and
the downhearted,
and the miserable, the tree of fingernails,
the bandit with envy on his back.

Thus it is life, Federico, here you have
the things that my friendship can offer you
from a melancholic, manly man.
Already you know many things for yourself.
And you will know others slowly.

 

http://enothingblog.blogspot.com/2014/04/poem-of-day-ode-to-federico-garcia.html Besoek 5 Julie 2021

 

Resensie: Raka (N.P. van Wyk Louw, in Engels vert. deur Iván Kovács)

Tuesday, July 6th, 2021

 

 

 

N.P. van Wyk Louw: Raka. Uit Afrikaans in Engels vertaal deur Iván Kovács. Naledi, 2021.

Resensent: Joan Hambidge

 

I

Oor vertalings is die afgelope tyd geweldig baie geskryf. Van ‘n vertaler wat beweer hy vertaal sonder om presies te weet wat hy vertaal tot ‘n vertaler wat elke besluit verduidelik.

Wanneer een digter ‘n ander digter vertaal, verwag die leser nie noodwendig ‘n stuk teorie nie, maar ten minste ‘n besinning oor watter keuses gemaak is. Is daar uit die oorspronklike taal vertaal (Spaans, Frans, Duits, Russies …) of het die digter gewoon gekyk na ander vertalings in Engels. Die bronteks moet egter altyd ten minste geraadpleeg word. Nie dat dit noodwendig ‘n goeie vertaling waarborg nie.

D.M. Thomas het Anna Akmatova uit die Russies vertaal na Engels en daar is al vergelykings gedoen oor verskillende vertalings van hierdie digter. George L. Kline se belangrike studie vergelyk tien Engelse en tien Amerikaanse vertalings. In die formele digkuns moet die metriese patrone en rymskemas gevolg word, meen hy tereg. Hy praat van die sogenaamde “verse integrity”.

https://www.jstor.org/stable/308546?seq=1#metadata_info_tab_contents Besoek 23 Junie 2021

Dus wil dit lyk asof die geslaagde vertaling eis dat die vertaler ook iets van die oorspronklike digter se ratwerk (en hartwerk) moet begryp.

Uys Krige se vertalings van Spaanse digters oorrompel die leser, omdat hy die oorspronklike Spaans bemeester het en meesterlik kon oordra na Afrikaans. So het Neruda die eerste keer hier by ons aangekom. Met die coplas. Hierna was dit De Waal Venter se beurt met Vandag is boordensvol (2019).

https://joanhambidge.blogspot.com/2019/08/resensie-de-waal-venter-vandag-is.html Besoek 22 Junie 2021

 

II

N.P. van Wyk Louw se Raka is ‘n klassieke teks. En enige vertaling is tersaaklik, omdat dit ‘n digter laat reis na ‘n ander bestemming. Maar reis, dit weet ons almal, is nie sonder beslommernis of probleme nie.

Jy behoef ‘n visum na die vreemde land (met ander woorde, is jou taalvaardigheid goed); genoeg kapitaal (en hier kom die simboliese aspek ter sprake: het jy die “currency” om die digter se teniek soos ryme, klank, metriese patrone oor te dra); het jy al die medikasie geneem (met ander woorde het jy ander se vertalings of oorsigte oor die werk gelees); het jy blyplek (is die regte uitgewershuis en kenners gekies) en is jou vlug terug bespreek?

En so kan ons aanhou.

 

II

So word die bundel bemark deur Naledi:

New translation by Iván Kovács

  • N. P. van Wyk Louw’s Raka is probably his best-known and most beautiful poetic creation. It has inspired musical compositions, radio plays as well as a ballet. It has also been widely distributed as a prescribed work for high school and university students who study Afrikaans. Raka has previously been translated into English, German, Zulu, Sotho and Xhosa.
    • 2020 was the year which commemorated the 50th anniversary of N. P. van Wyk Louw’s death. It was celebrated countrywide with various talks and shows, often with special references to Raka, and how this South African epic could be reinterpreted by contemporary readers and critics.
    • Raka is the story of an African tribe which is threatened by the appearance of Raka “the ape-man”, he “who cannot think” and who is “more than animal, but less than human”. He is both feared and admired by the people of the tribe, because of his physical allure and strength. It is only Koki, the young prince, “he (who) would always be alone among them with his fear for precious things” who realizes the threat that Raka poses to the culture and survival of his tribe. Sadly, his appeal to his people to kill Raka falls on deaf ears.
    • The responsibility to remove the threat clearly becomes no one else’s task but Koki’s. So, Koki meticulously prepares himself to meet his foe, but when he sets out in search for Raka, it is not the war song of his tribe that he sings, but its death song. This is a clear indication to the reader that a great tragedy is about to play out.
    • Raka’s enduring appeal lies above all in Van Wyk Louw’s exquisite and evocative description of the African landscape, the daily activities and rich cultural heritage of the tribe, and the tragic existential confrontation between Koki and Raka and the world views and values that they each represent.

Cover painting by internationally renowned artist Schalk van der Merwe (www.svdmstudio.com)

 

III

Inderdaad, maar gee asseblief die name van die vertalers in die ander tale. En wanneer het hierdie gedig verskyn? Dis immers belangrik! (En al hierdie besware word voor die deur van die uitgewershuis gelê wat hierdie kwessies moes aanspreek.)

Hierdie epos het in 1941 verskyn en problematiseer die verhouding tussen geestelike en dierlike.

Verder is dit ook belangrik om te kyk na hierdie datum en die betekenis van 1941. Ek het driejaar terug hierdie epos behandel (saam met Opperman se Joernaal van Jorik) met ‘n derdejaarklas en hul reaksie op die gedig was openbarend. Wit en bruin het dit as uitmuntend en pakkend ervaar weens die groot stryd bekend aan die epos; maar veral om die tegniese beheer van Louw.

As jong kind het ons die gekuiste skooluitgawe as voorgeskrewe werk behandel in 1974, maar ieder en elk het presies geweet waar en hoekom dit gesny is met ‘n blosende juffrou, vars uit die RAU, wat stotter juis omdat die skoliere alles snap.

In Mattheus 5:22 – in die ou vertaling – word Raka gesien as ‘n kragwoord waarteen Jesus waarsku. In Grieks en Aramees is dit ‘n idioot of domkop. So word dit vandag vertaal:

 

MATTEUS 5:22 AFR83

Maar Ek sê vir julle: Elkeen wat vir sy broer kwaad is, is al strafbaar voor die regbank. Verder, elkeen wat sy broer uitskel vir ‘n gek, is strafbaar voor die Joodse Raad; en wie hom uitskel vir ‘n idioot, is strafbaar met die helse vuur.

 

Brother without a cause shall be in danger of the judgment: and whosoever shall say to his brother, Raca, shall be in danger of the council: but whosoever shall say, Thou fool, shall be in danger of hell fire.

 

Hierdie ryk geskakeerde teks is al vasgemaak aan die politiek van die dag (Die WO II met Hitler; die Raka as die Kommunisme; die apartheidstryd en die rooi gevaar; vandag word Raka selfs ingespan om alle onsekerhede of gevare te verteenwoordig.) My Juffrou het gemeen dat Raka alles simboliseer wat kultuur ontken of ondermyn. Sy was immers ‘n student van F.I.J. van Rensburg, besef ek vandag.

Gaan kyk ook wat Danie Langner van die FAK alles raaksien:

https://maroelamedia.co.za/goeiegoed/stiltetyd/wie-is-raka/  Besoek 5 Julie 2021

 

IV

In die bekende glossarium van literêre terme word Raka dan vergelyk met Jorik as ‘n anti-held. Koki triomfeer eerder metafisies as fisies word daar tereg aangetoon. Raka sluit by die tradisionele epos aan, terwyl Opperman se Joernaal van Jorik bepaald moderner in aanbod is.

https://www.litterm.co.za/index.php/e/310-epos (Besoek 18 Junie 2021)

Die stichiese versvorm is iets wat verdere ondersoek behoef, met Louw se besondere hantering van die rym en metrum.

Raka is dan ‘n argetipiese verhaal wat wys op die ewige spanning tussen die goeie en die bose. Die grootsheid van die teks lê nie alleen opgesluit in die allamagtige digterlike beheer nie, maar ook in die feit dat die teks op soveel verskillende maniere gelees en geïnterpreteer kan word.

Tereg lees Kovács die teks in die inleiding as Jungiaans met Raka as Koki se skadu; of Freudiaans as die Id.

Hy open nuwe interpretasies vir die psigoanalitiese en spirituele leser róndom die kwessie van die mistisisme en stilte. Dus meer as die konvensionele Afrika-opposisies waaroor die ouer Afrikaanse letterkundiges geskryf het.

Daar is spaars verwysings na antieke filosofie waarop die vertaler miskien vérder kon uitgebrei het. Maar hy het bepaald ‘n deur oop gemaak …

 

V

In  Lawrence Venuti se terme word hierdie vertaling wéggestuur, eerder as huis toe gebring.

Die vertaler gee vir ons ‘n goeie vertaling van die gedig, maar hy bly in gebreke om die tegniese vorm te ewenaar soos die rympatrone en metrum. Venuti onderskei in The translator’s invisibility: A history of translation (1995) tussen die vertaling huis toe bring of wegstuur.

Hierdie vertaling stuur dan eerder wég sodat lesers wat nie Afrikaans magtig is nie, dit sal kan waardeer. Die kenner van die oerteks bekyk egter die volgende:

 

“en moeitevol getorring aan die taai knoop van sy gedagtes”

word

“as he tried laboriously to unravel the tight knot of his thoughts” (11, 12)

“versinsels’

word

“fabrications” (27, 28)

“Oor ‘n groen poel wat stil en dik / was van die bronslaai en die warm slik”

word

“In the tepid forenoon, Raka crouched / over a green pool, still and thick” (33,34)

Kanette word reeds (37, 38)

Skater word howled (41, 42)

Die vertaling van ‘n ander koors deur die wilde bloed word lomp vertaal. (53, 54)

Waar die digterlike implikasie nie werk nie, is veral met “Raka met sy apespring” (55) wat “with an apelike leap” en die metaforiese konstruksie ontken word.

Ons almal ken die pakkende slot wat nou so klink:

But no one dared to shut the narrow gate

And refuse him entry ever again.

 

Iván Kovács is ‘n Hongaar en die enorme harde werk van hierdie transportering moet vermeld word. Dit is ‘n letterlike vertaling wat ongelukkig nie die poëtiese vuur van die oorspronklike teks opvang nie. Maar dan: wie sou dit kon vermag?

 

Resensie. Heenkoms (Meyer van Rensburg)

Tuesday, June 15th, 2021

 

 

Heenkoms deur Meyer van Rensburg. Imprimatur, 2021. ISBN 978-0-620-92969-1

Resensent: Joan Hambidge

 

I

Heenkoms is die tweede bundel van die digter Meyer van Rensburg. In 1983 verskyn Klankmanwoordboom (Human & Rousseau) wat die betekenis van klank in ‘n gedig ondersoek en ontgin. Nou, 38 jaar later, is daar Heenkoms. Heenkome, tuiskoms, afkoms, heengaan en al die ander versluierde betekenisse word deur hierdie titel opgeroep.

In die afdelings Uittrek, Uitbeeld, Uitspraak navigeer hierdie digter die impak van vertrek uit jou land en aankoms in ‘n vreemde ruimte. Die “gekopuleerde klinkers van my klankbord” waarsku die programgedig, wat telkens die afskeid (en vertrek) uit die moederland (en moedertaal) ondersoek in verskillende verse. Pynlik, maar sober. En klank is hierdie digter se métier, ‘n voormalige klankingenieur by die SAUK en liedjieskrywer vir musiekkunstenaars.

So dig hy dan:

 

Beeldkontroleur

 

voeg visie by die woorde

laat klank substansie kry

beligte klankakkoorde

crescendo vol verby

tot lampelegkaart vierkant pas

’n prentjiemooi geheel

en niks word dan weer bygelas

dis woordwys fyn gereël

profeties klaar

gekontroleer

deur woordbeeldregisseur

(41)

 

En:

 

 Klankmanie

 

Ek wil, soos mikrofone,

woorde in my net vasvang:

die instrument se nootpatrone,

weer, berigte, klanknuanses

klodder teen my aan

terwyl ek met my gospel-goggles

die lewe gadeslaan.

Ek wil my klinkers so verstel

dat ek klankgetroue goeie nuus vertel:

die manie gaan nie dood nie,

al doof hy allengs uit.

(43)

 

Ons het hier ‘n woordvaste digter wat uit ‘n vreemde landskap terugkyk na Van Wyk Louw en Opperman. Hoe dan anders? Die digter karteer sy verlange na sy herkoms en in ‘n nostalgiese vers soos “Ganspan” (23) onthou hy die “suikersagte sand”.

 

II

Behalwe vir die migrasieverse en verse wat die klankmatige van die gedig ondersoek, is hier ook teologiese besinnings. In die slotvers “Die laaste vertrek” (93) word daar verwys na die “lyflike Egipte”  … en die gedig eindig met “Eksodus!”.

Hierdie gedig verwys terug na die vers “Eksodus 4:10” (13) waar die digter homself tipeer as “swaar van mond en tong”. Tog uit hierdie selfironiese opmerking sien ons dan verse oor klank en musiek en ‘n spreker wat hom meet aan Louw en Opperman. Tog skuil daar in hierdie gedig ‘n belangrike spel met sy “prullerige gestotter” wat uiteindelik uitstekend verwoord word. Ook die spel tipografie sien (en hoor) ons in “Wandelende Jood” (33) met sy dubbelsinnige slot. Die tuinier is hier ook die digter wat snoei en kap.

In “redigering” (42) gebruik hy die begrip anastomoseer wat netwerke en verbintenisse impliseer, maar vir hierdie leser ook die begrip anastrofe oproep. En wat verruklik is “’n Simpel liedjie” (48) nie. “Soho: Diane Schuur” (79) is ‘n uitsonderlike huldeblyk.  Hy verwys na die “dinamies perfek getoonde woorde” en “helder kaskades” met ‘n slot wat aan die keel ruk.

Eweneens is daar beeldverse soos oor Winston Churchill en Jan Smuts wat ‘n bepaalde politieke diskoers aktiveer in hierdie dae van beeldverwydering.

Die verskille in toonaard is opmerklik: van die ernstige, wufte, frivole, satiriese tot selfspot. Die gedig sit vol ironie en dubbelspraak, die kentekens van ervare digters.

Ons vind ook ars poeticas – netjies opgebou róndom klankspel en assosiasies – wat die poësie “tradisieklas” via Van Wyk Louw, Opperman, Peter Blum en Lina Spies aktiveer.

Die migrasie na Engeland plaas die digter binne ‘n vreemde (taal)landskap met ‘n nostalgiese verlange na sy mense.

Ons tref vele Bybelse verwysings en toespelings regdeur die bundel. Die digter is opgelei in die teologie en het boeke hieroor gepubliseer en in “Teoloog” (28) soos in “Religie: sistematies opgedis” (26) word die plek van godsdiens ondersoek.

Ouderdom, liefde, familieskap, die dood en die natuur maak van hierdie bundel ‘n ryk geskakeerde werk wat elke herlees sy geheime stadig prysgee. Iets hiervan sien ons in die voorblad (“Island refuge”). In “Ou skilder” (92) som die digter sy lewensfilosofie op:

 

Ou skilder

 

En nou, voor die laaste dae kom,

wil ek nog een verfkwas laat blom:

oor seildoek strepe trek wat wys

hoe ek natuurwonders kan prys

in diep karmosyn,

chartreusegroen of amber

en teen ’n lasuur of kobalt lug

nes note in ’n koloratuurgesang

sneeuvlokwolke los laat dryf:

dan, as my doek die vrye kleurevlug

vasvang,

het my siel vir eers genoeg gelyf.

(92)

 

III

Die pragtige omslag is na ‘n skildery van die digter sélf wat ook onderlê is in die teologie. Hy het sewe boeke gepubliseer oor teologiese onderwerpe. Die gedigte verval egter nie in die abstrakte nie, omdat hy telkens die worstelende vrae konkretiseer.

In hierdie bundel word geworstel met die sin van die lewe en die ouderdom. En ‘n fan van Sinatra se “foutlose frasering” is ‘n digter so na my hart.

Daar is wat hierdie leser betref nie een swak vers in die bundel nie. Welkom terug, Meyer van Rensburg!

Dit is ‘n loflike publikasie en dank aan Imprimatur wat dit gepubliseer het.

 

 

Naskrif:

Kyk hoe mooi het wyle Gisela Ullyatt oor die eerste bundel geskryf wat ek vir haar present gegee het.

https://versindaba.co.za/tag/klankmanwoordboom/ Besoek 14 Junie 2021

Resensie: Klinkklaar (Daniel Hugo)

Monday, June 7th, 2021

 

Klinkklaar deur Daniel Hugo, Protea Boekhuis, 2021.

Resensie: Nini Bennett.

Daniel Hugo is ’n bekende en gerespekteerde digter en literêre vertaler. Hy is onlangs aangewys as wenner van Versindaba se Mont du Toit-kwatrynkompetisie. Klinkklaar, die sewentiende bundel op die digter se kerfstok, het 11 Mei by Protea Boekhuis verskyn.

Hugo se eerste gedigte is in 1981 gebundel in die bloemlesing, Brekfis met vier met mededigters André le Roux du Toit (later, Koos Kombuis), Etienne van Heerden en Peter Snyders. Die digter se artikels, rubrieke en naskrifte oor die digkuns het verskyn as Vers en kapittel. Hugo het bykans 60 romans, jeugverhale en digbundels in Afrikaans vanuit Nederlands en Engels vertaal, en die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns het hom twee maal bekroon sy vertaalwerk.

Die digter is ook bekend vir sy bloemlesings van ander digters se werk, byvoorbeeld die bundel pandemiegedigte, Maskers en Mure, wat Hugo en die digter Francois de Jongh saamgestel het en wat binnekort by Turksvy Publikasies verskyn.

Hugo se betrokkenheid by die Afrikaanse, asook die Nederlandse en Vlaamse letterkunde strek diep en wyd: hy is/was o.m. ’n RSG-aanbieder, akademikus, resensent en ankeraanbieder van die AVBOB-poësieprogram, Ek wou nog sê…

Hugo se jongste bundel dui op ’n voortsetting van vernufpoësie, wat so eie aan sy oeuvre is. Dit is ’n intellektuele spel met die versvorm, stylfigure en met die tipografiese, spellings-, fonologiese, morfologiese, sintaktiese en semantiese moontlikhede van die taal.

Hugo het per geleentheid gesê dat sy poësie ’n produk is van sy brein en dat emosie ondergeskik is aan die digprosesse. Met sy verse allereers as taalkonstrukte, kan mens tereg vra of die digter nie die risiko loop om fasiele poësie te skryf nie. Nee, inderdaad nié. In Klinkklaar wissel die luim tussen geestigheid en erns; elegiese verse kom byvoorbeeld voor in deel “IV Lamento”, en daar verskyn aangypende verse elders in die bundel. Of Daniel Hugo nou woordsmid, poëet of kulkunstenaar van die taal is, hy daag die leser uit om as kreatiewe medeskepper van betekenis die digproses te voltooi. In die persverklaring word Klinkklaar o.m. getipeer as “geslepe” poësie; met die herlees van die verse ontdek die leser telkens nuwe betekenisassosiasies: die digter speel, terg, toets die leser.

Etimologies dui die betekenis van “klinkklaar” (uit die Nederlands) op ”suiwer, onvermeng m.b.t. metale, waar ’n suiwer allooi ’n helder klank gee; in ’n hoë mate; volkome; volledig; klaar; duidelik; louter.”

Die soeke na, of preokkupasie met die trefseker rymwoord in die bundel roep Opperman se bekende segging voor die oog: “Die rym neem ook ’n hele lewe in beslag: / jou doen en dink, jou soek na ander en jou wag.”

Die bundel is gerubriseer in ses dele en handel tematies oor die digter-spreker se verblyf in die Lae Lande, die liefde, seisoene, die dood, Covid-19 en Ars poëtikale prosesse. Geloofskwessies word sardonies bedig, en Hugo wys sy slag met die vertaling van enkele klassieke gedigte. Vorige leitmotiewe, byvoorbeeld die eikebome of ander waarnemings in die digter-spreker se tuin, kom weer in Klinkklaar voor.

Die sonore titel as die helder klank wat die muntstukke (van ’n suiwer allooi) voortbring as hulle teen mekaar klingel, figureer in ’n paar verse.

Die opdraggedig:

 

Vir Marlene

 

woorde kan soos kleingeld in ’n broeksak

klingel totdat ’n vuis hul vasvat:

die vers wat soos ’n beursie toeklik    (p. 5)

 

En die titelgedig, waarin 1 Korintiërs 13 se metale resoneer:

 

Klinkklaar

jy hoor dadelik

die dowwe klank

van ’n vals munt

 

oombliklik herken jy

’n swak allooi

 

in die smeltkroes

van jou liefde

 

is ek gepuur

en opnuut gegiet

 

tot ’n klinkende

metaal, ’n suiwer

simbaal

 

hoor net hoe

my verse

fluister en skal       (p. 14)

 

Asook die vers op p. 87 waarin die digter ’n paar munte aan sy volhardende lesers wil nalaat. Hugo se droë humor is prikkelend.

 

Kennisgewing

ek het nou genoeg ryme verslyt

in die klinkende munt van die taal:

die voorraad is byna uitgeput

 

ek wil nog graag enkeles nalaat

vir ander wat nagte gaan deursit

en reken op ’n sinryke slot

 

hiermee gaan ek my rekening sluit

 

Kwatryne soos dié op p. 11, “Jacob Israel de Haan: kwatryne” en p. 17, “Twee winterkwatryne”, waar Prometheus as vuurdief en aanstigter van die liefde verbeeld word, bevestig die digter se meesterhand met die kwatryn as digvorm. In “Kuberpos” (p. 18) word Edward Lorenz se metafoor van die vlindereffek met betrekking tot die chaosteorie ingespan om te illustreer hoe skynbaar nietige aktiwiteite kan eskaleer in groot, onvoorsiene, of kosmiese gevolge:

 

’n vlinder klap sy vlerke in ons tuin:

’n tifoon tref Japan

 

ons hond vang ’n bal:

die aarde hou dadelik op met tol

 

ek steek my pyp op:

die Amasone bars uit in vlamme

 

jy stuur vir my ’n eenwoord-e-pos:

ek hoor die musiek van die sfere

 

“Grysland” (p. 20) tree in gesprek met Opperman se bekende “Ballade van die Grysland”, maar Hugo ekstrapoleer die grysland tot ’n angswekkende astrale ruimte; die nalewe selfs. Verse soos “Bieg” (p. 21) en “Naskrif” (p. 22) spot tong-in-die-kies met die naderende dood.

In “III Lente” word die intieme skryfruimtes, soos in Hugo se vorige bundels, weer betrek, byvoorbeeld die eik in “Lente” (p. 26):

 

die eikeboom is ’n klooster

met heeldag die dreungesang van bye

 

monnikke wat neurieënd werk

in die biblioteek van die tye

 

Die ekosisteem van bye, tortels, valke, insekte en eekhorings inspireer die spreker, word sy muse, en uiteindelik versmelt Ars poëtikale prosesse met dié van die natuurlewe, soos “Eik” (p. 27) ook illustreer. Die digterspreker se leefruimtes in Stellenberg, Durbanville, en Prins Albert in die Groot Karoo word, soos in vorige bundels, liries belig.

“Duif” (p.28) ontroer as ’n huldeblyk aan die ontslape digter, Gisela Ullyatt. Met p. 29 se “Digteby” krap die leser vir ’n oomblik kop oor die “heuning se soet raaiselrym”. Dié verwysing kom waarskynlik uit Rigters 14:14. Nadat Simson ’n swerm bye in die karkas, van die leeu wat hy verskeur het, ontdek het, het hy hierdie raaisel aan die Filistyne gevra: “Uit ’n eter kom daar iets te ete, uit ’n sterke kom daar iets soets.”

 

hy vlieg dan terug met ’n geheim

wat onontsyferbaar bly:

die heuning se soet raaiselrym

 

Liriese gedigte oor bye bevestig ook die spreker se ekologiese bewustheid: die planeet se vername bestuiwers is ‘n bedreigde spesie.

Daar word die draak gesteek met met C. Louis Leipoldt (en sy bekende sekretarisvoëlgedig) in “die digter mor” (p. 31), die slotstrofe: “en voëls wat raas / brom sekretaars”. Die geraas word voorgestel as ’n distorsie van die woord, “sekretaris”, en Hugo se nuutskepping skuif na die bywoordposisie.

Deel “IV Lamento” bevat verse oor gestorwe geliefdes, die dood, die pandemie, asook enkele vertalings. Die wiegelied, die verbeelde bootjie na kammaland word op aangrypende wyse as die sterfgang en uitvaartslied van ’n bejaarde moeder beskryf. Die metafoor van die rivier as moeder word voortgesit in “Gammams”, (p. 39), opgedra aan “Ma Marieta” waar die spreker nostalgies ’n jeugherinnering met sy broers en moeder voor die gees roep. Die spreker ‘troos’ egter homself (én die leser) in die opvolgverse, “Digterstroos” en “Jobstroos” (pp. 40 – 41), maar werk doelbewus selfironisering in die hand, want die gewaande troos word ál erger (die humor word wranger). ’n Paar vernuftige vertalings van bekende gedigte volg: “Herinnering” (“Memory” – W.B. Yeats); “Moenie gelate gaan” (“Do not go gentle into that good night” – Dylan Thomas); “Ballade van die seisoene” (“anyone lived in a pretty how town” – e.e. cummings); en “Die rit” (“Because I could not stop for Death” – Emily Dickinson). Die vertalings beïndruk as netjiese Afrikaanse omdigtings in dieselfde templaat, toonaard, styl en tyd(sgees) waarin die verse oorspronklik geskryf is.

In die apokaliptiese vers, “Gedoemde domein” (p. 51) word die invloed van aardverwarming en die mens se laissez-faire-houding as ’n tipe selfvervullende profesie beskryf. Bybelse metafore word slim versluier: “al roep die klippe hul mening” – (Lukas 19:40: “Ek sê vir julle, as hulle stilbly, sal die klippe uitroep (dat Ek die Seun van God is).”

Die Duitse popsanger, Peter Schilling se liedjie, “The Noah Plan” (1982) kan dalk as interteks dien vir “Noag redivivus” (p. 52) as die spreker in die slotreël verklaar: “ek kry my ruimteskip gereed.” Geen tematiek is te donker nie: die spreker se antidoot teen dood en noodlot is humor, al is dit ook aan die donker kant.

In deel “V Lugtig” word die spot gedryf met insekte (dié wat die mens irriteer of sy rus verstoor). “Lugtig” dui op die dubbelbetekenis, naamlik “versigtig” en/of “in die lug”. Reeds met die vers, “Diagnose” (p. 55) in die vorige gedeelte word die vlieg uit die Egiptiese Plae-boek beskryf as “’n donner met ’n fyn reuk vir verrotte vlees.” Die spreker se gekorswel met hierdie vlieënde wesens word geestig beskryf, behalwe in “Vliegkuns” (p. 58), waar vier vlieë die ‘mededigters’ van ’n vers word.

“Die god van die vlieë” (p. 62) flankeer met William Golding se The lord of the flies, terwyl die geslaagde “Slaaploos op Prins Albert” (p. 63) op speelse wyse A.D. Keet se “Muskietejag” as interteks parodieer:

“Verwekker van malaria / sing maar jou laaste aria” (A.D.K) – “Verwekker van hierdie walm / poep maar jou laaste psalm” (D.H.)

Perdebye en wespe kom ook onder die soeklig. In “Studeerkamer II” druk die spreker heel satiries sy afguns jeens ’n wesp uit:

 

[…] – ek retireer

voor die giftige angel: sy vier

 

die triomf van die analfabeet

haar heksagone oortref my

slordige strofes keer op keer    (p. 67)

 

Deel “VI Klinkklaar” inkorporeer natuurelemente as Ars poëtikale prosesse, soos reeds genoem: “Gul muse” (p. 72), “Brenton-on-Sea” (p. 73), en “Karootuin ná die reën” (p. 74), om enkeles te noem. Die liriese Griekse digter, Pindaros, praat uit die graf met die spreker, en prosodie word beskryf as die voorganger van geënkodeerde tekskarakters – “Morse se kil kode” (p. 76). Die digter gee ’n kopknik (en glimlag) in die rigting van die taalkundige en digter, Jaap Steyn (Onomastiek, p. 77), die literatuurgeskiedkundige en studieleier betrokke by Hugo se doktorale proefskrif, prof. J.C. Kannemeyer (“Fondament”, p. 79), asook die skreeusnaakse “Vir my kritici” (p. 81). Die verdere ontginning van taal en betekenismoontlikhede word in dié afdeling voortgesit, byvoorbeeld die stuitige “II Let op die deelteken”:

 

ek gaan my op die poësie toelê

hoor ek ’n jongeling sê, maar:

die poësie laat haar nie toelê nie

en sy het altyd die laaste sê       (p. 78)

 

Die skryf van poësie as futiele aktiwiteit  resoneer met Auden se retoriese “poetry makes nothing happen.” Die laaste vyf verse het ’n geestelike – én geestige – strekking: ’n bittersoet herinnering aan die vader as predikant, asook die ambivalensie wat die spreker as on-/gelowige Christen beleef. Die bundel eindig ironies met die vers, “Götterdämmerung” – wat o.m. die einde van ’n era beteken – maar steeds is dit het einde niet. Die bundel is nie klinkklaar, binne die betekeniskonteks “klaar; verby” nie – dit open weer met ’n nuwe begin:

 

Götterdämmerung

 

in die hand van die Skepper

terwyl al die sterre verwelk

word ’n gravitasiekolk

die laaste godeskemerkelk

 

’n yskoue planeet kom

plons in die kelk – met ’n groot knal

spat dit uiteen en laat blom

’n verdomde nuwe heelal      (p. 95)

 

Met hierdie bundel lewer die digter ’n klinkklare bewys van ’n soliede digterskap. Dit is ’n bundel wat as ’n hoogtepunt in Hugo se oeuvre geboekmerk kan word, maar ook vir die liefhebber van poësie baie vreugde sal verskaf.

 

Resensie: Nomadiese sterre (Joan Hambidge)

Saturday, May 29th, 2021

 

 

 

 

Nomadiese sterre deur Joan Hambidge. Protea Boekhuis, 2021.

Resensie: Janien Linde

 

Joan Hambidge se 29ste bundel, Nomadiese sterre, is in 2021 deur Protea Boekhuis uitgegee. Daarmee bevestig Hambidge weer eens dat sy een van die mees produktiewe digters in Afrikaans is.

Die bundel is pragtig uitgegee met illustrasies van sterrebeelde op die buiteblad, tesame met die digter se naam in ʼn prominente swart kol, of gat. Die beelde op die buiteblad en die swart gat wat deur die loop van die hele bundel as struktuurmerker gebruik word, skep duidelike assosiasies met die hemelruim, die gewelf, swart gate en alles wat simbolies daarmee saamhang. Die woord “nomadiese” in die titel voeg die idee van reis, soek, en beweeg by. Die gedigte in hierdie bundel blyk oorkoepelend saamgebind te wees deur die kruispunt tussen die simboliese waarde van die gesterntes, die idee van nomadies lewe, en die verbygaan van tyd, alhoewel hierdie interseksies nie geforseerd voorkom nie. Die gedigte in die derde afdeling vervleg byvoorbeeld gemaklik reisverhale met herinneringe aan geliefdes; romanties, vriendskaplik en wat familie betref. Die liefdesverse in die tweede afdeling sentreer rondom verlange, eensaamheid en die ontvlugting wat eie skryfwerk bied. Eie aan Hambidge bou die gedigte aan ʼn digte intertekstuele netwerk van eie herinneringe, poëtikale uitsprake en gesprekke met ander digters en literatore.

Tyd is ʼn tema wat deurlopend sterk na vore tree. In hierdie opsig is die gedigte wat die Covid-pandemie as onderwerp het, spesifiek interessant. Die gedig “Covid-19” (p.41) verwys spesifiek na temporele verwarring, ʼn ervaring wat soveel mense tydens die tye van inperking beleef (het):

 

                Nou met te veel tyd op ons oë: O:O

                waar ruimte gekoppel word aan tyd dus: tydruimte.

                Waar is al die horlosies heen in dié herinnering

                se terugdraai: tot voor hierdie inperking

                toe alle wysers loop stilstaan het op: O:O (?)

 

Bostaande gedig is nie die enigste een in die bundel wat handel oor die pandemie en die gevolge van inperking wat in die bundel voorkom nie. Die aangrypende gedig “My dubbelbed” (p.31) beklemtoon die eensaamheid, verlange en onvermydelike introspeksie wat die digterlike persona ervaar as gevolg van die inperking:

 

                Nou is daar ellendes soos die koronavirus

                en veral o waar o waar is die liefde

                van voorverlede jaar?

 

In die gedig “Die oorwinning van die ietermagô” (p.40) word op vermaaklike wyse gedig oor hoe die “pangolin” met sy “geboende, geskubde lyf, rondomtalie / diehereweet, oor ʼn voleindige totale aardbol”.

 

                Hy dans die dans van die dood vooruit

                en sleep ʼn virus saam met sy agterpootdans

                (…)

                Vir sangomas helaas nie meer ʼn gelukbringer nie;

                almal staan nou op hul agterpoot oor ʼn ietermagô.

 

“Liefde in die tyd van korona” (p.42) verwoord hoe geliefdes “vanselfsprekend ʼn masker” moet dra terwyl hulle, sonder “aanraking of soen” en in “verskillende tydsones”, hul liefde vir mekaar moet uitleef:

 

                Jou plek én myne (terselfdertyd);

                net ʼn gedeelde skerm: min of meer.

 

Met hierdie gedigte word Hambidge moontlik die eerste digter wat in ʼn gepubliseerde bundel skryf oor die gevolge van die covid-krisis, ʼn tema waarvan ons waarskynlik heelwat in die toekoms sal sien. Sy skryf oor die eensaamheid, die verlange na geliefdes asook die praktiese gevolge van dié “nuwe oorlog”: “van maskers en alkoholvrye wyn tot ʼn aandklokreël” (p.57).

Een van die temas wat teen hierdie tyd welbekend is in Hambidge se oeuvre, naamlik die dood, word uit die aard van die saak ook tot ʼn mate in die lig van die virus benader, met die roerende lykdigte in die vierde afdeling wat telkens die vraag “wát sou jy van alles maak?” (p.57) laat deurskemer. Die volgende reëls uit die gedig wat aan Stephan Bouwer opgedra is, belig die teenwoordigheid van die dood tydens die pandemie:

 

                Vir die groot geleentheid, die dood

                repeteer ons daagliks in Covid-tyd,

                met ʼn heil die leser of bottoms up! (p.60)

 

Sy wonder verder hoe haar oorlede vader se “gebede nou sou klink / in hierdie tyd van virale oorlog onbeklink?” (p.46). Die onderwerpe, tyd en die dood, word verder verbind met die reismotief wat ook deurlopend in die oeuvre voorkom. Die “nomadiese sterre” van die titel dui op ʼn besinning rondom die onkeerbare verloop van die tyd. Soos in vorige bundels word die digter se lewenservaringe- en -herinneringe verbind aan reise wat sy onderneem het en plekke wat sy gesien het. Die reise is dan ook simbolies van innerlike reise na die self, reise waarin Jung en Freud deurlopend teenwoordig is. Die gedigreeks “Witbank-Blues” in die laaste afdeling is byvoorbeeld ʼn reis wat begin by sketse van herinneringe van die digter se kinderdae en eindig by emosies van heimwee tydens ʼn hedendaagse familietroue.

Die bedreiging van ouderdom en die dood is immer onder die oppervlak. Die beeld van die swart kol, of gat, waarvan reeds melding gemaak is, sluit goed hierby aan. ʼn Swart gat word beskryf as ʼn area van tydruimte waar die gravitasiekrag so sterk is dat niks dit kan ontsnap nie. Reeds in die tweede motto van die bundel word die Amerikaanse digter Theodore Roethke se idee van die “abyss” betrek:

 

                I live near the abyss. I hope to stay

                Until my eyes look at a brighter sun

                As the thick shade of the long night comes on.

 

Roethke se motto laat ʼn mens onwillekeurig wonder of hierdie Hambidge-bundel moontlik as laatwerk getipeer kan word. Die eerste reël van die openingsgedig “So teen hierdie latenstyd ʼn terugkeer” (p.11) versterk dié vermoede. Dit is egter nie so maklik om laatwerk te identifiseer in ʼn oeuvre waar daar reeds deurlopend met die dood en met eindigheid in gesprek getree word nie (vgl. byvoorbeeld die bundel Lykdigte uit 2000). Aan die een kant word laatwerk soms getipeer deur ʼn sereniteit en ʼn rustigheid; ʼn tipe kulminasie van die estetiese taak. Aan die ander kant sien ʼn mens soms ʼn onversetlikheid, ʼn rebelsheid en onverwerkte teenstellings in laatwerk (vgl. Van Vuuren, 2011). Hambidge se oeuvre problematiseer hierdie gedagtes aangesien die oeuvre in geheel beskryf kan word as onversetlik en gevul met teenstellings. In Nomadiese sterre is die struwelinge met kritici (vgl. “Die kruiwawiel se skreeugeluid” [p.20], “My kop ʼn kluis vol geheime” [p.21] en “My muse” [p30]) byvoorbeeld steeds teenwoordig en die soeke na die “ideale Leser” (“Optelsom” [p.24], “Biblioteek” [p.55]) is steeds onafgehandel. Sou Hambidge se oeuvre eintlik lank reeds getipeer kon word as laatwerk aangesien die bundels telkens vrae vra oor die dood, die verbygaan van tyd, estetiese betekenis, sukses en vooruitgang? Alhoewel heelwat van die gedigte in die bundel ʼn gevoel van terugkyk gee, asof die digter besin oor haar lewe, is daar steeds ʼn onrustige spanning en ʼn disharmonie aan die poësie. Daar is dus nie sprake van die sereniteit waarvan vroeër melding gemaak is nie. Daar word wel in die bundel melding gemaak van heelwat “konflik onverwerk”(p.11). Die gedig, “Onder nomadiese sterre” (p.11), blyk ʼn oorsig te gee oor die digterspreker se eie lewe: dit beskryf hoe die “onthoue / en afranselinge” (die kindfiguur as “ʼn muurblom immer uit pas / met die lewensdans se ritmes”, as “eenspaaiig, eenrymend”), hand aan hand gaan met die ontvlugting wat sy in die “hartenswoord(e)” van haar poësie kon vind. Die poësie en skryfwerk word aangebied binne die spanning tussen herberg, ontvlugting (vgl. “Prosopopeia” [p.68-69]) en “rehab” (p.63) enersyds, en andersyds graf (p.23) en lykshuis (p.22) waarin die geliefde, die Leser en Muse, altyd steeds soek is.

Alhoewel daar dus heelwat gedigte is wat elemente van laatwerk vertoon, soos die proses om terug te kyk en op te roep, is daar nog geen sprake van rustige afhandeling of afsluiting nie. Die laaste gedig eindig immers met die woorde “En dan soveel dekades later steeds sóveel dansmusieke…” (p.81). Boonop het daar in 2021 twéé Hambidge-bundels verskyn. Dié digter is nog glad nie klaargeskryf nie.

Die interessante paratekstuele elemente wat die bundel vergesel (soos die buiteblad, die swart gat wat die afdelings aandui, en veral die astrologiese kaart wat aan die einde gedruk is) het vir hierdie leser gelyk na interessante leidrade wat nuuskierig in die gedigte uitgesnuffel kan word. Maar op tipiese postmodernistiese (Hambidge-) styl is hierdie insluitings eerder losdrywende tematiese eilande wat terloops bygevoeg word en eerder betekenis laat uitwaaier as wat dit spesifieke aanduiders van betekenis is. Dit het my gelaat met ʼn gevoel van onvoltooidheid, asof ek nog ʼn paar gedigte mis, en asof sommige van die afdelings effens skraal is. Alhoewel die oorgrote meerderheid van die gedigte sterk op hulle bene staan, het die geheel van die bundel my effens teleurgesteld gelaat. Maar ek sal weer gaan lees, en weer en weer. Miskien lees ek tog iets mis.

Die lees van Nomadiese sterre is, soos in die geval van elkeen van Hambidge se bundels, ʼn intense proses. Soos sy self sê: “Om te skryf is om intenser te lewe. Jy lewe eintlik twee keer: eers werklik en dan in die skryfwerk” (vgl. Hambidge en Meyer, 2015). Om te skryf is vir haar ʼn manier om joernaal te hou. Nomadiese sterre is ʼn joernaal oor mooi herinneringe aan vriende, familie en betekenisvolle reise. Maar dis ook ʼn bundel oor tyd, oor die bedreiging van oudword en die dood. Dis ʼn bundel oor verlange en eensaamheid. En die waarde van skryf, en aanhou skryf.

 

Bome (p.37)

Oor bome, treurende bome, soos ʼn wilger,

ʼn sipres, ʼn bloekom op die walle van ʼn rivier,

staan opgeteken in die familieboom van my gedigte.

Die jaarringe van my gedigbome verklap

ʼn lewenshouding van voortvarend tot bloeiend.

Hoe het die lewe my nie blindweg gesnoei nie?

My weerbarstige, selfgerigte takke is afgekap

tot vuurhout vir kritiese en ongevraagde lesers.

Nou is dit net die bome, treurende bome, ʼn wilger,

ʼn sipres, ʼn bloekom op die walle van ʼn rivier

wat nog staan vóór die finale inspit in ʼn dennehoutkis.

 

Verwysings:

Hambidge, J & Meyer, N. 2015. Tien vrae: Joan Hambidge oor Matriks. https://www.litnet.co.za/tien-vrae-joan-hambidge-oor-matriks/

Van Vuuren, H. 2011. “’n Almanak van klippe”: Laatwerk en Breyten Breytenbach se Die beginsel van stof (laat-verse, sprinkaanskaduwees, aandtekeninge). LitNet Akademies, 8(3):462-487.

 

Resensie: Swatland (Ashwin Arendse)

Friday, April 30th, 2021

 

 

 

Swatland deur Ashwin Arendse. Kwela Boeke, 2021. ISBN: 978-0-7957-1007-0

Resensie: Louise Viljoen

 

Swatland is die opwindende pennevrug van debuutdigter Ashwin Arendse – en wat ’n absolute heerlike vonds is hy nie! Dié jongeling uit Malmesbury se geweste oorrompel lesers in sê-dit-soos-dit-is-Kaaps met ’n volronde skeut Swartlandse bry daarby. Hy gebruik dan ook die geromaniseerde ghaynsimbool (voorgestel as “ġ” in die teks) uit Arabiese Afrikaans om die lekker-op-die-oor bryklank skriftelik uit te beeld. Hierdie vernuwende aanslag verleen ’n geanimeerde effek aan die taal en ’n eiesoortige stem aan die verteller en sy karakters.

Arendse se gedigte ontplof in klank en kleur soos kortfilms. Hy neem nie net as toeskouer ruimtes en karakters fyn waar en verbeeld dit digterlik nie; hy is ook onlosmaaklik deel van die gebeure en verwoord grepe uit die lewe van die Swartlandse bruin gemeenskap waar hy grootgeword het deur beeldryke kontraste en vergelykings te skep. Die narratiewe struktuur van sy gedigte bied ruimte vir lang stories maak, maar hy skryf met ’n intuïtiewe aanvoeling vir spaarsamigheid – gestroop, ja, maar allermins terughoudend. Die gedigte sê wat dit moet en sóveel meer, maar altyd in ’n baldadige en bedrieglike eenvoud wat onverwags sekuur tref en die leser tegelyk asemloos en denkend laat. Hiérin lê die digter se sjarme – onskuld gemeng met die siniese en lakoniese, fyn galgehumor om pyn en onreg in voorgegeede ongeërgdheid te verpak en sosiale kommentaar wat die gewete uitdaag en die leser soms selfs ongemaklik laat.

Hierdie digter wéét waar sy wortels lê. Hy het my uit die staanspoor uit om sy pinkie gedraai met “Liberty Life”, die heel eerste gedig in dié bundel wat 27 verhalende gedigte en 63 bladsye beslaan. Hy skryf van sy versugting om sy “anties en uncles”, te help om skuldvry “innie black” te lewe. Hy reken hy sou dit kon doen as hy in sy slaap doodgaan – Sag en sône pyn, van natural causes. / Soedat ie polis ytbetaal en my tanie / narie funeġal mette smile bank toe kan stap. Hierdie gedig omsluit die band wat Arendse met sy mense het. “Ek sal met niks mee en niks minner deurie liewe wou gannie” (62), skryf hy in die Bedankings waar hy erkenning gee aan sy ma, oupa, oumas, Uncle Fanie, Franique en Nicole, en die famile.” In die laaste versreëls beklemtoon hy dié noue verbintenis en dus ondersteuningsnetwerk só: Met bġoes en sustes / op wie se skoue sy kan hyl / wanne sy oppe dag haa laitie mis.

In “Ndodas” (13) dig hy: Ek’t my befokste Quicksilver sweaters en / my witste Adidas in my blou Karrimor gepak. / Dai wassie pêtch, / soedat nieman kan suspect / dat ek ’n tôpie het wat somewhere ytgepass lê / mettie lollie langs hom ie. In hierdie gedig dien die handelsmerke as skans om agter te skuil en ’n front om voor te hou tydens ’n pa-en-seun-kamp. Maar in “Boerentwinnag” (19) skryf hy: Hy wys na my niewe Bad Boy T-shirt / wat my ma my gekoep het. / Hy sê, “Ons is broese, ek is ook ’n Bad Boy.”/ Hy voel vir ’n sekonde hys deel van ôs en vġa / of ôsie vi hom ’n vyf-randjie hettie. / Bentley isse dalarot soe hy jag ie man weg / soese hond, “March, jou stink ding!” Hier bied die handelsmerk duidelik nie dieselfde kamoeflering nie, want die man het “ytgebleikte witmanbiene” en Ienagge below-average wit mens wôd Whitey gedoep / as hy sy voet innie benk sit. Daar is ’n duidelike onderskeid tussen “hulle” en “ons” en dit (die “hulle”) het my laat dink aan familielede wat soos kat en hond onderling baklei, maar onwrikbaar saamstaan wanneer een van hullle van buite bedreig word.

Die interessante wisselwerking tussen bruin en wit verwoord hy ook in verdere gedigte. In “Blou ġobot” (10) skryf hy só oor ’n wit bergie: Ek sallie stġy nie, ek’t nog nooit soe / ’n hartsee gevrietjie gesienie. […] En: As ek soe ’n wasted wit liewe sien, / sien ek nette mens / wat KFC koep / en ees ie Colonel / se hele secret recipe aftġek / en weggooi voo hy die hoene iet. / Ek sien ieman wat tyd het om vel te mos. En in “Swatland” (28), die gedig waaraan die titel van die bundel ontneem is, dig hy oor “laities” wat op ’n “Sondagmarrag” afsit “narie public pool toe”. Op pad terug … gooi ôs man-man / ’n paa klippe oppie wit mense se dakke / om sieke te maak hulle hoefie heeldag / verveeld te sit onnerie aircon ie. / As hulle ytkô, slat ôse gat terwyl hulle ġaas en skġie dat ôs / tġug moet fokof na ôs kant vannie bġug toe. Hulle is genoodsaak om dan ’n “anne route vir nex wiek” te beplan, want, en hy sluit die gedig af: … wit mense vegietie ’n bġyn gesig ie / en vegiewe oekie maklik ie.

Arendse skroom nie om diep te delf en oor persoonlike sake te dig nie. Hy skryf moeiteloos afstandelik én intiem sonder om in sentimentaliteit te verval. Hy dig in “Chocolat” (44): “Ôs ammel wiet ôs lieg vi mekaar, / maa asse mens reg lyste / na ’n laitie se kakpġaat kan jy sien / watte mens hy innie toekoms gat wies.” Dan dig hy in “Ytġafel” (47): “Ek dink hoe die kakpġaat wat man soe lat lag / nie so funny is as jy by jouself sittie” en “Jy besef jy skommel te veel. / Is miskien hoekô jy so lieg voel.” In “Is altyd lente in Stellenbosch” (52) staan: “Ek deal met disappointment dieselle way ek deal / met as ek innie kak tġap met my niewe tekkies. / Ek gan staan oppie gġoen gġassies / en vie my tekkie skoon, en dan dink ekkie vêder oorit ie.”

Hy dig oor die alledaagse (bv. ’n rugbyderby, ’n krieketwedstryd, ’n dag alleen by die huis) maar ook oor sosiale en maatskaplike kwessies in sy gemeenskap soos armoede, drank- en dwelmmisbruik, geweld en permissiwiteit, ens. Hier lig hy weer eens dít wat hy waarneem uit – bv. twee oumense wat in die straat baklei oor ’n SASSA-kaart, ’n seun wat ’n onderwyser aanrand in die klas, ’n meisie wat hoop dat ten minste een van haar drie kinders se pa’s dié maand onderhoud sal betaal.

Daar is sóveel meer in die diep kuil wat Swatland is te ontdek as net die oppervlakte wat ek hier bo so effens laat rimpel het. Arendse se verhalende verse oor bv. seks en verhoudings (intiem en andersins), die dinamika (of gebrek daaraan) tussen wit en swart, sy ervaringe as student – ál hierdie temas en nog meer verdien ’n nadere kyk. Dis ’n bundel wat meer as een keer se lees eis. Dis ’n bundel gepen deur ’n jong man wat na die lewe kyk deur die oë van ’n ou, ontnugterde siel wat al alles gesien (en moontlik ervaar) het.

Meer oor die digter: Ashwin Arendse is ’n digter, akteur en dramaturg. Hy het in Malmesbury grootgeword, gematrikuleer by Schoonspruit Sekondêre Skool, en daarna drama studeer aan die Universiteit Stellenbosch. In 2020 het hy sy meestersgraad in kreatiewe skryfkuns met ’n fokus op Kaaps aan Rhodes behaal.

 

Louise Viljoen is ’n vryskutresensent van Jeffreysbaai.