Resensies

Resensie: A Short Treatise on Mortality (Douglas Reid Skinner)

Wednesday, June 29th, 2022

 

 

 

Resensie: A short Treatise on Mortality deur Douglas Reid Skinner. uHlanga, Suid-Afrika.

Resensent: Joan Hambidge

 

Die onderstaande resensie het oorspronklik op die webwerf “Woorde wat weeg” van Joan Hambidge verskyn en word hier oorgeneem met die toestemming van die skrywer.

http://joanhambidge.blogspot.com/2022/06/resensie-douglas-reid-skinner-short.html

 

Hierdie is gedigte geskryf deur ‘n sterk digterlike hand wat tegnies in beheer is. Die digter het nog altyd besondere aandag gegee aan vorm en die bundel word begelei met die woorde: “a lifetime of writing becomes the writing of a lifetime.” Ons beleef ‘n bestekopname, soos die titel waarsku, van ‘n digter wat terugkyk op sy lewe en vele geliefdes en vriende moes afstaan aan die dood.

Douglas Reid Skinner, ‘n boorling uit Upington, is die redakteur van Stanzas en die Engelse redakteur (en vertaler) van die AVBOB-poësie projek. Dit is dan ‘n digter wat die digkuns van buite en binne ken. Hy is tans woonagtig in Surrey. Hy is ook ‘n “fine wine trader”.

Poesie Scelte: Selected Poems sy vertaling uit die Italiaans van Marco Fazzini se gedigte is hiervan ‘n bewys: hy transporteer die gedig wonderbaarlik na ‘n nuwe dimensie soos die taalkundige konsep dan dit beskryf:  transpreter.

Hy vertaal en interpreteer. En ‘n gedig by uitnemendheid is dan ook ‘n vertaling van emosies, herinneringe, wandelinge wat die digter oordra in taal. Hierdie leser beskou die bundel as ‘n anatomie van die digkuns, soos Marjorie Boulton dit beskryf het in haar klassieke teks uit 1953.

Universele en persoonlike temas, soos Mark Revelle meen op die skutblad:”An oberserver’s testament, but an observer observing self as much as the elements.” Die voorblad is ‘n wasige strandtoneel: aankoms en vertrek; ‘n boot en ‘n skip; migrante en locals. In sy digkuns vind ons dan telkens ‘n dubbelblik oor sy verlange en herinneringe terug na sy herkoms en die belewenis van die hier-en-nou.

Is die digter se werklike biografie sy digkuns soos daar via Brodsky beweer word? Eweneens ‘n digter wat in die vreemde ‘n nuwe “staning onder die sterre” moes vind. Dikwels het hy al oor liminaliteite of tussentoestande geskryf.

Inderdaad vind ons ‘n verwysing na Kaappunt (“Thirty-Four South, Eighteen East”), maar ook gesprekke met klassieke digters, ouer digters (Coleridge en Wordsworth, o.a.) wat die “biografiese”, letterlike aspek problematiseer in hierdie bundel. Biografies ja, maar iets meer soos W.H. Auden waarsku in sy beroemde essay “Writing” (Selected essays, 23) dat die digkuns weens die talige aanbod altyd meer word as byvoorbeeld die matematiese bedryf.

 

II

“Out of the Blue” (26) is ‘n terugreis deur die ontdekking van ‘n gedig wat die digter indertyd geraak het en steeds raak. Maar dis meer as ‘n gedig wat “ontdek” word. Die digter word hiermee ook herinner aan ‘n vergete verhouding. “In the wide and dark landscapes of time” staan dit opgeteken in “Two Minutes” (18): wat word onthou, wat gaan verlore?

Humor en ironie is daar ook: ‘n fisant lyk soos Beau Brummel (16) en “The Book That’s Now Being Read” (44) handel oor die ouers wat amper nie getrou het nie; en gelukkig het Auntie Meg ingetree. En in hierdie gesprek met die digter dekonstrueer die spreker die digkuns en familieskap van verse: as hulle nie getrou het nie, was broer en suster nie hier nie en die boek wat jy nou lees ook nie hier nie!

“In the Wide and Dark Landscapes of Time” (82) word ‘n lykdig vir Chris Mann ‘n treurvers oor ander vertrekkende digters (Douglas, Don, Guy, Syd). Hy gebruik sterk landskapbeelde – bekend aan Chris Mann (1948-2021) se werk om hierdie innerlike proses te vergestalt. “Sunday” (83) met ‘n implisiete kopknik na Wallace Stevens wys hoe die gedig paradoksaal gebeur uit die niks, uit verlamming. Ofskoon hy die weg ken en dit al vantevore ervaar het, artikuleer hierdie gedig die liggaamlikheid van die skryfproses.

In die tweede strofe van Stevens se gedig:

 

II

Why should she give her bounty to the dead?

What is divinity if it can come

Only in silent shadows and in dreams?

Shall she not find in comforts of the sun,

In pungent fruit and bright, green wings, or else

In any balm or beauty of the earth,

Things to be cherished like the thought of heaven?

Divinity must live within herself:

Passions of rain, or moods in falling snow;

Grievings in loneliness, or unsubdued

Elations when the forest blooms; gusty

Emotions on wet roads on autumn nights;

All pleasures and all pains, remembering

The bough of summer and the winter branch.

These are the measures destined for her soul.

 

https://www.poetryfoundation.org/poetrymagazine/poems/13261/sunday-morning   Besoek 27 Junie 2022

 

Pynlik is die onvoltooide gesprek met die moeder “On a Conversation Never Had”:

 

                 ….Now, there’s nothing left

Except echoing words, an empty hand,

A departed dream, the draining sand … (75)

 

Hierdie gedigte artikuleer die besef: dat terwyl ons beplan en werskaf, gebeur die lewe (“It takes the Biscuit”, 68) wat ‘n aweregse gesprek met Proust se Madeleine-koekie voer. “Out Of Breath” (51) speel met Elizabeth Bishop in ‘n heerlike dansvers waar Tony Voss ook aangespreek word. ‘n Puik parodie, nee eintlik palinode waarin hy Bishop voltooi. Die verlies aan kuns is hier ter sprake en word humoristies ontluister.

Geoffrey Hill, Eugenio Montale, Cavafy, Borges en klassieke meesters soos Tacitus is hier. Tony Voss, Johann de Lange maak ook ‘n buiging.

“in Which We Examine the Idea of Progress” (60) is ‘n briljante politieke vers, universeel en lokaal. “Paradise” (62) lewer metakommentaar op Faure se In Paradisum via Brueghel se Aardse Paradys, implisiet Auden met Hollywood se suspension of disbelief. ‘n Kragtoer hierdie vers.

Die vertaling van Catullus saam met die klassikus Richard Whitaker was uitnemend:

 

http://joanhambidge.blogspot.com/search?q=catullus  Besoek 27 Junie 2022

 

III

Hierdie bundel is soos ‘n goeie bottel Malbec uitArgentinië : jy teug en proe en teug.

Pragtig uitgegee deur uHlanga uitgewers.

 

Bibliografie

Auden, W.H. 1956. Selected Essays. Londen: Faber.

Boulton, Marjorie. 1953. The Anatomy of Poetry. Londen: Routledge & Kegan Paul.

Recensie: Dagen in huis (Roelof ten Napel)

Monday, June 20th, 2022

 

 

 

Recensie: Dagen in huis  deur Roelof ten Napel. Uitgeverij: Hollands Diep, 2021

Recensent: Francine Maessen

 

Roelof ten Napel (1993) debuteerde in 2014 als schrijver en in 2018 als dichter. Met Dagen in huis (2021) heeft hij nu zijn derde dichtbundel uitgebracht – een bundel die door de combinatie van titel en timing direct associaties met isolatie en quarantaine oproept. Dat is niet compleet onterecht, bij tijd en wijle valt het erin te lezen, maar het is subtiel genoeg dat het de bundel niet overheerst.

De gedichten in Dagen in huis lijken zich wel degelijk af te spelen in een relatieve eenzaamheid in en rondom het huis, maar richten zich daarbij zelden op de actualiteit van de afgelopen jaren. Eerder probeert het toch de universaliteit te vinden in de dagelijksheid. Of althans, dat is een mogelijke interpretatie van de grote hoeveelheid schijnbaar banale inspiratiebronnen als tafels, ramen en regen. De titels winnen hier niet de originaliteits prijs (“Over regen” wordt gevolgd door “Meer regen”), maar er valt niet te ontkennen dat het gevoel van lamlendigheid dat daar soms uitspreekt wel degelijk goed aansluit bij de ervaringen van isolatie. Ditzelfde gevoel zit ook in de inhoud van sommige gedichten, zoals in “Nog iets over dagen”: “Iemand zegt dat de beste dagen van zijn leven / nog komen, en ik herinner me een ander / die simpelweg zei: ze zouden achter me kunnen liggen. / Waarna ik me afvraag of de mijne deze zijn” (p. 30). Sterk is bijvoorbeeld is “Wie zich samen herhaalt”, waarin Ten Napel reflecteert op lessen over vriendschap en menselijke verhoudingen:

 

Je raakt uitgesmeerd, is dat het niet.
Als je iemand blijft ontmoeten raken de randen
vager tussen wie je bent
en wie je gisteren was. Je blijft jezelf méér,
omdat ook iemand anders zich
jou herinnert: iemand kan je geven
wat je van jezelf vergeten bent, wat niet was opgedoemd
als niemand het meer wist. (p.18)

 

Het is een goed voorbeeld van die subtiliteit waarin Ten Napel de actualiteit niet direct benoemt, maar waarin veel mensen toch hun ervaringen uit de pandemie zullen herkennen. Die subtiliteit geeft het vervolgens ook een zeker universalisme: dit gedicht is over vijf jaar niet zijn lading verloren, maar zal algemeen interessant blijven om gevoelens van eenzaamheid en vervreemding uit te drukken.

Verfrissend is het gedicht “De Engelse wolk” (uiteraard in een reeks van vier gedichten over wolken, gevolgd door drie over regen). Dit gedicht bespreekt het zoeken van het subject naar de juiste woorden in het vertaalproces van een gedicht van Shelley. Liggend op bed overweegt de vertaler verschillende opties voor het woord womb maar komt niet tot één die ook een goed rijmwoord voor de volgende regel biedt. Hierop doet partner Thomas een nuttige suggestie. Die intimiteit van een dichter of vertaler die worstelt met het vak en geholpen wordt door hun partner roept associaties op met “Impasse” van Martinus Nijhoff – ook door de wolk die in dat gedicht uit de fluitketel opschiet.

Op ongeveer driekwart van de bundel zijn de gedichten het sterkst. Of dat aan de individuele gedichten ligt of aan de spanningsboog die het werk oproept en die toevallig daar piekt, is onduidelijk, maar er bevindt zich daar een cluster van mooie vondsten. Zoals het gedicht “Als in regen”, over de machteloosheid van poëzie tegenover leed. Of “Iemand binnen”, over nostalgie, met de uiterst schattige slotregel “De drempel terug de keuken in / was hoog genoeg, voor mij als kind, / om op te zitten als een kruk” (p. 40). En mijn persoonlijke favoriet: “Regen tast de kamer aan. Je bent er meer, / want je kunt minder weg” (p. 35).

Bij vlagen lijkt het ritme van de gedichten op dat van prozapoëzie, maar alhoewel de regels niet echt kort zijn, neemt het nooit daadwerkelijk de vorm van prozapoëzie aan. Dat is misschien een gemiste kans. Ritmisch had het goed gekund en de afwisseling die het de bundel had opgeleverd had hem misschien iets krachtiger gemaakt. Wanneer alleen al het openingsgedicht “In een grootsch verband” gekozen had voor prozapoëzie (waar het zich prachtig voor leent) in plaats van enjambementen, had het de lezer meteen een stuk meer de bundel ingetrokken. Nu lijkt Ten Napel er wel tegenaan te schuren maar de vorm niet volledig te omarmen, en dat is jammer.

Dagen in huis is geen meeslepende bundel, maar dat probeert het ook niet te zijn. Roelof ten Napel dicht kalm en overwegend. Zijn huiselijke dagen kabbelen rustig voort. Voor de lezer die van iets meer pit houdt, is het noodzaak niet te snel op te geven en een open houding te houden, om je te laten verrassen door toch wel erg mooie vondsten.

 

Titel: Dagen in huis

Auteur: Roelof ten Napel

Jaar van uitgave: 2021

Uitgeverij: Hollands Diep

ISBN: 9789048861873

Prijs: 19,99 euro

 

Resensie: “Aarde na firmament” (Lina Spies)

Tuesday, June 14th, 2022

 

 

 

Resensie: Aarde na firmament deur Lina Spies. Naledi, 2022.

Resensie: Neil Cochrane

 

Lina Spies is een van ’n groep Afrikaanse vrouedigers wat gedurende die 1970’s debuteer – ’n dekade waarin bundels deur vrouedebutante ’n oplewing beleef. Mens dink hier aan debutante soos Sheila Cussons, Antjie Krog, Petra Müller, Wilma Stockenström, Rosa Keet, Eveleen Castelyn en Rika Cilliers. Sedert haar debuutbundel, Digby vergenoeg (1971), lewer Spies ’n eiesoortige bydrae tot die Afrikaanse poësie en kan sy tereg as ’n deurwinterde en geliefde digter bestempel word. Menige skoolkind het haar gedigte in die Afrikaans-klas behandel – “Op die dood van Riëtte”, “’n Paternoster vir Suid-Afrika”, “Lied van die kinders” en “Anne Sexton en Kie” om ’n paar te noem. Spies se liefde vir en toewyding aan die digkuns is onteenseglik. Hiervan getuig haar elf digbundels, talle artikels oor die digkuns en ander digters se werk en vakwetenskaplike boeke. Sy is ook psalmberymer en vertaler.

Haar akademiese bydrae, “Wat is poësie?: die misterie van ’n ondefinieerbare genre” (2007) wat in Tydskrif vir Nederlands en Afrikaans verskyn, bly vir my een van die mees informatiewe beskouings oor die poësie. Hierdie artikel is verpligte leesstof vir alle poësieliefhebbers, aspirantdigters en letterkundestudente. Hierin diskrediteer Spies die beskouing dat goeie poësie deur iederman geskryf kan word:

Die vermoë om te kan dig, is in laaste instansie ’n gawe. Juis omdat die materiaal van die digter algemeen menslike besit is, nl. die taal, kan elke mens onder dwang of deur blote wilskrag soms ’n “gedig” maak, maar hy sal nie daarin slaag om sy maaksel asem in te blaas nie. Soos die geval is met ’n talent vir die musiek en vir die skilderkuns, is die ontvanger van die gawe van die woord hom of haar reeds vroeg daarvan bewus. (Spies, 2007:106)

Ek hoop almal wat so ywerig dig op sosialemediagroepies en meedoen aan amateuragtige “digkompetisies” neem hierdie woorde ter harte. Poësie is nie ’n vorm van vryetydsbesteding of egomassering deur vriende en familie nie. Dit is nie fotoplakwerk of die bou van legkaarte op ʼn loom Sondagmiddag nie. Gewis gaan dit nie om die aantal “likes” wat jy kry nie.

Terug na die bundel onder bespreking. Die spreker se herwaardering vir die aardse bestaan word in die bundeltitel en motto’s aangestip. Dit funksioneer as ʼn deurlopende tema en kom reeds in die openingsgedig ter sprake: “Daagliks staan ek op die aarde/met sy mak diere en sy plantegroei/en verlustig my in die skoonheid daarvan”. Sinmaking is dikwels in die natuurlike wêreld verskuil vir diegene wat bereid is om waar te neem en te luister. Hierdie aspek word goed verwoord in gedigte soos “Saluut aan die lewe”, “Pryslied”, “Oggendgroet”, “Lente op Stellenbosch” en “Liefdesbetuiging van die tuinier van Agapé”. Wysheid is ook te bespeur in die klein dinge soos ’n vlinder wat vasvlieg teen ’n spandoek of om ’n dooie duifie te begrawe. Dit is juis hierdie alledaagshede wat die spreker akuut bewus maak van skoonheid en sterflikheid.

Deurlopend is ’n spreker aan die woord wat uit bitter én soet erdekruike drink, maar steeds met verwondering en vreugde die aardse lewe koester. Dié lewenshouding word bevestig in die pandemiegedigte in die kort gedigreeks, “Pandemie” waarin die spreker sterk fokus op die verrykende aspekte van die grendeltydperk en waardering uitspreek dat sy nie net oorleef het nie, maar steeds met welbehae kan lééf:

 

Maar op kort afstande my beskore,

verheug ek my tree vir tree

oor die lewe en die liefde

van wie nie verskietende sterre was nie

maar in gedwonge geskeidenheid

bly skyn aan die hemelboog van my hart.

 

Spies is bekend vir verse waarin religiositeit en Bybelse intertekste ʼn belangrike rol speel. Dit is ook die geval in haar jongste bundel waarin die spreker se genoegdoening pens en pote met sekulêre dinge verband hou. Hier is nie sprake van gedigte waarin sy reikhalsend uitsien na die hemelse paradys en die aardse bestaan afsweer nie. Nee, haar Godsbewussyn en die goddelike vind sy juis in die aardse verkenningsveld – Mozart se musiek, die Bolandse landskap, haar digkuns, vriendskappe en die diereryk (óók troeteldiere).

Spies se vorige verse oor haar afgestorwe katte is roerend en hiermee het sy dan ook die grense van die elegie verskuif, want digters hoef nie slegs oor ontslape digters, kinders of lewensmaats te treur nie. Weereens verskyn ʼn baie interessante katgedig getiteld “New England se wraakgodin” waarin Spies se verknogtheid aan katte en Emily Dickinson op ʼn verrassende wyse saamgesnoer word. Die gedig sluit ook baie nou aan by Spies se uitmuntende verse oor die alleenloperbestaan. Die spreker kom egter hier tot ʼn vernuwende insig oor die rol van troeteldiere in die pilaarheilige se lewe én watter implikasies die verlies van geliefde katte en honde vir hom of haar kan inhou.

ʼn Elegiese toon oorheers in gedigte waarin die spreker peins oor die verganklike aard van die lewe. In dié verse is son- en skemerbeelde besonder effektief om die spreker se besinnings oor haar lewensgang te beklemtoon. ʼn Pragtige voorbeeld is “Elegie by sonsondergang” – ʼn andersoortige elegie – waarin die ouer spreker haar verdriet en verliese erken, maar steeds nie gereed is om afskeid te neem van hierdie lewe nie: “Al wat ek vra, is ʼn nag sonder maan./ Kwynende son, skyn nog ʼn bietjie langer!” Ons het nie hier met ʼn konvensionele roudig te doen nie. Hierdie gedig is eerder ʼn smeekgebed om langer te lewe.

ʼn Hoogtepunt is die elegiese liefdesgedig “Daardie dag”. Die gesprekstrant, suiwer eenvoud en doodgewone menslikheid van hierdie vers beïndruk. Soms is ʼn gestroopte vers die beste vers. Hierdie leser verloor gou belangstelling in oorgestileerde verse. Die vere maak nie die voël nie.

In Aarde na firmament kom bekende temas in Spies se digterskap aan bod – gesprekke met Emily Dickinson, die natuur, die kunste en die onpeilbare paaie van die liefde. Tog slaag sy daarin om plek-plek ʼn ander invalshoek te bied op die temas wat haar nog altyd na aan die hart lê. Daar is ʼn beskeidenheid, teerheid en dankbaarheid wat opval en miskien tekenend is van ʼn spreker wat verganklikheid lynreg in die oë moes kyk.

Spies het nog nooit geskroom om te dig oor die kleiner persoonlike sfeer nie. Die gevaar hiervan is dat haar gedigte dikwels vasgemessel is in ʼn insulêre bestaan en spesifieke belangstellings wat naderhand oordrewe en eenselwig voorkom. Is Stellenbosch en die Boland werklik só idillies? Is Mozart die enigste komponis wat ontroer? Is daar geen ander digterlike gespreksgenoot as Dickinson nie? Ongelukkig fokus die gedigte in haar jongste werk weereens te veel op die private hemel en hel.

ʼn Sterker aansluiting by wyer sosiopolitieke wêrelde ontbreek. Waar is die gedigte met ʼn satiriese en ironiese strekking (à la Eybers)? Gedigte wat ondermyn, relativeer en ontstel. Minder idealistiese verwondering. Meer kritiek en minder dankbaarheid. Spies het reeds bewys dat sy gedigte kan skryf met meer om die lyf. Die selfironiserende toon in “Vrygesel” uit Dagreis (1976) is ʼn goeie voorbeeld. So ook die eerlike bitterheid in “Uitwiskunde” uit Van sjofar tot sjalom (1987). Hoe dit ook al sy, kan ek nie die digter blameer vir my voorkeure nie.

Spies se digterlike vakmanskap is bo verdenking. Haar jongste verse getuig van goeie afronding en weldeurdagte keuses, alhoewel kleinighede steur soos te veel versreëls wat met “en” en “om” begin. Soms kan die snoeiskêr oorbodige en verslete adjektiewe soos “besmetlike koronavirus” en “glimmende maanlig” afknip. Woorde soos “musiseer” is gewoon te hoogdrawend. Dis is ook jammer dat Spies nie haar hand aan vaste versvorme waag nie, maar telkens op die vrye vers steun.

Liefhebbers van behoudende digkuns sal aanklank vind by Spies se elfde digbundel. Daar is ʼn paar verrassings, maar Spies is nie ʼn waaghals nie. Hopelik sal hierdie bundel ingewyde en oningewyde poësielesers aanspoor om die hele Spies-oeuvre te lees of te herwaardeer. Ek glo dat lesers vertroud moet wees met ʼn digter se totale digterskap, want om slegs haar mees resente bundel te verken, laat nie reg geskied aan ʼn belangrike digter soos Spies nie. Johann de Lange se keur uit haar werk, Die skyn van tuiskoms (2010), is ʼn goeie wegspringpunt.

Naledi Uitgewers verdien ʼn pluimpie vir die keurige versorging. Hierdie uitgewery lewer goeie werk. Doen so voort.

 

Met Aarde na firmament gaan Spies nie Papegaaiberg verskuif nie. Sy voer wel ʼn oortuigende gesprek oor die élan vital waaroor ons beskik. Sy openbaar ook hoe waardevol dit is om waarderend te leef. Vandag. Hier en nou. Op die aarde.

 

Bronnelys

Spies, Lina. 2007. Wat is poësie?:die misterie van ʼn ondefinieerbare genre. Tydskrif vir Nederlands en Afrikaans, 14(1):93-109. Aanlyn beskikbaar: https://www.savn.org.za/images/stories/documents/TNA/TNA%2020071.pdf

 

Resensie: “Rakelinks” (Pirow Bekker)

Monday, June 13th, 2022

 

 

 

Resensie:  Rakelinks deur Pirow Bekker. Pretoria: Imprimatur, 2022. 110 pp. ISBN: 978 0 620 98299 3

 Resensent: Marius Crous

 

Rakelinks is Pirow Bekker se tiende digbundel sedert sy eerste digbundel Die klip sing in 1965. Naas digbundels skryf Bekker ook akademiese studies, radiodramas, romans en kortverhale.

Ten spyte van sy uitgebreide oeuvre, bestaan daar weinig kritiese ondersoeke na sy werk. Phil van Schalkwyk se profiel oor Bekker in Perspektief en profiel Deel 1 (2015) gee vir die leser ‘n oorsig oor Bekker se werk en lig die prominente temas uit. Odendaal (in Van Schalkwyk, 2015: 354) sluit Bekker in by die groep Afrikaanse digters wat ouderdomspoësie skryf. Die digter kyk dikwels met ’n ironies-getinte oog na ouerwording, soos ook die geval in Rakelinks. Ook Amanda Lourens (2017:93) klassifiseer sy werk as laatwerk wat “wys in die rigting van laatwerk wat veral op transformasie, oorbrugging en vrywording fokus, met die liefde wat ʼn deurslaggewende rol speel.” Van Schalkwyk (2015:354) meen dat die puer aeturnus of die ewige jongeling heelwat in Pirow Bekker se oeuvre aangetref word.

Met die lees van die titel kom woorde soos rakelings, ink, links by mens op. Rakelings,  met sy betekenis van “byna raak wees”(HAT) word veral gekoppel aan ink, omdat die bundel so sterk ingestel is op die digkuns. Vir die digter is Homeros vergestalting van die digterskap. In “Homeros hou ’n ogie in die seil” (14) skryf hy in dié verband:

 

Ek bevaar steeds Poseidonseë, krabbel

instinktief notas neer, met my lot

nou minder geleë in die skoonskryf

van apokriewe ou verhale.

 

Of in die slotgedig van die bundel, “Lewe die digter!”(109) word ‘n gesprek gevoer met Coleridge, wie se “Die digter is dood in my!” die prikkel is vir hul gesprek. Hierdie gedig word soos volg afgesluit en beklemtoon die ewigdurende skeppingsdrang van die digter:

 

En iewers roep ’n Homeros weer die muse aan,

maak hy gereed om in te skeep

en rakelings langs ’n blinde kus te vaar.

 

In een van sy briewe aan Charles Lamb vergelyk Coleridge homself met Wordsworth en kom tot dié gevolgtrekking:

The Poet is dead in me—my Imagination (or rather the somewhat that had been imaginative) lies, like the Cold Snuff on the circular Rim of a Brass Candlestick, without even a stink of Tallow to remind you that it was once cloathed & mitred with Flame. That is past!” … “If I die, and the Booksellers give you any thing for my Life, be sure so say—Wordsworth descended on him like the —– from Heaven; by shewing to him what true Poetry was, he made him know, that he himself was no Poet”.

 

Ses jaar vantevore het hy alreeds geskryf:

 

“I abandon Poetry altogether—I leave the higher & deeper Kinds to Wordsworth, the delightful, popular & simply dignified to Southey” (in Moulin, 2010).

 

Anders as Coleridge, hou Bekker aan met skryf, al moet hy sy eie kop “bespeurder”of met voorgangers in gesprek tree.

 

Nes vele andere, skryf Pirow Bekker ook in hierdie bundel oor die ervaring van die grendeltyd. In wat hy sy “krimpvarkiewêreld”(20) noem, neem hy kennis van die nuwe griep in China en daar in ons “oorgangsomer van die jaar 2020” die wêreld inkrimp en die digter in sy “uitskop-laziboy” (23) inspirasie najaag. Die inkrimping van sy wêreldjie word verwoord in “Om te rym met Afrika”(25) waar die digter ’n gemmerpil saam met al sy kapsules en tablette neem.

Tydens die inperking skryf hy onder meer ’n “staartsonnet” (32) sodat hy

 

Pen in die hand […] homo erectus dalk hekel,

Vir basiese afronding konkel met die sober sonnet –

’n stertjie bylas […]

 

In die derde gedeelte, “Odemars deur my rag time” hunker die spreker terug na sy kinderjare en speel perde soos Ragtime ‘n belangrike rol, ’n tipe Pegasus (40). Die vierde afdeling handel oor die liefde en die verhouding van die twee “hoogbejaarde ouers” (51). Aan die einde van “Nooi, nooi, die sitrusnooi” (55) versug die spreker:

 

Vir ons twee, lief,

Wat wonderlik deurwinter is,

Klink bestaan soos dié nou ver

Van ydele oorganklike gedoe.

 

Gevoelvol is “Binneblik”(59) wat soos volg begin:

 

Ons behoort nie meer te koester

vir die gevaar van virusse nie,

’n koronakrans aan ons voordeur

op te hang teen besoekers nie –

ons het reeds niemandsland betree,

wil oor niks meer baasspeel nie:

Ouderdom het ons immuun verklaar.

 

Ek kry die indruk dat die inperking die digter besonder veelwoordig gemaak het. Benewens die dikwels vreemde titels, dink ek die digter kon heelwat meer selfkritiek toegepas het en meer geskrap het. Vergelyk die openingstrofe van “Ek” (70):

 

Heimlik bou ek aan ’n sêding

om ter oorweging op te stuur

na ’n enkelwentelende satelliet

wat dit kan kaats na die engel

wat die laaste huisbesoek doen [..]

 

‘n Teenstelling met die woordoordaad is daar ’n kort, gestroopte gedig soos  “Apokalips van die parkiete” (64) – die titel ten spyte – waar intertekstueel met rympies gespeel word of “Buite die boord”(77). So ook die selfgerigte ironiese verse soos “Spotprent”(80) en “Wasbeeld op 85”(81).

Die ouer ingeperkte digter fokus op alledaagshede soos sy huis se dak, of besin oor die dood van Tolstoi of wat Galilei op sy dogters se briewe sou antwoord. Verder is daar die binnereis wat die vervloë kinderdae oproep met geliefde diere soos die perde en die hond Duister. In “Komplot met ’n vismot”(36) word die osoonlaag opgeoffer om hierdie klein “vandaal”met sy “geknipte vlerke” te spuit:

 

Ek kon nie met gevoude hande toesien

hoe jy die woorde uit my boeke sny

sodat niks vir die uiteindelike leser

sal oorbly nie.

 

Die digter is beslis nie dood in Pirow Bekker nie en as nasaat van Homeros is hy gereed vir die tog vanuit Ithaka oor die seë van Poseidon.

 

Naskrif:

Volgens die beskouing op die agterplat word hierdie bundel gekenmerk deur “beweging, stuwing en vaart […] Wanneer daar stilstand kom, stu die woord verder in odes, gestalteverse en monoloë […]

En dan ter aansluiting by die titel:

Die aangeraaktes word soms links gelaat in die magtige bewegings van planeet en uitspansel, van kernreaktor en vulkaan.

Regtig?

Bronne:

Lourens, A. 2017. Die toepassingsmoontlikhede van die teoretiese gesprek oor laatwerk: ʼn ondersoek van die oeuvre van Pirow Bekker. Stilet 29(2): 73-94.

Moulin, J. 2010. Reflections on the Life of Samuel Taylor Coleridge. https://www.cairn.info/revue-etudes-anglaises. Geraadpleeg op 12 Junie 2022.

Van Schalkwyk, P. 2015. Pirow Bekker. In: Van Coller, H.P. (red.) Perspektief en profiel Deel 1. Pretoria: Van Schaik. pp. 348-362.

 

Resensie: “Handspoor” (Louise Boshoff)

Friday, June 10th, 2022

 

 

 

Resensie: “Handspoor” deur Louise Boshoff. Naledi, 2022.

Resensent: Marlies Taljard

 

Louise Boshoff se bundel “Handspoor” het onlangs by Naledi verskyn. Vantevore het van haar verskyn “Handlandskap” (Perskor-Uitgewery, Johannesburg, 1988) en “Witpad” (SA Scientific Publications, 1999).

Die agterbladteks beskryf die bundel “Handspoor” as “eenvoudige verse wat vir die leser toeganklik is”. Dit is inderdaad ʼn bundel wat min eise aan die leser stel.

Die bundel bestaan uit drie genommerde afdelings wat (rofweg gestel) handel oor die digter se persoonlike lewe: die huis, diere, familielede, verhoudings, ensomeer. Die tweede afdeling handel oor die Suid-Afrikaanse landskap en plekke hier plaaslik, terwyl die laaste afdeling van die bundel fokus op reisbeskrywings van plekke buite Suid-Afrika.

Ontstaan, herkoms en historiografie is ʼn belangrike tema in die eerste handvol gedigte – dit situeer as’t ware die spreker binne ʼn groter opset wat veral op die vrou fokus – “Anima” (p. 13) bestaan byvoorbeeld uit ʼn opeenhoping van die name van belangrike vroue met wie die digter haarself identifiseer (die anima is die vroulike aspek van die psige in Jungiaanse psigoanalise), beginnend by Eva. Tog bely die gedig “Eva” (p. 16) die vrou se afhanklikheid van en gebondenheid aan die man in teenstelling met moderne feministiese teorie:

 

Uit sy rib gebik

Slank gevorm uit die beenboog –

Skelet byna gewigloos –

Die vrou is lig gedig,

Die appel van sy droom.

 

Dié gedig sluit aan by die vorige gedig, “Been” (p. 14-15) waarin die ontstaan van die mens se skelet in die baarmoeder beskryf word en wat op sy beurt vooruitwys na “Anubis” (p. 46) (Anubis: die Egiptiese god van die doderyk wat voorgestel word deur ‘n man met ‘n jakkalsgesig) waarin die sirkel voltooi word en die skelet vergaan:

 

langs die pad hurk ek oor

die halfontbinde jakkalskarkas,

tussen pers-pers vygies lê

die bondel been en vel,

blomblare waai sag aan

teen die dowwe pels,

‘n poot strek nog uit na

die vaalgrys teerpad:

‘n trok of gif?

kleintjies iewers?

Hoe dit ookal is,

daar op bruin en gruis

verval die gebeentes asvaal en stil.

(…)

 

Daarna volg etlike gedigte oor (liefdes)verhoudings wat meestal tradisionele sieninge van die liefde verteenwoordig en té dikwels in trivialiteite verval. “Eerste liefde” eindig op ʼn interessante noot:

 

jy het my laat aanstap sonder jou;

dus

dankie vir die afwesige troupand (sic!).

 

Plato se Republiek bevat ʼn eenvoudige narratologie waarin hy onder andere onderskei tussen verskillende vlakke van vertelling – mimesis en diëgesis – wat, eenvoudig gestel, dui op die mate van vertellerbetrokkenheid in ʼn teks. Wayne Booth se bekende terme, “telling” en “showing” is losweg hierop geskoei. Hoewel die onderskeid tussen “telling” en “showing” kompleks en onvas is, kom dit daarop neer dat die leser in die “telling”-modus die indruk kry dat iets tweedehands vertel word, terwyl lesers in die “showing”-modus voel asof ʼn toneel voor hulle afspeel waarmee hulle makliker kan identifiseer. Volgens die Franse Strukturalis, Gérard Genette het die verskil tussen mimesis (“showing”) en diëgesis (“telling”) te make met die afstand van die verteller van sy vertelling: eerstehandse of tweedehandse oordrag van inligting. Plato (ca. 424 VC) skryf dat mimesis by uitstek die modus van poësie is, en ongeag watter kleiner teoretiese onderskeiding daar vandag in die literêre teorie tussen mimesis en diëgesis gemaak word, geld hierdie breë aanname steeds. Dit is my oorwoë mening dat een van die grootste struikelblokke in die skryf van poësie die gebrek aan aanvoeling is wanneer die digter van mimesis (“showing”) gebruik moet maak, asook die onoordeelkundige gebruik van ‘n soort oral-teenwoordige verteller wat sketsmatig, vanuit ‘n hoë uitkykpos, oor gebeure en emosies heengaan. Ongelukkig is daar ook in Handspoor té veel tweedehandse oorvertellings, soos in die gedig “Man” (p. 23):

 

Jy praat al hoe meer

Oor die beslommernis van besit

Die oortolligheid van goeters:

Die ses ou karre op die erf en

Die ewige bekommernis (…)

 

Té veel van die gedigte in die eerste afdeling is niksseggend of veralgemenend (“Affêre”, p. 20; “Somer draai”, p. 27; “Rooi ster”, p. 32; “Kunstefees”, p.33; “Drif”, p. 35, ens.) en moes verkieslik weggelaat wees.

Daar is egter enkele verse in hierdie afdeling wat vanuit ʼn interessante ironiese oogpunt fokus, soos “Kundige” (p. 30), ʼn gedig oor ʼn sielkundige waarin ʼn derdepersoonverteller aan die woord is (Louise Boshoff is ʼn sielkundige van beroep):

 

danksy die wetenskap van verstaan

sien sy wel hoedat haar bankbalans

maandeliks verbeter, sy word stroewer

van onbegrip en ongeloof

in Freud en kie –

understanding is no cure (…)

 

“Kiekie met perd” (p. 24) is ‘n gedig met sterk simboliese betekenis en Jungiaanse konnotasies: die skaduwee wat onbedoeld op die foto val, die skadu-aspek van die psige wat onverhoeds opduik; die swart-op-wit-metafoor wat hier selfs unheimlich aandoen. Hierdie is een van die beste gedigte in die bundel:

 

Kiekie met perd

 

my boetie my sussie en ek

staan opgelyn voor die maer

wit merrie, pas aangekoop,

my bril skeef oor die neus,

maar ek hou die teuels vas,

glimlag wyd oop bek en

hou.

Pa kliek die browny

die son hang agter hom;

sy skaduwee val

swart

oor die wit.

 

Die twee gedigte oor (oorlede) honde, “Canis Africanus” (p. 28) en “Swart hond” (p. 29) is juwele. Ek haal die laaste reëls van die eersgenoemde gedig aan:

 

Zana, per toeval, wou ek dink,

het jy by my op ‘n strand kom sit,

mening was dat ek jou red, my canis-kind

dit blyk toe andersom;

amberoog

hart se kwispelpunt.

 

‘n Interessante simbool wat ek al in gesprekke raakgeloop het, maar nog selde in poësie teëgekom het, is die paradysvlieëvanger as simbool van vertroosting en (emosionele) herstel:

 

op ‘n dag kom sit

voor die ruit ‘n paradysvlieëvanger

in die geelhoutboom

asof hy haar raaksien (…)

 

neem waar hoedat sy

uitrol uit die bed,   skuifelend     stadig

stap-vir-stap herstel,

‘n hele somer lank herstel.

(Uit: “Herstel”, p. 39)

 

In die tweede afdeling van die bundel Handspoor verken die digter (toeriste-)bestemmings in suidelike Afrika: die Tankwa-Karoo (“Tankwa”, p. 43), die Weskus (“Weskusbegraafplaas”, p. 47), die Savuti-natuurreservaat (“Savuti”, p. 49-50), die Otterwandelpad (“Te voet”, p. 51), die Kalahari (“Waterwysers”, p. 53-54), die Madikwe-wildreservaat (“Wind as kat”, p.56), die Sederberge (p. 57) en Bloemfontein (p. 58). Wat hier opval, is die drie versamelings kort verse onder die titels “Savuti” (p. 49-50) wat vier- en vyfreëlige verse onder afsonderlike titels bevat (bv. “vuur”, “nes”, “oos”, ens.), “Te voet” (p. 51) wat drie- en vierreëlige gedigte bevat en “Waterwysers” (p. 53-54) wat verse met drie, vier of vyf reëls bevat – altesaam 29 kort gedigte, meestal fragmentariese indrukke. Strenger seleksie sou myns insiens toegepas moes word en die digter kon haar hand dalk ook aan vaste versvorme, soos die tradisionele tersine, kwatryn en tanka gewaag het. Daar is ‘n paar verdienstelike verse in hierdie versamelings:

 

rivier loop heuning

uit holtes van kloof en krans

oop aar van aarde

(p. 51)

 

Die derde afdeling bevat gedigte wat herinner aan poskaarte van mooi, eksotiese bestemmings, ‘n “ek-was-daar”-fotoboek of Facebook-plasings – tipiese reisgidsfoto’s wat waarskynlik in die smaak van die implisiete lesersgehoor van die teks val, maar waaroor daar in hedendaagse tye ernstig gefrons word. Met inagneming van Foucault se werk oor diskoersanalise en spesifiek magsdiskoers, veroordeel Edward Said in Orientalism die konsep wat hy “kulturele imperialisme” noem – ‘n diskoers waarin die Westerling van buite na die “eksotiese” mens en plek kyk en ‘n Westerse diskoers daarop afdwing. Bill Ashcroft skryf in Post-Colonial Transformations:

 

the imperial gaze defines the identity of the subject [die “eksotiese” landskap en die “eksotiese” mens], objectifies it within the identifying system of power relations and confirms its subalterneity and powerlessness (p. 141).

 

Moderne toerisme kommodifiseer die eksotiese bestemming, toeriste smag na ‘n outentieke ervaring soos gesien vanuit ‘n Eurosentriese perspektief, en dit is presies wat die leser van die laaste afdeling van Handspoor kry – ‘n skeefgetrekte beeld in die retoriek van die toeragentskap, die reisbrosjure en die toergids. Nightengale (2019) beweer:

 

Holiday destinations often evoke an image of idyllic landscapes, inscribed with emotions and feelings; this is a result of imagined geographies of the place caused by the culturally constructed narratives (…) This is a result of advertisements summarising an entire nation’s culture into a set of descriptors (…) In doing so, it plays out a “racist fantasy” in which the “east” is homogenised and given the role of inferior; seen as feminised and backwards in relation to the western world (…)

 

Van hierdie oppervlakkige kyk, die gewaande kennis van selfs die gedagtes van inheemse mense, die fantasie van die toeris, die geloof in die “waarheid” van die reisagent en die reisgids en die implisiete meerderwaardigheid van die besoeker wat waarde vir sy/haar geld wil sien, getuig haas elke gedig in hierdie afdeling. ‘n Keurder moes hier tog halt geroep het …:

 

vanaand waai die wind

kaneel en kardamon

naeltjies en vanielje

oor zanzibar

(p. 62)

 

*

 

hy verkoop yskasmagnete,

gekerfde bakke, ‘n spul bont kangas;

staan ingehaak by toeriste

vir foto na foto na foto.

(…)

hy droom dan van

‘n seboe beestrop

en die een wat lig

vir sy oë is.

(p. 63)

 

*

 

ilang-ilang en wildejasmyn,

die digteres loop hier op swart strande,

porseleinroos, lemoenbloeisel,

sy swem in glaswater.

(p. 66)

 

En: kan mens in een dag ‘n eiland “ontdek”, soos beweer word in “Stoepsit” (p. 72)?

Inderdaad ‘n bul in ‘n porseleinwinkel, hierdie afdeling!

Die enigste teken van ‘n gevoel van vreemdheid op vreemde bodem (LW: nie vervreemding/Verfremdung nie), vind ons in “Nieu-Seeland” (p. 75):

 

van groen groener groenste

kan ek geen beeld maak nie;

skaap skaper skaapagtig

onthou ek die afwesigheid

van raserige voëls en verkeerschaos;

die mak landskap besprinkel met lasuliet

blou mere, woude en sneeupieke

ráák my nie

(…)

 

Nota by Afdeling 3: In Afrikaans skryf mens “Kambodja” en nie “Kambodia” (p. 68) nie; die gravisaksent (bv. “diè”, p. 50) word by herhaling verkeerdelik in die plek van die akuutaksent gebruik (“dié”) om klem aan te dui.

Ten slotte: Hierdie bundel sou gebaat het by ‘n strenger keurder.

Tog: Gesien in die lig van die bedoelde gehoor of implisiete leser (Iser se term) – ‘n lesersgehoor vir wie literêre kwaliteit nie deurslaggewend is nie – behoort hierdie bundel wyd gelees en geniet te word. Dit bevat mooi momente, ‘n handvol goeie gedigte waarin die stipkyk en diepkyk van ‘n ervare sielkundige deurslaan in sterk simbole en metafore, ‘n digter wat die menslike kondisie met deernis en begrip in keurige Afrikaans verwoord. Dit is inderdaad ‘n bundel wat vir gewone mense toeganklik is, soos bedoel!

 

Enkele bronne:

Ashcroft, Bill. 2001. Post-Colonial Transformations. Londen: Routledge.

 

Foucault, M (1998) The History of Sexuality: The Will to Knowledge . Londen: Penguin.

 

Nightengale, John. 2019. Orientalism and the cultural constructions of modern-day mass tourism. Decolonization, Society Culture. Augustus 2019. Besoek op 9 Junie 2022.

https://www.hamptonthink.org/read/orientalism-and-the-cultural-constructions-of-modern-day-mass-tourism

 

Said, E. W. 2016. Orientalism: western conceptions of the Orient, Londen: Penguin.

 

Resensie: Môre en gistraand en die einde van die maand (Philip de Vos)

Tuesday, June 7th, 2022

 

 

 

Resensie: “Môre en gistraand en die einde van die maand” deur Philip de Vos. Human & Rousseau, 2022.  ISBN: 9780798182713 Prys: R250.00. Sagteband. 96 bladsye

Resensent: Joan Hambidge

I

Philip de Vos is die meester van stuitige, speelse ryme. Soos Ronnie Belcher, laat hy dit moeiteloos en maklik lyk, maar die sogenaamde nonsense verse – soos Ogden Nash ons geleer het – is ‘n vers wat eise stel aan ritme, metrum en rym.

Frederic Ogden Nash (1902 – 1971) was ‘n produktiewe Amerikaanse digter wat meer as 500 humoristiese verse geskryf het. Soos:

 

The Cow

The cow is of the bovine ilk;

One end is moo, the other, milk.

 

En:

 

Reflections on Ice-Breaking

Candy

Is Dandy

But liquor

Is quicker.

 

https://web.cs.dal.ca/~johnston/poetry/cow.html Besoek 1 Junie 2022

 

Daar is natuurlik ook Dorothy Parker (1893 – 1967) wat speelse én aserbiese verse kon skep soos “Resumé”:

 

Razors pain you;

Rivers are damp;

Acids stain you;

And drugs cause cramp.

Guns aren’t lawful;

Nooses give;

Gas smells awful;

You might as well live.

 

https://www.poemotopia.com/best-poems/dorothy-parker/#10-resum Besoek 5 Junie 2022

 

En beroemde aanhalings:

 

“If you want to know what God thinks of money, just look at the people he gave it to.” …

“The first thing I do in the morning is brush my teeth and sharpen my tongue.”

 

Die digter Daniel Hugo het ‘n bloemlesing Speelse verse in 1988 saamgestel wat by Tafelberg verskyn het. In sy bundel Die panorama in my truspieël (Protea, 2009) staan hierdie spulse een:

 

“Verdubbeling”

snags terwyl die naakslakke

op die sitkamer se mat

blink spore maak

 

doen ons op die dubbelbed

(ná ‘n paar doppe)

ons eie slakding: naak.

(45)

 

II

De Vos se Môre en gistraand en die einde van die maand, uitgegee deur Human & Rousseau, is nie swaar, gewigtige gedigte nie, maar vir die lekkerlees en lekkerlag. Daar is kopknikke na Nash, Boerneef, Hugo, die reeds genoemde Ronnie Belcher (1932 – 2006) wat ons vermaak het met die volgende juwele:

 

Dis die juk dis die skei
ek is hier om te bly
as my besie vannag
in jou klofie kan wei

*

Die rooihaarflerrie
met ‘n kop van kerrie
vir almal sê sy
I love you very.

*

Die graf is toegegooi
jou plek is leeg in die kooi
die suster wat die kranse pak
hoe buk sy dan so mooi

 

https://www.litnet.co.za/ronnie-belcher-se-speelse-bekoring-leef-voort-in-van-heidebos/  Besoek 31 Mei 2022

 

De Vos se verse is stuitig, soms seer en navrant. Daar is ‘n satiriese blik op die taal wat ou woorde wegstoot en woorde soos “stunning” inspan (70):

 

Boksemdaais en pakkerasie

kaggelkakkies denudasie

lanterfanter poelpetater

oulap en kasaterwater

tierelier en verfomfaai

pampelmoes en nagkabaai

sapperloot en bullebak

koekerasie skobbejak,

maar nou moet oupawoorde wyk

as ons van vooraf als bekyk

en kan ons lekker asemhaal

met ‘n nuwe

awesome

stunning taal (70).

 

Die afdelings beweeg van Soetlemoen tot suurlemoen tot Tussen son en tussen maan na Vlytig en soms stuitig tot Freneties alfabeties na Bondig soms sondig.

Hier is ook verse wat jou laat skater:

 

‘n Lyk met ‘n pruik

klink dalk ietsie aardig

maar tog is hy heen

ordentlik en waardig.

(78)

 

Wat doen ‘n ou

as hy styfsiekte kry

en dis nie van Viagra

of Take One A Day?

Dis maar net die jare

en plaak in die are.

Dis iets uit die bose:

Osteoporose.

(42)

 

Tussen die suur en die soet. Die stout en ootmoed. Die lag met die traan.

Hierdie soort vernufsvers is uiteraard stout en politiek-inkorrek.

 

Dis ‘n gore

roesemoes

as jy vir woorde

duik en koes:

Poespas

proos

en piëlitis

kakkerlakke en mastitis

snotterbel en koekeloer

gatvol, goor en perlemoer

tonteldoos en ook koerasie

poësie en wiesiewasie.

Voel jy besmet

en half ontklee?

Blameer gerus die HAT.

(66)

 

Die inlees van woorde se verhulde, stout betekenisse kom na vore. Die twee belangrike woorde met deeltekens is op die e in hoërskool en poësie. Val dit af, word dit iets anders …

En ryme word benut. Kyk maar weer na hoe geestige digters dit benut soos Nash, Parker, Belcher …

Die geestige vers neem jou terug na die woord as woord. As klank, met dansende woordspel, assosiasies en ryme.

By geleentheid het Hennie Aucamp gewaarsku:

 

Die geestige vers en die vernufvers het hulle eie ingeboude gevare. ’n Leser kyk, om beeldspraak by te haal, hoe ’n digter in sy vers klippiehink oor ’n rivier; van klip tot klip, tot aan die anderkant van die rivier. Hy kyk met “sympathetic suspense”, soos Elizabeth Bowen op ’n keer gesê het; en dan, op nommer laaste, by die laaste klip, val die digter in die water. Kortom, die slot van die gedig is iets van ’n antiklimaks; geforseerd of flou of gemeenplasig.

https://versindaba.co.za/2009/04/28/die-panorama-in-my-truspieel/ Besoek 5 Junie 2022

 

Ek dink Philip de Vos pypkan dit netjies.

 

Die son kom op.

Die son die sak.

Ek hang my droom

aan ‘n boom se tak.

(90)

 

III

 

Dis gedigte vir die lekker-lag en lekker-huil.  Dit sluit aan by die bundels Die deng van Gauteng (1995) en Limericke vir die lekkerte (2003).  En die heerlike Die Worcester Asporcester en ander lustige limericke (1989). De Vos, terloops, is een van die meesters van die limerick in Afrikaans.

 

 

Resensie: “Skeletaal” (Franco Colin)

Friday, May 20th, 2022

 

Resensie: Skeletaal deur Franco Colin. Imprimatur, 2022. ISBN 978-0-620-98084-5

Resensent: Joan Hambidge

 

Debuut van ‘n sielearts

 

I

In die lang galery van beduidende gay-digters soos die latere Ernst van Heerden, Hennie Aucamp, Stephan Bouwer, Johann de Lange, Marius Crous, Loftus Marais, Fourie Botha, o.a. kan Franco Collin se debuut Skeletaal gevoeg word. Die “vreemde liefde” is nou bekend aan alle lesers. Onlangs is S.J. Naudé se Dol Heuning, ‘n bundel waarin die gevaarlike en makabere ontgin word, bekroon met die Hertzogprys.

Sewe van Colin se verse is opgeneem in Nuwe stemme 6 (2017) en twee verse is opgeneem in Maskers en mure (2021). Van sy verse is ook gepubliseer op LitNet en Versindaba.

Hierdie is dan die solodebuut.

 

II

In ‘n vers word Roland Barthes aangehaal: One cannot write after a hedonist. – Graham Allen Ná Pres.

En die vreemde dood van Barthes doodgery deur ‘n wasgoedlorrie. Barthes se veelkantige en veelstemmige tekste word vir hierdie leser geaktiveer in “Die dood van Roland Barthes”:

 

Die bourgeoisie het ook hóm

geassimileer en naamloos

na die Salpêtrière vervoer.

Die outeur is dood.

 

Hierdie debuut werk met mediese en psigiatriese kwessies, met verwysings na kunswerke, met herinneringe aan die jeug en die soeke na ‘n identiteit. Daar is portretverse oor bekendes. Lykdigte ook en herinnerinsgverse oor die jeug en ouers.

Barthes se “The death of the author” (1967) moet egter binne ‘n strukturalistiese konteks gelees word en die latere Barthes het hierdie reëls van die spel oortree.

“All this must be considered as if spoken by a character in a novel”, skryf Barthes in sy outobiografiese-biografie Roland Barthes deur Roland Barthes, daardie baken uit 1977. Lesers is eweneens bekend met Laurent Binet se  The 7th function of language wat in 2017 verskyn het. Is Barthes werklik deur ‘n wasgoedlorrie (per ongeluk) raakgery of is hy vermoor? Hierdie leser dink dat ‘n bundel soos Skeletaal hierdie kodes aktiveer. Die digter verneem ons is psigiater en volgens die agterblad:

Hy tree gereeld op as forensiese psigiater en het ’n bekende gesig geword deur sy kundige kommentaar in Katinka Heyns se reeks ’n Lewe met

 

Die epiteks is uiteraard belangrik, omdat dit kodes gee vir die lees van ‘n bundel.

Op die voorblad:

Vooraansig van ’n man met die vel van sy regterarm en -been in sy hand, Giulio Bonasone, sestiende-eeuse gravure.

 

III  Die grein van die stem

‘n Afdeling heet Spraakkamer. Die leser voel dikwels asof sy in ‘n spreekkamer sit.

Een van die belangrikste versamelbundels van Barthes is sy onderhoude tussen 1962 en 1980 waarin hy die siening oor die stem in al sy vorme beskou: die anonieme stem en natuurlik: die stem van die kreatiewe persoon. Barthes se analise van Balzac in S/Z illustreer hoe behendig hy tussen vlakke kan beweeg.

Ons vind in hierdie bundel portretverse, maar ook gedigte oor afwykendes: pedofiele, loervinke, transvestiete, lykskenders, ontbloters, sado-masochisme en die hele santekraam.

So die psigiater verwerk sy ellendes en ervaringe.

 

Naas(te)liefde: Lykskender

 

Tuis verswelg die hitte van vel teen vel.

Die dodehuis skeld alle verwyte kwyt.

Die gewillige ontslapene vel geen oordeel,

weier niks. Wat bly is slegs ysige respyt.

(71)

 

Die grieselige is onder andere bekend aan die digkuns van De Lange (Jeffrey Dahmer) en Marius Crous. Veral by laasgenoemde word die abjekte ontgin.

 

IV Om die ligaam te skryf

 

To write the body.

Neither the skin, nor the muscles, nor the bones,

nor the nerves, but the rest: an akward, fibrous,

shaggy, raveled thing, a clown’s coat (aldus Barthes in ‘n motto).

 

Die vleestekens is vir hierdie digter ‘n belangrike gegewe.

By Barthes (en vele teoretici oor gender) handel dit oor die sogenaamde dialoog tussen die heteronormatiewe wêreld en die gay-bestaan. Hierdie spanning skep gedigte.

 

Gryser, met sy oog van die loep geskei,

krap die man nou kop oor binnegoed

wat hy, verby die kamoeflage van fatsoen,

pak in die karapaks van ’n kwatryn.

(“Loep”, 13).

 

V Ten slotte:

Skeltaal versus skeletaal. Verhewe versus kitsch. Die skelet van denke.

Die digter navigeer die hebbelikhede en sondes van die moderne samelewing: van spermbanke tot bloubul-manne. Met portrette vir Judith Mason, David Bowie, o.a. Selfs ‘n “Kabaret van die Psigiatriese Kliniek” (81) vir Jeanne Goosen met baie verwysings en toespelings na Jung en Freud. “Selfportret tydens psigose: Vincent van Gogh, 1889” verwys na die “polichrome psigose van die beeld” (78) met ‘n pynlike portetgedig “Unwabo: Wopko Jensma” (77). En ‘n pragvers oor Robin Williams (63).

Die digter het geweldig baie gelees en verre plekke besoek.

Daar staan ‘n handvol beduidende verse in hierdie debuut. ‘n Ontginning van ander stemme in die self sal die pad vorentoe opeis. Inmiddels oorskadu die slimmighede en die psigiater die stem van die digkuns. En hy weet dit alreeds, soos ons lees in ‘n vers vir T.T. Cloete “Wetenskap en priesterskap” (53).

Maar wanneer hy dit presteer, kry ons ‘n pragvers:

 

Psigiater tydens die pandemie

 

Ek staar bo-oor my masker gans en al verstom:

die verborge maskers wat geoefen elke pyn verbloem

waaruit ek normaalweg woord vir woord moet stroop,

is konkreet oor iedere gesig gespan – oop en bloot.

(58)

 

Of in ‘n aangrypende liefdesvers “Liefde in die tyd van aardverwarming” (47). Mooi gesprekke met Breytenbach en Marlene van Niekerk staan ook hier. Mooi gedigte oor ikoonfantome.

Om af te sluit:

 

Vleestekens – Verwarm my by koue as – Spraakkamer –  Deurligtings – Oorskot – …

 

‘n Slim spel tussen vlees/dood en nadink oor die slopende werk as psigiater.

Soos hy skryf:

 

taal: Hier pryk ek nou – ’n snuistery –

teksidermies van dié gewisse slot bevry.

 

Hier gaan nog goeie verse gebeur.

 

*

p.s. Dis Elisabeth Eybers … nie met ‘n z nie (35)

Und Bitte: kan Duitse woorde asseblief met hoofletters gespel word!

 

Bibliografie:

Barthes, Roland. 1975 / 1977. Roland Barthes. Londen: The MacMillan Press. (Vertaler: Richard Howard).

–    “The death of the author” in Lodge, David. 1988. Modern Criticism and Theory. Londen: Longman.

–    1985. The Grain of the Voice. Interviews 1962 – 1980. (Vertaler: Linda Coverdale).

–   1970/1974. S/Z. An Essay. New York: Hill and Wang. (Vertaler: Richard Miller).

–  1973/1975. The Pleasure of the Text. New York: Hill and Wang. (Vertaler Richard Miller).

Binet, Laurent. 2015 / 2017. The Seventh Function of Language. Londen: Harvill Secker. (Vertaler: Sam Taylor).

Bowie, Malcolm. 1987. Freud, Proust and Lacan: theory as fiction. Cambridge: Cambridge University Press.

Ciuraru, Carmela. 2011. A (Secret) History of Pseudonyms. Londen: Harper.

Foucault, Michel. 1979. “What is an author?” in Lodge, David. 1988. Modern Criticism and Theory. London: Longman.

Hambidge, Joan. 2018. Die allegorie van lees versus die skilpoppe van interpretasie.

Steiner, George. 1978. On Difficulty and Other Essays. New York: Oxford University Press.

Artikels:

Lacan, Jacques. 1956. “Fonction et champ de la parole et du langage en psycanalyse”. Psychanalyse I (1956), 81 – 166.

Resensie: “Die brug van ongesêde dinge” (Elna van Niekerk)

Tuesday, May 17th, 2022

 

 

 

Resensie: Die brug van ongesêde dinge deur Elna van Niekerk. Turksvy Publikasies, 2022.

Resensent: Nini Bennett

 

Turksvy Publikasies is in 2020 gestig deur die digter, Hannes Visser en joernalis, Marlene Malan. Sedertdien het die COVID-19-versamelbundel, Maskers en Mure (2021), asook verskeie jeugverhale, digbundels, kortverhaalbundels en spanningsverhale die lig gesien. Daniel Hugo bestempel die onlangse digdebuut van Elna van Niekerk, Die brug van ongesêde dinge as “die opwindende werk van ’n selfversekerde digter.” Van Niekerk se verse is opgeneem in Nuwe stemme 6 (2017) en Sol Plaatje European Union Poetry Anthology (2018). Sy het tot dusver ’n geskakeerde lewe gelei as filosofiedosent, navorser, busbestuurder en sakevrou.

Volgens die HAT is ’n brug ’n konstruksie wat gebou word oor ’n rivier, kanaal, pad of spoorlyn om die verkeersvervoer te dra. Die brug kan derhalwe dien as struktuur tussen twee punte wat oor ’n oop spasie of gaping strek. ’n Tweede betekenis dui op die kontrak of verbinding tussen twee mense of partye.

In hierdie debuutbundel vind die brug, as verbindende konstruk, beslag tussen binêre opposisies soos die hede en die verlede; tussen verskillende tydskontekste en plekke, ter plaatse en internasionaal; tussen droom en werklikheid, en as ontmoetings tussen mens, dier en mitiese wesens. Poësie as digterlike uiting oorspan die ongesêde dinge of dít wat doelbewus versweë bly soos dit uitdrukking vind in die stiltes, hiate of die ellipse in taal. Taal word met ander woorde sélf ingespan as “brug” by wyse van taalkonstrukte soos sinekdogee (pp. 80 – 81) of metonimiese verwysings. In die titelgedig, “Die brug van ongesêde dinge” (p. 79) word die broosheid van menslike verhoudings weerspieël. Liefde vind uitdrukking in taal, wat as metaforiese brug enige oomblik kan “ineenstort” as gevolg van die onderliggende eksistensiële Angst wat menslike verhoudings kenmerk. ’n Mens dink in hierdie verband ook aan vorige bruggedigte, byvoorbeeld Atlas teen die vergeetrivier (2013) van Pirow Bekker waarin die brug as meervlakkige betekeniskonstruk sinvol ontgin is.

Die brug as konkrete baken vind voorts gestalte in die reisgedigte asook die heel laaste afdeling wat handel oor die spreker se belewenis as busbestuurder.

Die omslagkuns, ’n skildery van J.P. Meyer, toon ’n buffel wat bo-op ’n steenbrug staan. Die grafika op die voorplat blyk om doelbewus aan kinderkuns te herinner, ’n naïewe – of ongekunstelde – bestekopname van die kodes wat die leser dan later terugvind in die bundel, byvoorbeeld die oranje helikopter (p. 34), die windkous (p. 34), die bus, of die geel maan (p. 59). Kennelik wil die spreker die leser voorberei op verse waarin daar met verwondering en ’n vars perspektief gekyk word na die wêreld. Die verse is inderdaad ook pretensieloos en beweeg weg van ’n doelbewuste of gekunstelde sofistikasie, alhoewel die bundel steeds geanker bly binne die Afrikaanse literêre tradisie en meegaande Afrika-konteks.

Die bundel is gerubriseer in 6 dele. In deel I en II kom die spreekwoordelike engel nog nie behoorlik uit die klip nie en rafel die verse weg in retoriese segging. Hierdie gebrek aan helderheid word opgehef in deel III. Die sterker gedigte verskyn in die tweede helfte van die bundel, deel III tot VI. Alhoewel hierdie ’n belowende debuut is, kon ’n strenger keurdershand die distillaat goeie verse verder uitgedun het.

“Deel I, By-die-dinge” se koppeltekenkonstruksie sinjaleer dat taal as linguistiese en metaforiese brugkonstruksie by die byeenbring van herinneringe betrek word: die verse handel oor die intimiteit van menslike belewenis. Ek haal aan, “By-die-dinge” (p. 19), die laaste twee strofes:

 

Kerberos, jou gitswart Labrador, het in sy eie warm lyf gekruip

terwyl ons die pyn van syn verdoof

en beneweld worstel met ons bestaan

tot ons vas glo ons ís hier, by-die-dinge,

ongesplyt.

 

Nou

sou ek jou graag meer wou vra,

oor die geborgenheid van woon.

 

Sentraal tot die reismotief in die bundel, wat as vorm van Bildungs-gedigte aangebied word, staan ’n soeke na ’n gevoel van sin en geborgenheid.

Die vers, “Van Gogh se meubels” (p. 16) breek uit sy impressionistiese kokon wanneer dit as hallusionêre ervaring geskets word. Die vers kan onder meer skakel met die bekende “Bedroom in Arles” (1888) wat dié skilder in ’n kamer in die Suide van Frankryk geskilder het. Van Niekerk se aktivering van binne- sowel as buiteruimtes is sinvol:

 

Daar is aande wat my meubels

soos Van Gogh s’n

op die punt staan om los te woel

uit semantiek.

 

Ek probeer hulle anker

met ’n glas shiraz,

maar die stilte suig hulle gewig uit

en verplaas dit in mý lyf.

 

Die groot tafel lig ’n poot

Die mat rol ’n tong

die bed rol om

die mure bol uit en kankaaf in.

 

Ek staar na vorms

wat begrip ontwyk.

 

In “Stergesél” (p. 17) word die sterrebeeld Orion in al sy mitiese implikasies netjies, in tandem, gestuur. Die verloofde word voorgestel as die argetipiese man-as-jagter wat sy geliefde versaak en dan die deur gewys word.

“Deel II, Kort verse” verbeeld onder meer die belewenis van taktiele ervarings: dié van aanraking, byvoorbeeld met water (p. 30), metaal (p. 31) en klip (p. 32). Die hoogtepunt in hierdie gedeelte is “hemel” (p. 33) met sy subtiele inspeling op Jonker se “Ek herhaal jou”:

 

daar was ’n tyd toe hemel ’n nag van liefde was

jou lyf se vorm nagemaak

deur iemand anders se knoppe waar jy holtes het

en die son se lig vyandig deur gordyne skyn

die hele dag ’n ballingskap

 

tot dit weer nag is

 

Die aanbod van die tiental amorfe, eksperimentele vierreëlige verse in “Kwatryne” (pp. 35 – 36) is nie oral ewe geslaagd nie en het kwalik enige iets met die kwatryn as vaste versvorm te doen. Hierdie kort meditasies verras tog plek-plek, soos byvoorbeeld:

 

10

’n besem stof

wolk by die deur uit

warrel stadig en bol terug

in die sonstraal wat ’n reguit streep daardeur maak

 

In teenstelling met die aanvanklike gebrek aan sekure poëtiese segging, beweeg “Deel III, The Downs” op ’n hoër peil. Dié gedig (pp. 39 – 42) is ’n lang digterlike relaas in 9 dele wat verslag doen oor ’n verblyf op ’n plaas in die Limpopoprovinsie. Die volgehoue sinestetiese spel met die ouditiewe en visuele, waarin die landelike leefwêreld gemistifiseer word, sorg vir ’n geslaagde vers. Strofes 2, 7 en 8:

 

Mensestemme in mistige botone –

[…]

Die reën maak alles vertikaal.

Die huis is ’n gesinkte skip.

[…]

In die skemer wanneer die hadidas huis toe kom,

word die huis ’n klankbord vir die wind.

Die huis luister

hoe die nag die takke skuur,

die plankvloer koud word.

 

“Deel IV, Psalms vir diere” getuig van fyn portretstudies van diere. Die ontmoeting tussen die spreker en diere jukstaponeer die primitiewe met die sublieme; die spreker is duidelik lief vir diere en sy berig met deernis oor hulle weerloosheid en dood (pp. 46 – 48). Sentraal tot die bundel staan die buffelgedigte en die digter bevestig haar verbondenheid tot die tradisie van die Afrikaanse poësie deur Opperman se bekende “Vuurbees” as spilgedig voor te hou.

Hier is sprake van twee ontmoetings met die buffel, ’n konkrete, sowel as ’n simboliese ontmoeting. Op pp. 49 – 50 verneem die leser die volgende, en ek haal aan, strofes 4, 5, 6 en 8:

 

Ons ken mekaar.

[…]

Ons ontmoeting kom:

[…]

Of gaan hy my deurboor, my lyf trofee dra

in sy horings?

Gaan hy hom te pletter storm teen ’n rots,

sy horings mities vasgepen tot hy om vergifnis vra?

Of dalk ry ek triomfantlik op sy rug,

met ’n banier wat rooi-en-goud oorwinnaar wapper.

[…]

My gister en môre

knoop ín die dier,

in ’n buffelvormige skaduwee

wat oor my heelal val.

 

Die konkrete ontmoeting met die buffel en die hiperboliese invloed van die dier op die spreker roep strofe 1 van “Vuurbees” voor die oog:

 

Vuurbees

 

Die buffel ken geen metafisika:

hy soek die soetgras

en die kuil,

hy sal die kalf karnuffel,

horings in sy vyand gra,

 

ie koei besnuffel,

teen hael gaan skuil,

maar geen vrae oor môre vra –

die buffel ken geen metafisika.

 

Alleen die mens

tref in sy swerwe

tussen hede, toekoms en verlede

die spleet tot grotte

van die rede:

hy maak ’n mes,

’n vuur,

skep gode,

dink aan sterf,

prewel gebede

en moet beswerend teen ’n muur

van sy spelonk die buffel verf:

 

Die buffel van die metafisika:

die vuurbees in homself

volg, buig of bars,

enduit sy drif en drome na,

en prikkels van die brein

word piramides, Laaste Avondmaal,

wiel, chroom,

projektiele, produkte van atoom,

et cetera.

 

En voor sy besete blik

besef die enkeling

ontsteld

hy sal ook nie terugskrik

vir die alles-uitwissende slagveld –

stukkend lê alreeds

die Parthenon en Hirosjima

in die bose skoonheid van geweld.

Die buffel ken geen metafisika.

 

(D.J. Opperman. Dolosse, 1963.)

 

Die simboliese vuurbees, die mens as vuurbees wat sinspeel op die Prometheus-mite; anders gestel, die gebruik van vuur as tegnologie in die vervaardiging van wapens, bereik intertekstuele wasdom in Deel IV wanneer daar berig word oor die volksmoord in Rwanda. In verskeie verse word gefokus op die smelt van metale vir die gebruik van wapens soos lemme (p. 23). Die redelose mens se sug na oorlog as “die bose skoonheid van geweld” resoneer met Nietzsche se beskouing dat die metafisika nihilisme nastreef.

In “Grouse Mountain en ander geluide” (pp. 55 – 56) verskuif die fokus van die Suid-Afrikaanse landskap na ’n natuurreis in Kanada. Van Niekerk slaag plek-plek met mooi beeldvondste en suiwer segging, byvoorbeeld “Geel maan” (p. 59). Die spreker het per ongeluk ’n dier doodgery, maar in die proses het sy simbolies saam met die dier gesterf:

 

Die maan was só geel dat dit nie lig gee nie,

die sterre se goddelikheid kras vergiet.

Ons lê dood in die ligte van my motor,

om ons myle donker.

 

Alhoewel daar goeie verse in “Deel V, Ongesêde dinge” is, neig dié deel na ’n ooraanbod van willekeur – ’n smorgasbord van verse wat in verskillende rigtings uitwaaier. In hierdie deel is daar reisgedigte en beskrywings van plekke (p. 65); die aardsheid van ’n ontmoeting met ’n Boesman (p. 67); ’n toespeling op Alvarez se The savage god (p. 72); verse met aweregse erotika as invalshoek (pp. 75, 90) en verse wat geklee is in ’n mitologiese stoffering (pp. 73, 78 – 79), om enkeles te noem. Verfrissend egter is wanneer die spreker, as moderne reisiger, haar tegnologiese hulpmiddels soos GPS-koördinate, Google Maps en Android-tegnologie inspan om werklikheidsgetroue weergawes van hedendaagse reise weer te gee: hierdie hulpmiddels tree inmiddels op as ‘stille’ medereisigers (pp. 66, 69 – 70). Belangrike gedigte in Deel V is dié waarin die spreker se besorgdheid oor kinders uitdrukking vind, byvoorbeeld in “Die seuns van Dinokana” (p. 86). As gevolg van ’n uitsiglose bestaan, lei hierdie seuns se premature seksuele wasdom tot ’n promiskue leefstyl. “Die kinders van Kigali” (pp. 98 – 99) vertel van ’n besoek aan ’n museum in Rwanda waartydens die spreker hierdie historiese slagting figuurlik herleef. Ek haal aan, strofes 7 – 10:

 

hier glimlag die héél kind nog

in ’n verbleikte foto

 

voor jy die saal uitgekyk het,

drup hulle bloed oor jóú elmboë

wat die kapmes swaai

 

verskriklike gedagtes

maal in jou kop,

jou aandadige knieë knak

 

jy huil in jou afgekapte hande

 

Met die spreker se besoek aan die museum plaas sy die verlede allegories in die beskuldigdebank: die rol van geheue en skuld word beklemtoon, naamlik dat die mens nooit die gruwels en onregte van die verlede mag vergeet nie. Oor laasgenoemde onderwerp het die Duitse regter, Bernard Schlink, onder meer die volgende gesê: “Doing history means building bridges between the past and the present, observing both banks of the river, taking an active part on both sides.”

“Deel VI, Busrygedigte” vorm nog ’n hoogtepunt in die bundel. Volgens Van Niekerk se biografiese inligting was sy werksaam as busbestuurder. Die digter as busbestuurder aktiveer temas van poësie wat sélf in transito beweeg – aaneenskakelend tot hierdie gedigte dink mens aan die film Paterson waar die busbestuurder die kyker attent maak op die daaglikse neerpen van poësie, van poësie as herhalende, ritualistiese daad. Hierdie sestal verse ontroer in die grafiese beskrywings wat enersyds brutaal eerlik is, maar andersyds die sensitiewe bewussyn van ’n filosoof reflekteer. Temas soos die Pretoria-omgewing met haar laatmiddagreën, die Kerkstraat-bomontploffing van 1983 en die vervoer van dienspligtiges tydens die apartheidsregime kom voor. “Busrit” (p. 105) flankeer met Eybers se “Busrit in die aand”:

 

Die dag breek in wiele:

dit skeur oop soos toedraaipapier.

Die Yskor-vulkaan se rook

maak ’n koepelstad.

In die leë bus speel Donovan

oor en oor

tot die battery pap is

 

tot die tape uitryg.

 

Vroeg – tussen huis en werk –

is die mense stil.

Ek

(onsigbare busdrywer)

sien agter hulle oë –

hulle dra hulle moegheid soos ou klere

en so, teen die aand,

laai ek ’n bus vol naakte oë

en dungedrade siele.

 

Die digter se volgehoue spel met oorgange, voltooid én onvoltooid, beliggaam in die dwingende begeerte om ’n brug te slaan oor die gebrokenheid van die menslike kondisie. Ten spyte van sporadiese dowwe kolle, of verse en afdelings wat sterker teruggesnoei kon word, is Die brug van ongesêde dinge ’n sterk debuut. Van Niekerk, met haar natuurlike aanvoeling vir metaforiek skep aangrypende en onthoubare verse – hier is ʼn digter van wie mens graag méér sal wil hoor.