Resensies

Resensie: Drol innie drinkwater (Churchil Naudé)

Monday, January 11th, 2021

 

 

 

Drol innie drinkwater deur Churchil Naudé. Naledi, 2020.

 

Resensie: Stefan van Zyl

 

In Nuwe Stemme 6 (2017) word Churchil Naudé, rymkletser van Mitchell’s Plain, as een van die nuwe stemme in Afrikaanse poësie geïdentifiseer. Sy vers “Die woord” (pp. 30-32) het toe reeds die toon van sy poësie aangegee en met die opname daarvan in sy debuutbundel, Drol innie drinkwater (2020), verander dié nuwe stem, wat sedert die begin van die vorige dekade via klankgelowe gehoor kan word, in ʼn gevestigde stem op papier:

 

[…]

as jy die woord wil rangskik volgens jou soort en volgens jou tipe
dan sê ek bring nog bietsie sout en bring bietsie piepe’
sodat ek hierdie woord wat jy so liefhet
kan besmet met verkoue en uitheemse griepe

ek is’ie drol innie drinkwate’
die gat innie sinkplate
wat jou woord kom besmet met ongesertifiseerde prate
wat jou woord se siel aan die duiwel wil ve’koep
wat die woord dikgesyp maak met vrot wyn op my stoep
wie is jy om die woord gevange te hou in jou teorieë
jou instansies
jou kerk

[…]

 

Die bundel bevat 51 verse waarvan sommige die lirieke van songs op sy albums Kroeskop vol geraas (2015) en Kroesifaaid (2018) is. Hoewel die voorblad in skakerings van blou is, is die oorheersende kleur wat vanuit die verse voortvloei die van bloed wat direk verband hou met die veelvuldige identiteit- en maatskaplike kwessies wat onvermydelik deel van Naudé se belewing van die Kaapse Vlakte is. Die vers “Die bloed” (pp. 14-16) beklemtoon hierdie tematiek:

 

[…]

as die bloed by jou vloei
vloei my trane j
want die goed binneʼn jou
is die goed in my
want die bloed binneʼn jou
is’ie bloed in my
yes
hoe gaan j bloed stry

 

Die digter se komplekse verhouding met die spanning tussen Standaardafrikaans en Afrikaaps (waarin al die verse geskryf is) is een van die duidelikste merkers van veral die identiteitkwessies wat in die bundel hanteer word. Die vers “Praat saam met my” (pp. 86-87) is ʼn sprekende voorbeeld van hierdie spanning en verduidelik waarom Naudé homself as die spreekwoordelike “drol in die drinkwater” (of “rooiwyn op ʼn nuwe mat”) van Afrikaans beskou:

 

[…]

hulle sê hei! gebruik my taal suiwer en korrek
en ek sê hei! hou asseblief tog net jou bleddie bek

[…]

 

In aansluiting hierby spreek die digter voorts die volgende (sarkastiese) versugting uit in die vers “Die mooi-mooi gedig” (pp. 20-22):

 

ek wil graag ʼn mooi gedig skryf
sonder kru taal
sonder issues
wat ander belas en bemal
met perfekte Afrikanernasionalistiese suiwer
spierwit
wit Afrikaans
wat mense in Welkom en ander omliggende dele nie sal walg nie

[…]

 

Sou hy egter in Afrikaaps skryf, antisipeer hy die volgende:

 

[…]

maar dit sal seker die taalpuriste verknor
hulle brullende bekke vermor
ʼn morbiede moraliteit
ons publiseer net
winsgewende winsdrewende winskopie-kommoditeit
die vierde apie sit-sit met ʼn pen sonder ink
dan dig digters nie wat hulle dink
dan kan die riviere stil-stil verdrink
dammetjies begin stink
stagnant
ongesertifiseerde verdagte gedagtes
is verbode om hier te plant
neerhalende opmerkings is konstant
kom ons hou ʼn kompetisie waar net mooi poësie ʼn goue medaljetjie
en ʼn gedenkplaatjie kan
wen wen wen want
ons het kontant

[…]

 

Uit die aangehaalde verse blyk dit duidelik dat Naudé as die “antoniem vir onderdanig” (p. 35) tereg in opstand kom teen diegene wat Afrikaans as “private property” (p. 30) beskou en sprekers van Afrikaaps probeer uitsluit. Hy slaag egter met sy poësie daarin om hierdie sogenaamde “privaat eiendom” te onteien en ontsluit sodoende verskeie nuwe moontlikhede vir sprekers van Afrikaaps.

In die openingsvers van die bundel spreek die digter die leser direk aan:

 

Leser (p. 7)

Ek dink
ek is meer ʼn digtersdigter
as wat ek ʼn nugter digter is
jy kan nie net hier kom lees
en verwag om meegevoer te word nie
jy kan nie net sommer so
jou oë
op hierdie blaaie gooi
en dink jy gaan volraak nie
om te lees
moet jy ook wees
om te eet
moet jy ook geëet word
samewerking
so kry beide se bene versterking
wat is die skryf
as dit nie ʼn lees ken nie

 

Hierdie waarskuwing dat die leser nie met vooropgestelde idees na die verse in die bundel moet kom nie, is uiters geldig want met die eerste lees van die bundel kan die leser maklik oorrompel word deur ʼn allesoorheersende gevoel van wanhoop met afwisselende verligting wat spoedig weer in wanhoop omsit. Naudé wend hierdie spanning in sy skreiende verse doelbewus aan ten einde die leser bewus te maak van en direk te konfronteer met sy (wit) bevoorregting en sonder omhaal te wys hoe ver verwyderd sodanige bevoorregtes staan van die uitdagings wat veral die mense op die Kaapse Vlakte daagliks in die gesig staar.

Van die kwessies wat hy met sy snydende sosiale kommentaar hanteer sluit in geweld (“Onse vaders”), substansiemisbruik (“Verdriet”), armoede (“Ek” en “Valentynsdag”), ongelykhede (“Ons is nie almal so nie”), geloofsworsteling (“Is hy op pad?” en “Standerd drie”), rassespanning (“Fout” en “Ek is hier”), veroudering (“Breekbaar”), dood (“Die ou vannie oomblik”) en die manier waarop al hierdie faktore interpersoonlike verhoudings (“Die voetsekhie’wegblues” en “Sorrie”) en die digter se belewing van liefde (“Ondervinding” en “Liefde”) beïnvloed. Hoewel enkele verse as voorbeelde hier uitgelig word, word die temas deurgaans vervleg soos in Naudé se treffende herskrywing van Anton Goosen se 1979-treffer “Boy van die suburbs”:

 

Boy vannie suburbs (p. 10)

hy’s ʼn
boy vannie dam
in sy hart is ʼn vlam
hare min gekam
soes’ie khoi en san
son of the soil
deur sy ma gespoil
deur sy pa geabba
min gesien van dadda
min gespin van kerk
in sy moer gewerk
en sy sak is swak
maar sy hart bly sterk
en hy sprei sy vlerke maar sy vel het perke
in sy land is hy vry
maar die past los merke

 

Die vers in die bundel is ʼn verkorte weergawe van die vollengte snit wat hy in 2015 saam met Goosen opgeneem het. Dit is beslis die moeite werd om die kort dokumentêr getiteld Boy vannie suburbs (2016) te kyk en ook na die fassinerende onderhoud op Tunes Live Podcast (2019) te luister ten einde meer insig in Naudé se lewensuitkyk en verhouding met Afrikaans te kry.

Hoewel die verse in geskrewe vorm volkome as selfstandige poësie slaag, verkry dit tog ʼn ekstra emotiewe betekenislaag wanneer dit gerymklets word. Die verse is duidelik nie veronderstel om bloot tussen die blaaie van die bundel vasgevang te bly nie en wíl verbaal vrygestel word ten einde gehóór en liggaamlik belééf te word. Met Drol innie drinkwater neem Churchil Naudé uiteindelik sy volwaardige plek as digter in die Afrikaanse letterkunde in:

 

Digkuns (pp. 33-34)

[…]

dig baar baie babas binne-in bundels
en so
koppel gedigte heupbeen en ruggraat
bloed en aar
die kitaar met die snaar
jou dns
met die wêreld se res

[…]

 

[In Episode 8 van Ek wou nog sê wat op Maandagaand 1 Februarie 2021 om 19:30 – 20:00 op VIA uitgesaai word, gesels Daniel Hugo met Churchil Naudé.]

 

 

Resensie: Die testament (Bester Meyer)

Saturday, January 9th, 2021

 

 

 

die Testament deur Bester Meyer. Naledi, 2020.

 

Resensie: Stefan van Zyl

 

As inleiding tot hierdie kort resensie van die regsgeleerde en musikant Bester Meyer se debuutbundel, die Testament (2020), stel ek die digter self aan die woord:

Ek weet nie of alles wat gesê en hier neergelê is in swart letters van die alfabet gesien kan word as gedigte nie, of dit die stempel van dit wat as literêr beskou kan word, sal wegdra nie. Dit maak nie meer saak nie. Wat is gedigte dan nou werklik? ʼn Niks. Net soos wat ons as mense dan ook maar eintlik ʼn niks is. ʼn nietigheid in die Groot Niet. Wat gee ʼn geskrif sy gewig? Sy waarde? Seker maar die feit dat hy in sekere opsigte te lig bevind moet word om vir ander te vertel dat waarde nie altyd gemeet kan word aan wat die status quo as waardig beskou nie. […] Soms moet ons odes nie noodwendig betekenis probeer daarstel nie. En soms moet die kritici weggejaag word van ons odes af om plek te maak vir odes om vrylik gesing te word deur dié waarvoor betekenis nie belangrik is nie (in die woorde van Darwiesj se gedigte) (pp. 151-152).

Met hierdie standpunt as agtergrond gee ek ʼn uiters bondige oorsig van die struktuur en inhoud van die Testament. Dié lywige bundel bestaan uit ʼn inleidende gedeelte getiteld “Ons is naamloos”, wat opgevolg word deur nege dele getiteld “Sê my, man van Paname”, “Die klank van die son”, “Die boot”, “As ooit”, “In die selle van bevryding”, “Een-, twee-, drie-, vierkuns (deel I-IV), “Die Verhoor”, “Die Testament” en “Musiek vir jou ure”. Daar is egter geen poësie in die laaste afdeling nie, maar wel bemarking van Meyer se album, Musiek vir jou ure, wat toonsettings van verse deur NP Van Wyk Louw, Ingrid Jonker, Breyten Breytenbach en Gisela Ullyatt bevat. Die bundel is eklekties van aard en benewens die oorspronklike en vertaalde vrye en narratiewe verse kom daar ook mymerende prosa (veral in Deel 6), ʼn dramateks in Deel 7 en ʼn essay in Deel 8 voor.

Die formele nommering van die afdelings en verse in die inhoudsopgawe herinner aan die hoofde van betoog wat in howe gebruik word en sluit aan by wat beskou kan word as die hoofbetoog van die bundel, naamlik om wêreldburgers te oortuig om saam te staan ten einde hedendaagse uitdagings, onder andere die Covid-19-pandemie wat breedvoerig in Deel 5 en Deel 6 van die bundel hanteer word, die hoof te bied. Teologie, religie, mitologie en spiritualiteit is van die temas wat die sterkste figureer en word deurentyd vervleg met eksistensiële vrae, transformasie, maatskaplike en politieke kwessies, en, onvermydelik, die digter se ervaring en beskouing van verskillende aspekte van die liefde. ʼn Goeie voorbeeld van hierdie versmelting van temas kan gesien word in hierdie vers in Deel 3:

 

ʼn Oproep tot Ashtanga (pp. 44-45)

om en om
buig ek by die lotus voete
van ʼn Jesus, ghoeroe self, ghoeroe
om
ontwaking van die self te openbaar –
die vorm van noodwendige goedheid
medisyne man kom neem my hand
maak hierdie dwaling
van geboorte en van dood
gesond, en om en om en om
ʼn saluut aan Patañjali om

hy wat mens se vorm neem
tot by die skouers van bestaan,
sy seeskulp, skyf en swaard
ʼn nagmaalbeker in en uit,
en om en om en om
soos Jesus aan die kruis
vir my

voorspoed vir die mense
voorspoed vir die leiers
wat die aarde beskerm
op die pad na geregtigheid.
voorspoed vir die koeie –
vrede onskuld aardse moeder
vir skoliere van deugsaamheid
en mag die wêrelde glim
met die in en uit asem
van mede-deel-saamheid

mag die wolke op tyd hul reën bring
en lande oorvloedig wees met koring.
mag burgertwis van huis tot huis verdwyn
en volke wonings bou wat vrees ontsê.

skenk kinders en kleinkinders
aan die wat daarvoor vra
en behoed tog die armes
in hierdie donker dae …

en laat ons om en om en om
– tog leef –
vir honderde jare …

die ligging van die heelal
is tog so hier, hierdie oomblik
hemels – Heer Jesus –
Patañjalim – ʼn bede –
vir vrede
om en om
en vrede
om en om en
Om

 

Daar is ook verse oor die natuur, plekke soos Sunset Beach, Alberton en Orania, digkuns, joga, die regswêreld, siekte en dood. Die bundel is voorts dig gelaai met intertekstuele verwysings (Breytenbach, Brink, die Bybel, Camus, Cohen, die Dalai Lama, Floyd, Freud, Gandhi, Gibran, Joplin, King, Krog, Lennon, Mandela, Nietzsche, Rabie, Rousseau) wat die ernstiger leser noop om heelwat ekstra leeswerk te doen ten einde ʼn meer bevredigende greep op die bundel te kry. Dit is egter moontlik dat hierdie ryk intertekstuele aanbod die bundel minder toeganklik vir die deursneeleser van Afrikaanse poësie kan maak.

Breyten Breytenbach se bundel Oorblyfsel/Voice over (2009), waarin hy in tweetalige verse ʼn poëtiese gesprek met sy vriend die ontslape Palestynse digter Magmoed Darwiesj voer, het as hoofimpetus vir die skryf van die bundel gedien. In Deel 8 van die bundel gee Meyer, as sogenaamde “eksekuteur” van die Testament, aan die “begunstigdes” (lesers) ʼn uiters komplekse filosofiese uiteensetting van sy skryfproses en die rol wat Breytenbach en Darwiesj se werke daarin gespeel het. Hierdie uitgesponne essay word voorafgegaan deur ʼn Afrikaanse vertaling van Darwiesj se vers “Die dobbelaar” wat geskoei is op die Palestyns-Amerikaanse digter Fady Joudah se Engelse vertaling vanuit die oorspronklike Arabies:

 

Die Testament (p. 151)
(ʼn Oorbly-wende meditasie)

My enigste hand in (ʼn)(dié) gedig
is om die ritme te gehoorsaam,
en haar beweging aan te voel,
een gewaarwording
wat in ʼn ander verander
en voorgevoel wat betekenis openbaar:
bewusteloos in die eggo van woorde –
my self se toonbeeld
soos dit homself her-vestig
vanaf my “ek” na ʼn ander –
my vertroue en hunkering
vir fonteine van water.

 

Volgens die erkennings agterin die bundel sal die volledige vers gepubliseer word in Meyer se Afrikaanse vertalings van Darwiesj se verse wat eersdaags as Die vlug van ʼn vreemdeling gepubliseer word. Van hierdie vertalings verskyn wel reeds op Versindaba.

Benewens die verse van Breytenbach en Darwiesj steun die bundel swaar op veral twee romans van André P. Brink, naamlik Lobola vir die lewe (1962) en Miskien nooit (1967). Die invloed van eersgenoemde teks word regdeur die bundel gevind met die gebruik van kort genommerde verse met die gedeelde titel “Klein Bedesnoer” wat ʼn herskrywing van soortgelyke skryfsels in Lobola vir die lewe is. Buiten hierdie kort versies is daar ook uitgebreide plasings van die oorspronklike romanteks aan die einde van sommige verse. Die verse in Deel 4, wat aan André P. Brink opgedra word, volg in dieselfde trant die storielyn (beelde en karakters) van Miskien nooit.

Die gevaar wat ʼn digter loop wanneer daar só sterk op intertekstuele spel met drie kanonieke skrywers gesteun word, is dat dit moeilik word om sy eie stem te laat hoor. Myns insiens het Meyer te veel verskillende dinge in een bundel probeer doen en dit kan moontlik vir sommige lesers tot ʼn onbevredigende leeservaring lei. Aan die ander kant slaag hy wel oorwegend daarin om die “eksistensieel nihilistiese beskouing van ʼn paar dekades gelede te laat herleef” in hierdie “metafisiese revolusie”. die Testament (2020) word tans deur Meyer in Engels vertaal met die titel Rebel song (wat onmiskenbaar ʼn direkte verwysing na die gelyknamige vers in Breytenbach se bundel Lady One (2002) is). Voornemende lesers kan na lokvideo’s van die Testament op Meyer se YouTube-kanaal kyk.

 

 

Resensie: Die pelgrimsverhale van Geoffrey Chaucer (vert. deur John Boje)

Thursday, January 7th, 2021

 

 

 

Die pelgrimsverhale van Geoffrey Chaucer vert. deur John Boje. SA Akademie vir Wetenskap en Kuns, 2020.

 

Resensie: Marlies Taljard

 

Wanneer `n mens met `n teks soos Die pelgrimsverhale van Geoffrey Chaucer voor jou sit, `n teks waaraan die vertaler meer as 60 jaar gewerk het, is dit moeilik om die regte woorde te vind. Hoe begin `n mens? Hoe laat jy die boek in `n kort resensie tot sy reg kom? Die doel van `n resensie is nie om oor `n deeglike studie van `n literêre werk verslag te doen nie, maar om die leser te prikkel om self die werk aan te skaf en te lees. Dit sal ek hier in `n beperkte aantal woorde probeer doen.

Boje se vertaling van Chaucer se bekende Canterbury Tales is die mees volledige vertaling van dié teks wat in Afrikaans bestaan. Die ontstaansgeskiedenis, teoretiese verantwoording en filosofiese raamwerk wat die vertaling onderlê, kan gevind word in Boje se PhD-proefskrif wat by die volgende skakel beskikbaar is:

https://repository.up.ac.za/bitstream/handle/2263/74353/Boje_Save_2019.pdf?sequence=1&isAllowed=y

Volgens Boje is die doel van `n literêre vertaling “the removal of a text from its historical linguistic, literary and cultural context in order to recreate it in a different linguistic, literary and cultural context” (Boje, 2019:1). Dit kan maklik verstaan word dat `n Middeleeuse teks wat in Middelengels geskryf is binne `n streng Katolieke opset, moeilik getransponeer kan word na `n 21ste-eeuse Afrikaanse opset waarin die Protestantisme steeds `n belangrike rigtinggewende verwysingsraamwrk vorm. Oor dié netelige probleem berig Boje volledig in sy proefskrif. Volgens prof. Ilse Feinauer (op die agterflapteks) is een van die belangrikste bydraes wat hierdie vertaling lewer, dat dit die teks makliker verstaanbaar maak vir Afrikaanse studente wat dit moet lees. Sy wys ook op die waardevolle toegevoegde waarde in die vorm die parateks, wat belangrike verklarende voetnote bevat. Hierdie aspek van die boek plaas die vertaling, benewens sy literêre aard, ook binne die sfeer van akademiese navorsing.

Op `n eerste vlak van die leesproses het ek die “storie” soos dit in 441 kleingedrukte bladsye vertel word, besonder lesersvriendelik gevind. Die Canterbury Tales is oorspronklik in jambiese versvorm geskryf, hoofsaaklik in rymende koeplette. Boje sê in sy Voorwoord hy het so ver as moontlik by dié vorm probeer hou. Groot digters het hulleself al in die skande gesteek in `n poging om so `n teks te vertaal, aangesien dit `n vorm is wat byna bomenslike eise aan die digter/vertaler stel, veral in hierdie geval, gegewe die tekslengte. Boje wys egter daarop dat die metrum heeltyd op die agtergrond moet bly en nooit die natuurlike gesprekstoon mag oorheers nie (Boje, 2020:ix). Dit kry die vertaler besonder goed reg en ek wil hom van harte daarmee gelukwens. Ek haal ter stawing willekeurig aan uit die Kannuniksverhaal. Benewens die vertaler se bedrewenheid met rym- en ritmiese aspekte, blyk uit hierdie passasie ook in welke mate die vertaling in hedendaagse idiomatiese Afrikaans praat:

 

Van ’n heer kanunnik-regulier gaan ek

vertel wat ’n hele stad met die omtrek

van antieke Rome, Troje, Ninevé

en Aleksandrië, plus nog een of twee

met al sy swendelary sou kon besmet.

G’n skrywer op dees aarde, wil ek wed,

kan hom beskryf, al had hy ’n duisend jaar;

in valsheid was hy ongeëwenaar.

So ingewikkeld was sy redenasies,

versier met soveel slinkse fieterjasies;

met sy gladde tong was hy daartoe in staat

om enigeen ’n gat in die kop te praat,

tensy dié net so ’n duiwel was soos hy.

Hy het al baie om die bos gelei

en sal daarmee aanhou so lank as wat hy lewe.

Tog is daar dié wat hul myle ver begewe

ten einde hom te sien, met hom te praat,

onkundig van sy gruwelike kwaad.

Gun my die kans om daarvan te vertel;

ek sal dit alles aan die orde stel.

(Boje, 2020:381-282)

 

`n Woordelikse Afrikaanse vertaling van `n teks so kultuurvreemd soos die Canterbury Tales sou waarskynlik vir moderne lesers byna net so vreemd gewees het as die Middelengelse teks self. Hoewel die vertaler met so `n positiwistiese instelling begin vertaal het, moes hy sy vertaalstrategie egter in die loop van die vertaalproses dramaties aanpas. Hy skryf:

 

… even as I was translating, an epistemological revolution was taking place. I grew up in a world of apparent certainties, and when I first embarked on translating Chaucer, similar certainty prevailed also in relation to that task. I perceived my source text as an immutable datum, like an object in a laboratory, which I approached “objectively” with a view to rendering the units that comprised it, the words and phrases with their fixed meanings, by means of “equivalents” or, at any rate, approximations, sourced with the help of a bilingual dictionary (Boje, 2019:2-3).

 

Uitindelik het die outo-etnografiese metode, `n metode wat sterk ooreenstem met die Duitse filosoof Schleiermacher se insigte dat die gaping tussen die kultuur van lesers van die bronteks en lesers van die doelteks in ‘n vertaling verklein word, vir Boje die mees doeltreffende vertaalstrategie blyk te wees. Dit is `n strategie wat die vertaler noop om persoonlik by die leeshandeling betrokke te raak en om kwalitatiewe besluite oor sy vertaling te neem. Dit behels refleksie oor die teks, sy betekenis en toepaslikheid op die kultuur wat die doelteks in gedagte het. Uiteindelik is dit `n transformerende metode wat die teks toeganklik maak vir hedendaagse Afrikaanse lesers. Boje verdedig sy keuse van vertaalstrategie soos volg:

 

In keeping with these insights, I have adopted an autoethnographic method as described by H. Chang. This is a qualitative research method developed to supersede such totalizing metanarratives (the grands récits of Jean-François Lyotard) as the unification of knowledge and human liberation. Autoethnography is therefore premised on a self-reflective interrogation of experience, which uncovers multiple layers of identity to connect the personal and the cultural (Boje, 2019:4).

 

Tog verhoed hierdie metode nie dat die tipies Chauceriaanse elemente van die teks verlore gaan nie. Vervreemding (Verfremdung), `n term wat deur die Russiese Formaliste gebruik word (vgl. Viktor Shklovsky), behels die effek van vreemdmaking – die essensie van alle kuns ten einde die aandag op sekere aspekte van `n kunswerk te vestig. Boje volg myns insiens `n gebalanseerde strategie waarvolgens bepaalde elemente van die teks geakultureer word, maar ander aspekte hulle vreemdheid vir die Afrikaanse leser behou. Dikwels word dié vreemde elemente dan in voetnote verduidelik. Ek dink byvoorbeeld aan die gebruik van verouderde Afrikaanse woorde, ongewone sinskonstruksies, die blomryke styl waarin die Ridder byvoorbeeld sy verhaal vertel en aan bepaalde beskrywings van emosies wat tipies van die Middeleeuse Ridderlike styl is, byvoorbeeld die reaksie van Palamon toe hy die skone Emilie gewaar:

 

Dis nie gevangenskap wat my laat ly;

ek het eerder deur my oë seergekry

tot in my hart

– my doodsteek

’s dit voorwaar.

Die skoonheid van `n dame wat ek daar

onder in die tuin sien wandel het, Arkiet,

is die oorsaak van my trane en verdriet.

Ek weet nie of sy vrou is of godin,

maar Venus moet dit wees, dink ek my in.’

Toe sak hy op sy knieë neer en bid: ‘Venus, in die vorm van `n vrou het dit

vir jou behaag om aan my te

verskyn,

`n arme wese wat in wanhoop kwyn (…)

(Boje, 2020:26)

 

Die pragtige verhewe register van Afrikaans blyk uit hierdie en talryke ander teksdele – dit is `n register wat vandag nog deur weinig skrywers beheers word en waarin die vertaler iéts van die styl van die oorspronklike Chaucer-teks probeer weergee.

Aan die ander kant kom Chaucer se aardsheid en boertigheid, wat heerlik op die Afrikaanse tong lê, onder andere in die verhaal van die Meulenaar na vore, soos in die volgende passasie:

 

“Nou luister almal,” sê die Meulenaar.

“Eers lê ek dié erkent`nis aan jul voor:

ek weet ek’s dronk; aan my stem kan ek dit hoor;

en as my tong my in die steek sou laat,

verkwalik my nie: dis die bier wat praat.

`n Stigtelike storie kry jul nou

aangaande `n timmerman en dié se vrou;

hy’s horings opgesit deur `n student.”

Die Meier het geantwoord: “Kry tog end

met al jou gomtor-, dronk vuilpratery.

Dit is `n sonde, asook sotterny,

om mans te hoon met dié beswaddering

en vroue-eer in die gedrang te bring.

Daar’s baie ander goed om oor te praat.”

(Boje, 2020:69).

 

In 1990 word die Akademieprys vir Vertaalde werk aan John Bojé toegeken vir `n gedeeltelike vertaling van die Canterbury Tales wat hy later uitgebrei het en wat die Akademie in 2020 uitgegee het as Die Pelgrimsverhale van Geoffrey Chaucer. Die slotparagraaf van die kommendatio wat tydens die oorhandiging van die Akademieprys in 1990 gelewer is, is steeds van toepassing op Boje se volledige vertaling van die Canterbury Tales:

Met sy vertaling van Chaucer se Canterbury Tales toon John Boje dat hy teksgetrou én leesbaar kan vertaal. Chaucer praat inderdaad twintigste-eeuse Afrikaans sonder dat sy reis deur die eeue hom stroop van die kwaliteite wat hom een van die groot skrywers van alle tye maak (Boje, 2019:28).

Ek beveel hierdie vertaling aan vir een en almal wat `n liefde het vir klassieke tekste, enige iemand wat hom- of haarself verbly in die keurige gebruik van Afrikaans en enige iemand wat nog nooit die moed gehad het om Chaucer in Middelengels te lees nie. Chaucer se karakters, elk met ‘n eie tipies menslike identiteit, elk met sy foute, sy strewes en sy passies, spreek oor ses eeue heen deur hierdie vertaling op so ‘n wyse tot ons dat ons as moderne Afrikaanse lesers onsself steeds met hulle kan vereenselwig.

 

Bronverwysings:

Boje, J.G. 2019. “Save oure tonges difference”: Reflections on translating Chaucer’s Canterbury Tales into Afrikaans. Ongepubliseerde PhD-Proefskrif. Universiteit van Pretoria.

Boje, John. 2020. Die pelgrimsverhale van Geoffrey Chaucer. Pretoria: SA Akademie vir Wetenskap en Kuns.

 

 

Resensie: Kameleon (Charlotte van den Broeck, vert. Daniel Hugo)

Sunday, December 27th, 2020

 

 

 

Kameleon deur Charlotte van den Broeck, vert. Daniel Hugo. Protea Boekhuis, 2020. ISBN 9781485310211

 

Resensie: Nini Bennett

 

Die Belgiese digter Charlotte van den Broeck se poësie is vertaal in Engels, Duits, Spaans, Frans, Serbies en Arabies, en nou ook in Afrikaans, danksy ’n inisiatief van Protea Boekhuis en ons voorste vertaler, Daniel Hugo. Hugo het meer as vyftig boeke uit Nederlands en Engels vertaal. Die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns het hom twee maal bekroon vir sy vertalings uit Nederlands. Van den Broeck, weer, het vir haar naam gemaak as Europese voordragkunstenaar. Maar ’n goeie voordragkunsenaar met die regte timbre kan selfs swak poësie goed laat klink – dit is kritiese lesersoë wat besluit of ’n digter die toets slaag, al dan nie. Van den Broeck is geloof vir haar debuut, Kameleon (2015) as vernuwende stem. Die bundel is met die Herman de Coninck-debuutprys bekroon en haar tweede bundel, Nachtroer (2017) was genomineer vir twee pryse.

Naas ’n soepel vertaling bied Kameleon ’n onthutsende, dog gepoleerde toevoeging tot die bestaande korpus vertaalde Afrikaanse poësie.

In Kameleon werk Van den Broeck met die verkleurmannetjie as uitgebreide metafoor. Die omslagkuns is strak, in skakerings van groen en bruin, die vernaamste skutkleure van dié diertjie. ’n Verkleurmannetjie staan in die teken van verandering, metamorfose, emosionele (kleur-)fluktuasies en versmelting met die agtergrond waarin beweging, lyn en vorm ’n rol speel. Die bundel wemel van die metamorfose van metafore self – in geheel, ’n bundel vir die fynproewer wat bedag is op die vervreemdende aspekte van die taal waarin die foregrounding van die woord aandag geniet.

Maar óók die vertaler, Daniel Hugo is, figuurlik gesproke, ’n verkleurmannetjie. Hy moes aanpas by Van den Broeck se digterlike idiosinkrasie en die poësie “kamoefleer” in die teikentaal, Afrikaans. In Kameleon is slegs die Afrikaanse vertalings van die verse gebundel, nie die bronteks, met die Nederlandse gedigte nie – wat op ’n ironiese manier ’n goeie ding is, want Hugo slaag die vernaamste toets waaraan ’n goeie vertaler gemeet word. Die verse moet lees asof dit oorspronklik geskryf is; nié tweedehands nie, en nié kunsmatig nie. Die bundel bied ’n outentieke Afrikaanse leeservaring. Ek het wel die oorspronklike Nederlandse teks by die vertaler bekom en vergelyk gerus die volgende werklikheidsgetroue vertaling:

 

Flamink

Ek slaap soos wat flaminke staan:

met een been reguit, die ander een

by die knie geknak teen my maag

soos ’n opgevoude blindestok.

Op hierdie donsbed, wankelend in donkerpienk

toe nog uitgestrek nek teen nek

het ons stadig twee verstrengelde

worse geword, snakkend na asem.

Flaminke verower mekaar sinchroon

’n hoofse paringsdans, minstens vir twaalf

wimperblikke ’n monogame lewe lank.

’n Ridderlike lansgeveg wat ons veral ken uit televisieprogramme.

Eers was ons nog grys

nou is ons byna vlieëniers

byna ’n ode aan voëls.    (p. 23)

 

Flamingo

Ik slaap zoals flamingo’s staan:

met één been gestrekt, het andere

bij de knie geknakt tegen de onderbuik

als een opgeplooide blindenstok.

Op dit donzen bed, wankel in donkerroze

toen nog uitgestrekt nek aan nek

werden we langzaam twee verstrengelde

worsten, snakkend naar adem.

Flamingo’s veroveren elkaar synchroon

een hoofse paringsdans, minstens twaalf

wimperblikken een monogaam leven lang.

Een steekspel, dat we vooral kennen van televisieprogramma’s.

Eerst waren we nog grijs

nu zijn we bijna piloten

bijna een ode aan vogels.

 

In die persverklaring word die bundel beskryf as “ironiese, speelse en subversiewe gedigte wat ’n meisie se identiteitsoektog na vrouwees kaart”. Onheilspellende verbeelding kenmerk die gedigte – en Van den Broeck se poësie het ’n vreemde uitwerking op die leser. In ’n sekere sin figureer die verse soos ’n Rorschach-toets. In die leser se poging tot betekenisgenerering word hy gedwing tot ’n (dikwels ongemaklike) introspeksie van geprojekteerde emosies. Die gedig, “Rorschach” (p. 41) onderstreep iets van die digter se werkswyse:

 

As ek my stamp, wil ek weet watter vorm

die blou plek sal aanneem

of daar aan ’n verslete verlange nog simboliek

te wen is, ek weet nie, […]

 

Tematies handel die bundel oor landskappe, wat die “agtergrond” van die kameleon sinjaleer; natuurverskynsels, erotiek, lyflikheid, fossiele, diere en uitgestorwe reptielspesies, die kosmos en moederskap. Prominente kodes in die bundel is oë/kyk. ’n Verkleurmannetjie beskik oor stereoskopiese visie met ’n gesigsveld van 360°. Hierdie visie vind gestalte in enkele verse:

 

In die vergrote korrels van dansende pixelprente

swier die meisiehare in lang slierte […]   (p.14)

 

En:

 

Kies ’n brandpunt, die vergrootglas

is op ons gerig, niks is klein genoeg

om kwyt te raak nie in die pretpark lyk die outjies

met versamelwoede al meer na Sisyphus. (p. 17)

 

Ook verwysings na die spreker se vel kom volop voor, na analoog van die kameleon se huid wat van kleur verander – maar onder die metaforiese huid van elke gedig sluimer daar ’n angst en word die grensloosheid van die lyflikheid geëkstrapoleer na iets dierliks, primitiefs, selfs primordiaal. En, soos die kameleon van gedaante verwissel, verras Van den Broeck met ongewone en surreële beeldspraak om die leser te noop om fyn te kyk: niks in die bundelaanbod is voor-die-hand-liggend nie, en ek haal aan uit “Kameleon” (p. 37): […] en niks / bly aan homself gelyk nie, ook ons / word anders, traer / kry skubbe op ons skouerblaaie.

Asook strofes 1 en 2 uit “Ekspedisie” (p. 46):

 

Met sagte asemstote krap jy

my wange oop, vou jy

my hande tot origami-olifante

papierpote in oorlogsmars

na ’n skuldige landskap, die geheue

met die huid so nou verweef

dat ons tevergeefs soek na waar

dit oopgeskeur het.

[…]

 

In geheel steun Kameleon op die begrip van ’n taktiele belewenis; die verse word ’n versugting om dinge op tasbare vlak te verstaan. Al is ’n verkleurmannetjie ’n reptiel met ’n growwe huid, is die einste huid ook besonder sensitief in sy vier pigmentlae.

Ander kodes is geometriese vorms, maar veral die sirkel wat die spreker inspan om “redenasies” te regverdig (maar wat in ’n nulliteit eindig). Uiteindelik verdwyn ook taal/poësie in ’n kamoeflage: “Om te praat is maar net die kamoeflage van vergeet / laat ons nooit hiervan taal maak nie” (p. 29).

Die verwysings na landskappe (soos Swede) bied ’n verrykende leeservaring aan die Afrikaanse leser, en al is die spirit of place in die bundel Europees, bereik Van den Broeck se verse ’n heterogene gehoor met haar universele tematiek soos byvoorbeeld die gedigte wat oor vrouwees, aanpassing en die soeke na identiteit handel.

 

Resensie: Tomas Tranströmer in Afrikaans: Alles keer om (De Waal Venter)

Saturday, December 26th, 2020

 

 

 

 

 

Alles keer om: Tomas Tranströmer in Afrikaans. Vertalings deur De Waal Venter. Akademie vir Wetenskap en Kuns, 2020.

Isbn 978 0 620 905022 2

 

Resensie: Joan Hambidge

 

Die skoonheid van wondere is gevind

 

I

De Waal Venter het met sy Pablo Neruda-vertalings Vandag is boordensvol (2019) die gesogte Akademieprys gewen.

http://joanhambidge.blogspot.com/2019/08/resensie-de-waal-venter-vandag-is.html Besoek 24 Desember 2020

Alles keer om is sy vertalings van Tomas Tranströmer se verse wat in 2011 met die Nobelprys vir letterkunde bekroon is. Gebore 1931 en oorlede in 2015 was Tranströmer digter, vertaler en sielkundige.

Modernisme, ekspressionisme, surrealisme – so is hierdie gedigte al tipeer. Hierdie digter – soos vele modernistiese digters – is beskuldig van ‘n a-politiese aanslag.

Met die lees van hierdie pragtige antologie het hierdie leser weer teruggekeer na die verse van Wallace Stevens, in lewe ‘n baas van ‘n assuransie-maatskappy in Connecticut en volgens homself glo ‘n Sondagdigter, gebore in 1879 en oorlede in 1955.

Opperman was ‘n groot bewonderaar van Stevens se poësie.

In “An Ordinary Evening in New Haven” (1950) skryf hy:

 

The poem of pure reality, untouched
By trope or deviation, straight to the word,
Straight to the transfixing object, to the object At the

exactest point at which it is itself,
Transfixed by being purely what it is.
A view of New Haven, say, through the certain eye,
The eye made clear of uncertainty, with the sight
Of simple seeing, without reflection. We seek
Nothing beyond reality.

 

Stevens is duister, verwikkeld, maar soms ook liries. Soos Tranströmer, waar die lees van sy gedigte ‘n bykans hipnotiese effek het op die leser. Die voorblad gee vir ons ‘n ómgekeerde beeld van ‘n idilliese Sweedse huis met bome …

Helaas is alles nie pluis hier nie. Ons verneem van ‘n onstelde meditasie en daar is elegiese verse. Telkens word ‘n mens bewus van ‘n dubbele keuse en tyd is ‘n gevange insek:

 

                                               My polshorlosie

gloei hardkoppig met die tyd se gevange insek. (39)

 

Daar is grimmige ondertone in hierdie verse soos die verwysings na Georges Simenon, die bekende Belgiese speurskrywer en die Bockstenman wie se lyk in 1936 ontdek is in ‘n bog – deurboor met twee houtpenne wat hom vasgepen het …

Simenon se lewe was ook vol onstuimighede ten spyte van speurder Maigret se beheer oor alles. En Tranströmer skryf oor stilte – nes sy meesterlike landgenoot Ingmar Bergman dit weer op sy beurt uitstekend vertolk in films. Autumn sonata (1978) en The silence (1963) bly gewoon hoogtepunte in die verbeelding van ‘n versmorende stilte wat sy digterkollega eweneens aanspreek.

“In klein bleek telegramme van die wêreld” (51, “Lamento”) is die pynlike geskiedenis van die Afrikaanse digter D.P.M. Botes opgesluit.

Soos Stevens werk Tranströmer met verwysings, selfs soms met ‘n voetnoot; ander kere moet die leser self die verwysing ontsluit.

II

“Oggendvoëls” (65) is betowerend mooi en hierdie ekster gesels met Opperman se narokkong. Die ekster is die hel se voël; by Opperman is die narokkong, via Sangiro se Koors, die draer van slegte nuus. Opperman se “Koggelbos” (Komas uit ‘n bamboesstok) gebruik die narokkong met sy grieselige, eentonige en rou geroep, soos Snyman uitwys in Mirakel en muse (129).

Stilte. Eensaamheid. Isolasie. Die soeke na sin en betekenis navigeer hierdie besondere verse vérder. Grimmige humor vind ons ook soos in “Oklahoma” (73) waar die Sweedse besoeker na ‘n Indiaanbyl kyk …

In ‘n lewenskets van Grieg (“‘n Kunstenaar in die Noorde”, 79) is die vleuelklavier so beknop ingepas as ‘n swael onder ‘n teëldak. My eksemplaar sit vol uitroepe waar ek so bekoor is deur ‘n mooi beeld.

Daar is verse wat kort en kragtig is; selfs ook ‘n villanelle, prosaverse – telkens bly die leser bekoor deur ‘n vers wat jou inkatrol en onkant betrap.

 

Die posseël se vlieënde tapyt

die adres se steierende letters

plus my verseëlde waarheid

swewend nou oor die oseaan. (“Lugpos”, 169)

 

Die digter betrek die geskiedenis, die skilderkuns (o.a. Turner), musiek, en daar is selfs ‘n verwysing na die Transvaal.  Shangai en uit ‘n Afrika-dagboek staan hier.

Daar is soos by Wallace Stevens ‘n soeke na die woord wat die regte emosionele lading moet weergee. Soos by Opperman.

III

‘n Groot geskenk in hierdie troebel dae hierdie vertalings van De Waal Venter. Hierdie leser ken nie Sweeds nie, maar via die Engelse vertalings imponeer De Waal Venter s’n bepaald.

https://www.poetryfoundation.org/poems/51016/the-indoors-is-endless  Besoek 24 Desember 2020

Hy het in Venuti se terme die gedigte huis toe gebring.  In ‘n nawoord gee De Waal Venter redes vir sy keuses en verwys na verskillende vertaalteoretici se sieninge oor vertaling. Sonder vertalings sou ons ervaring van ander letterkundes nie bestaan het nie.

 

Ek is geborge in my skadu

soos ‘n viool

in sy swart kas … (“April en stilte”, 171) is ‘n melancholiese strofe wat hierdie leser al lankal met haar saamdra, danksy De Waal Venter se bekendstelling van hierdie digter aan ons en een wat ek met sy toestemming as ‘n motto wil gebruik.

“Droomseminaar” (148) is ‘n gedig wat sterk resoneer met die tyd waarbinne ons leef …

Die onlogiese, die primitiewe, die droom, stiltes en spiritualiteit word saamgesnoer in wonderbaarlike gedigte met worstelstelsels wat ondergronds práát met ander digters in die “oop en geslote ruimtes” van die digkuns.

Daar is soos Neruda mos gewaarsku het: geen digters nie; net een groot digkuns.

Bronne:

Shumaker, Wayne. 1965. An approach to poetry. Londen: Prentice Hall.

Snyman, Henning. 1983. Mirakel en muse. Johannesburg: Perskor.

Lys van bundels:

  • 17 Poems (17 dikter), Bonniers, 1954.
  • Secrets on the Way (Hemligheter på vägen), Bonnier, 1958.
  • The Half-Finished Heaven (Den halvfärdiga himlen), Bonnier, 1962.
  • Bells and Tracks (Klanger och spår), Bonnier, 1966.
  • Seeing in the Dark (Mörkerseende), Författarförlaget, 1970.
  • Paths (Stigar), Författarförlaget, 1973.
  • Baltics (Östersjöar), Bonnier, 1974.
  • The Truthbarrier (Sanningsbarriären), Bonnier, 1978.
  • The Wild Market Square (Det vilda torget) Bonnier, 1983.
  • For the Living and the Dead (För levande och döda), Bonnier, 1989.
  • The Sorrow Gondola (Sorgegondolen), Bonnier, 1996.
  • Prison (Fängelse), Edition Edda, 2001 (from 1959).
  • The Great Enigma (Den stora gåtan), Bonnier, 2004.

Resensie: Winkel van wanklanke (Hennie Meyer)

Wednesday, December 16th, 2020

 

 

 

Winkel van wanklanke deur Hennie Meyer. Protea Boekhuis, 2020.

 

Resensie: Ihette Jacobs

 

Winkel van wanklanke is die 2020-debuutbundel van Hennie Meyer. Dié digter het reeds sy merk gemaak in die Afrikaanse digkuns as een van die toonaangewende skeppers van konkrete poësie. Saam met sy debuutbundel skep Meyer ook ʼn gelyknamige webtuiste wat interaktief met die bundel werk. Volgens dié webtuiste neem Hennie Meyer reeds in 2007 deel aan die Sasol Nuwe Handtekeninge-kompetisie met die gedig “Onder die Belt”. Hy het sy eerste uitstalling van konkrete gedigte by die Tina Skukan-galery in 2008. Daarna stal hy ook uit by Woordpoort  en by die Melville Poetry Festival. In 2009 neem hy deel aan die projek “Oor die einders van die bladsy” van die Noordwes-Universiteit en in 2010 is van sy verse gepubliseer in Nuwe Stemme 4 deur Tafelberg Uitgewers.

Winkel van wanklanke is ʼn debuut wat met ʼn bepaalde afwagting ontvang is deur liefhebbers van konkrete poësie. In hierdie opsig stel die bundel nie teleur nie. As daar een woord is wat hierdie bundel opsom, dan is dit spel. Daar word ʼn spel gespeel met die leser, wat gedompel word in ʼn interaktiewe leeservaring waarin klank, vorm, inhoud en verskillende mediums bedryf word. Die ondermyning van tradisie en poësiekonvensies staan ook voorop. Gevestigde Afrikaanse digters word deur ironie en parodie tot die spel betrek en die digter spaar nie eens homself van die selfspot nie.

Die bundel het geen afdelings nie, maar een gedig volg op die ander om die suggestie van ʼn oneindige spel te skep, wat Derrida se konsep van différance oproep. Die leser word uitgedaag om deur middel van braille, morsekode, die ontsyfering van sketse en vingertaal die inhoud van die bundel te ontdek. Gedigte word geskryf op ballonne, skoene, sakdoeke, kwitansiepapier, papiervliegtuie, toiletpapier en so meer. Sommige gedigte gaan gepaard met ʼn QR-kode wat die leser deur middel van ʼn slimfoon neem na die bundel se webtuiste, sodat die gedigte ook visueel en ouditief beleef kan word.

Deurgaans is ʼn goeie skeut humor onderliggend aan die spel wat met die leser gespeel word. So word die gedig “Onder die belt” (41)  juis tong in die kies deur middel van vingertaal uitgebeeld, die gedig lees “op soek na die g-kol”. “Pragtig tot dragtig” (58) vertoon slegs die woord “TINA” op ʼn papiertjie wat uittrek en wanneer die leser dan hierdie aksie uitvoer, staan daar “KONSERTINA” – hiermee voel die leser dan pens en pootjies gedompel in die spel van die konkrete poësie. In “gedig” (27) word Joan Hambidge se gesig afgebeeld op ʼn R30-noot – ʼn noot waarop daar vele voorbeelde van parodie nagespeur kan word. In “Poets” (30) word die intertekstuele verwysings na ikoniese Afrikaanse digters deel van die humoristiese spel, met byvoorbeeld “Yolande / Yolande / wys my jou / tande” en “ʼn beter geil / is in die sotste wyn / ʼn vrolik snaar / op elke trein”. “Poets” vermeng ook parodie met selfspot wanneer daar gestel word “Ek wil u graag / voorstel / aan die / vet man / met die pienk / onderbroek”. Hierdie element word aangevul met ʼn poëtikale uitspraak in byvoorbeeld “Fonetiese oefenfiets” (25) waarin daar staan “ ek sal nie viets / op my fonetiese oefenfiets / verslank met versklank nie / ek sal wel die emmer skop”.

Die dekonstruksie van die tradisionele gedig word in vele opsigte deur die bundel uitgebeeld. Dít is konkrete poësie op sy beste, wanneer die digter byvoorbeeld in “Ontsnapping en ontspanning van egalige gelag” (42) ʼn sigaret rol met die gedig, in “Oorloë en gerugte van oorloë” (46) die bladsy waarop die gedig staan, brand en in “Soos dood” (68) die gedig stelselmatig uitvee. “Joernaal verdwaal” (30) is ʼn reeks waarin kwitansiepapier, handgeskrewe notas en verskillende afdrukke van die gedig, die gedig op interessante wyses uitmekaarhaal en weer aanmekaarsit. Die dekonstruktiewe spel met die leser word tot ʼn uiterse gedryf wanneer die slotgedig in die inhoudsopgawe lui “Yves Klein” (85), maar in die bundel self is bladsy 85 blanko gelaat. Dít kan moontlik sinspeel op Klein se uitstalling “The Void” en dien as ʼn slim kopknik in die rigting van die oplettende leser.

Die bundel bevat ʼn addendum waarin al die konkrete gedigte verklarend uiteengesit word. Myns insiens doen hierdie addendum afbreuk aan die spel wat in die bundel gespeel word en voel die leser wat entoesiasties deelgeneem het aan die ontsyfering dan aan die einde van die bundel dat dit futiel was. Dalk dien dit as ʼn verdere ondermyning van die spel self, maar steeds voel ek die bundel sou beter gewees het sonder die addendum. Dit is immers nie die bundelinhoud wat die leser die bundel laat optel en inspring nie – daarvoor is die inhoud gans te skrams. Hiervoor maak die digter self tong in die kies verskoning in “Verskoning” (77):

 

sal dit nie gedugte gedigte

met metafoor en tema

maar meer gedrogte gedogte

ek het nie woorde om te verklaar

hoe jammer ek is nie

 

Winkel van wanklanke lewer beslis ʼn belangrike bydrae tot die tradisie van konkrete poësie in Afrikaans. Die leser wat nie die poësie te ernstig wil opneem nie, sal die spel en die humor daarvan terdeë geniet. Diegene wat bekend is met die Afrikaanse poësietradisie sal ook die interaksie wat die bundel daarmee aanbied, kan waardeer en die speelse ondermyning daarvan met plesier meeleef. Dit is ʼn bundel vir die 21ste eeu, waar jou slimfoon saam kan deelneem aan die skep en uitbeelding van die poësie. ʼn Bundel waarin die poësie behoorlik loskom van die bladsy en gehoor, gesien, gevoel en beleef kan word.

 

 

Resensie: As jy lag (Versamelbundel)

Monday, December 14th, 2020

 

 

 

As jy lagBloemlesing van inskrywings vir die Ingrid Jonker: L’Art Poétique-digkompetisie. Minimal Press, 2020.

 

Resensie: Marni Bonthuys

 

Die stigting van ’n nuwe uitgewery binne ’n literêre veld – veral een so klein soos die Afrikaanse veld – is as ’n reël ’n goeie verwikkeling. Die klein uitgewery, Minimal Press, is onlangs gestig deur die jong Zalman S. Davis. Nie net het Davis ’n uitgewery op die been gebring waar hy in ’n kort tyd al ’n paar bekende skrywersname soos die Noord-Kaapse streeksdigter Thomas Deacon en die misdaadskrywer Carla van der Spuy gevestig het nie, maar hy het ook twee nuwe literêre pryse begin: die Ingrid Jonker: L’Art Poétique-digkompetisie en die Chris Barnard-kortverhaalkompetisie. Die digbundel As jy lag bevat die wengedigte (beoordeel deur Nini Bennett en Berdéhan Brand) van hierdie digkompetisie en ’n aantal van die beste verse soos geselekteer en saamgestel deur Davis.

’n Verskeidenheid van literêre pryse is goed vir ’n literêre veld om dieselfde rede as ’n verskeidenheid van uitgewers – dit bring diversiteit mee en help voorkom dat een literatuurprys (of op die gebied van publikasie – een uitgewer) die alfa en die omega van ’n literêre veld word. Wat debuutpryse of pryse vir beginners betref, dien dit voorts as ’n stimulus vir die toetrede van nuwe skrywers wat noodsaaklik is vir die voortbestaan van enige letterkunde. Ingrid Jonker: L’Art Poétique-digkompetisie is dan ook gerig op ongepubliseerde digters. Volgens Davis in As jy lag se voorwoord, is die doel van die kompetisie “om beginnerdigters die geleentheid te gee om hul werk in hierdie moeilike bedryf gepubliseer te kry”. Die behoefte aan hierdie soort publikasiegeleenthede is welbekend aan enige iemand wat al by kreatiewe skryfwerkkursusse betrokke was. Ook uit die 399 inskrywings wat die kompetisie volgens ’n Netwerk 24-artikel ontvang het, blyk hierdie behoefte duidelik. Daar is verstommend baie aspirant-skrywers in Afrikaans en báie van hierdie mense voel publikasiegeleenthede is uiters beperk. Met die suksesvolle Nuwe stemme-bundels, ’n soortgelyke publikasie waarmee NB-uitgewers aan beginnerdigters die kans gee om hul verse te publiseer, sien ons ook al sedert 1997 dat die soort blootstelling wat so ’n bundel bied, wel die loopbaan kan loods van die sterk nuwe digters in ’n letterkunde. Die Nuwe stemme-reeks het talle van die afgelope twee dekades se bekroonde Afrikaanse digters (dink: Ilse van Staden, Danie Marais, Loftus Marais, Ronelda Kamfer, Gilbert Gibson en Bibi Slippers) opgelewer. ’n Kompetisie soos Ingrid Jonker: L’Art Poétique is dus uit die staanspoor een om dop te hou, aangesien dit insae kan bied in die werk van ’n nuwe generasie Afrikaanse digters.

Die eerste verse wat die leser in die bundel aantref, is die wenner-digters s’n. Twee van Marieta McGrath (eersteplekwenner met “my oor is ’n klein kanoe”), een van Jonathan Mark Birch (tweedeplekwenner) en drie van Carma Shaw (derdeplekwenner). By McGrath en Shaw word aangedui watter van hulle gedigte telkens die wengedig is. Prysbeoordelings het ’n sterk subjektiewe komponent – selfs binne beoordelingspanele van kultuurpryse is daar soms nie konsensus nie. Dit is juis hierdie subjektiewe aspek wat maak dat kultuurpryse dikwels in omstredenheid gedompel word en akademiese navorsers geneig is om die navorsingsveld van literêre evaluering te vermy. Wat hierdie stel topgedigte betref, weet ek dan ook nie of ek die verse in dieselfde volgorde as die beoordelaars sou bekroon het nie en of die geïdentifiseerde ‘wengedig’ van McGrath en Shaw vir my elke keer die beste een van die twee of drie van die betrokke digter is nie. Ek stem wel saam dat hierdie gedigte van die bestes in die bundel is: McGrath het ’n slag as dit kom by metaforiek, Birch se poëtiese vervatting van interteks en stoepsitter-waarneming is geslaagd en Shaw se “’n Oomblik se wonder” is ten spyte van die effe clichématige titel ’n knap gedig oor verganklikheid en tyd met die see as kontrasterende simbool vir ewigheid.

Naas hierdie verse is daar nog ’n aantal sterk gedigte. Onder meer Christelle van Rooyen Wessels se “2020” wat die oppervlakkigheid van sosiale media en die verskynsel van fopnuus ontgin en “Santie” – ’n nostalgiese gedig oor jeugherinneringe. Die volgende digter in die bundel, Johann van der Walt, se “tussen êrens en nêrens” roer ook die onderwerp van die digter-spreker se kinderdae sowel as temas soos armoede en die kind-moeder-verhouding aan. Die gedig se treffende slotwoorde lui: “as ons lieg en sê dat ek verjaar / blaas ek die sparkler op my Spur-roomys uit / ek wens altyd op jou, ma”. Soos in die aangehaalde voorbeeld na vore kom, val teksversorging-steuringe ongelukkig telkens in die bundel op. Hoewel daar min tik- en/of spelfoute in die bundel is, ’n aanklag wat dikwels voor die deur van kleiner uitgewers gelê word, is daar soms onreëlmatighede wat punktuasie en hooflettergebruik betref – sommige eiename kry hoofletters en ander nie, sommige taalreëls word nagevolg, ander nie (sien die laaste reël aangehaal hierbo waar “ma” as aanspreekvorm funksioneer en dus volgens die norm ’n hoofletter sou moes kry nes “Spur” as eienaam). Uiteraard breek digters soms taalreëls. Daar moet egter ’n duidelike rede daarvoor wees – ’n les wat beginnerdigters dikwels mee sukkel, aangesien daar soms ’n geneigdheid is om suiwer op die estetiese te steun, terwyl die funksie van ’n poëtiese tegniek nie goed deurdink word nie. Die leser vra sigself dus af of afwykende hooflettergebruik in gevalle soos hierbo ’n funksie het of bloot ’n redaksionele glips is?

Wat funksie betref, het ek ook ’n aantal vrae oor redaksionele keuses aangaande die volgorde van plasings en die titel van die bundel. Goed, die wenners se werk verskyn eerste. Maar wat van die ander digters se verse? Dit is nie in alfabetiese volgorde gerangskik wat outeursnaam of gedigtitel betref nie. Is dit volgens temas saamgegroepeer? Gewoonlik het gedigplasing in bundels ’n logiese lyn wat in hierdie geval nie so duidelik is nie. Ek hou nogal van die rooi voorblad van die bundel. Die blomme herinner aan granate wat ’n beeld is wat ook skakel met een van my gunsteling gedigte in die bundel, die eersteplekwenner McGrath se tweede vers, “Die laatgeryptes”. Hierdie gedig se laaste strofe lui:

 

Ons het stadig ryp geword –

ek en jy –

stil in ons skille

hoog, waar die voëls nie pik nie

En toe het dit tyd geword

Die son het ons in lougoud gewas

In rooi granate het ons uitgebars

 

Die voorblad kan dalk gelees word as ’n metafoor vir die beginnerdigters wat nou hul kreatiwiteit soos hierdie granate laat “uitbars” in digvorm. Die bundeltitel is egter weer verwarrend. “As jy lag” verwys volgens die reedsvermelde Netwerk 24-artikel na ’n vers van Ingrid Jonker na wie die kompetisie vernoem is. Die voornemende koper wat nie hierdie verwysing ken nie, kan dit egter interpreteer as ’n bundel oor humor óf ’n versamelbundel van liefdesverse soos die “jy”-aangesprokene in die titel suggereer.

Met verwysing tot die onderwerp van die bundel, word in die voorwoord genoem dat die digters verras het met die uiteenlopende temas waaroor hulle skryf. Dit is inderdaad so dat die gedigte verskeie onderwerpe ontgin. Nog iets wat diegene betrokke by die ontwikkeling van skryftalent weet, is dat beginnerdigters hulle graag wend tot die liefde as onderwerp – ’n verskynsel wat waarskynlik verklaar kan word aan die hand van die feit dat die poësie se liriese aard sigself tot hierdie tema leen. Ek vind dit dus knap dat As jy lag nie (nog) ’n bundel vol rose, sonsondergange en sentimentele liefdesbetuigings is nie, maar onderwerpe soos die dood, veroudering, populêre kultuur, identiteit, misdaad en streeksketsings insluit.

Daar is nog geslaagde verse in As jy lag – onder meer Ronesca Cloete se “Die Rusplek” (oor ’n verdrinking), Daniel Marais se “Stuur haar vinnig” (met die alledaagsheid van geweld teen kinders op die Kaapse Vlakte as onderwerp) en Theresa Postma se streeksvers “Deur die lens van ’n fotograaf”. Carin Erasmus skryf ’n mooi huldigingsgedig oor die skrywer Chris Barnard. Elisia Strydom se “Die blomme van my lewe” is ook ’n mooi een, hoewel enkele steurings aangaande inkonsekwente hooflettergebruik weer opval.

As jy lag is nie op die peil van ’n Nuwe stemme-uitgawe nie. Dit het egter die potensiaal om in die komende jare daardie peil te bereik. Boonop het Nuwe stemme in 2017 laas verskyn en na my wete was daar nog geen aankondiging oor ’n nuwe uitgawe gemaak nie. Ek sal beginnerdigters aanmoedig om vir die Ingrid Jonker: L’Art Poétique-digkompetisie in te skyf – soos Davis in die voorwoord sê, is dit inderdaad nodig dat iemand op hierdie wyse in die taal, kreatiwiteit en Suid-Afrikaanse kultuurerfenis belê.

 

 

Resensie: Veldboek (Johann Lodewyk Marais)

Saturday, December 12th, 2020

 

 

 

Veldboek deur Johann Lodewyk Marais. Imprimatur, 2020. ISBN 978-0-620-90396-7

 

Resensie: Joan Hambidge

 

Die mens moet die aarde bewoon:

die helder, onbekende hier.

 

I

Johann Lodewyk Marais se gedigte moet gelees word asof die digter werk aan een groot oeuvre. ‘n Mens dink hier aan T.T. Cloete se opmerking met Allotroop dat hy ‘n katedraal bou en selfs mindere gedigte word binne die katedraalwêreld belangrik.

Telkens is daar temas – soos oor insekte byvoorbeeld of oor die ekologie – waarby hy stilstaan. Hy is bekroonde digter, reisbeskrywer, historiese navorser en samesteller: Groen: Gedigte oor die omgewing (1990), Ons klein en silwerige planeet: Afrikaanse, Nederlandse en Vlaamse gedigte oor die omgewing (1997, medesamesteller Ad Zuiderent) en Honderd jaar later: Ter viering van die publikasie van Eugène N. Marais se “Winternag” op 23 Junie 1905 (2006).

Sy gedigte is ondersoekend en fenomenologies. Hy staan stil by die “dinge” soos J.H. van den Berg, die metabletikus. Hy is terselfdertyd nostalgies en intellektueel-besinnend. Hy kyk térug na sy plaasagtergrond as ‘n ouer, gedistansieerde persoon.

Sy verse werk dikwels met die litotes, dus met die eenvoud of enkelvoudigheid van die understatement.  Vormbeheer is hier (soos “Bobbejaanoor”) en sy vers oor Diego Maradona bly ‘n wenner. 1.

Sy gedigte word gekenmerk deur spaars, min woorde. Soms is dit dalk te min, maar wanneer hy die gedig laat balanseer tussen suggestie en uitvoering, is die gedig ‘n klein meesterstuk soos:

 

Atlasseder

Cedrus atlantica

In die Atlasberge van Marokko

het die sade in goeie grond geval

en uit die molm onder die ruigte

verskyn dan klein, stekelige boompies.

Penwortels wat diep in die berg indring,

anker die seders aan die donker eeue

wat in die ewige lewe verskiet.

 

Hoe sou ‘n mens sy digkuns opsom? ‘n Moderne Leipoldt? ‘n Voortsetting van Opperman se Afrika-bemoeienis?

Een van die vreugdes van die afgelope semester was om weer Leipoldt te doseer saam met Opperman. Hoe digters by mekaar aansluit en mekaar “voltooi”, bly vir hierdie leser ‘n invalshoek. Ons dink hier aan Opperman se “Mukene” (uit Dolosse van 1963) met sy slot:

 

Stiltes stippel in dié land

klippe tot voormalige verband.

 

Die metaforiese sintese in hierdie gedig (om Henning Snyman aan te haal uit Mirakel en muse, 107) is eweneens aanwesig in Marais se werkswyse.

Ons vind dan by Marais die verkenning van verskillende Afrika-ruimtes via bome o.a. soos hierdie vers oor Namibië:

 

Witgat

Boscia albitrunca

Die lokale en gemoedelike

tussen die verknotte witgatbome

wat vroegaand oor hulle skaduwees hurk,

word versteur wanneer die trop slagbokke

tussen die skewe stamme deur beweeg,

na die laaste blare en takkies reik

en gedwee verby die hekpale tou.

Okahandja, Namibië

 

Die ikonisiteit van die gedig is vernuftig: die vorm van die gedig stel die beweging van die bokke verby die hekpale voor.

Die wetenskaplike naam en die volksnaam van die boom bring ‘n verdere spanning na vore en die digter verkies ook in sy vers noemname vir bome.

Die vader het o.a. ‘n peul uit ‘n ander landskap, die ou Suidwes, saamgebring en nou is hierdie boom besig om die koue van die Vrystaat in eensaamheid te trotseer:

 

Kameeldoring

Vachellia erioloba

My pa het ’n peul soos ’n bok se oor

uit die kameelveld saamgebring en tuis

oopgebreek om die pitte uit te skud.

Nou trotseer hierdie reus van ou Suidwes

met sy plat kroon en harde, rooibruin hout

en kleure van die diere van dié land

die Vrystaatse winters alleen en koud.

 

Dikwels is daar personifikasie en in die hand van ‘n mindere digter sou dit steurend kon wees, maar die ou reus trotseer die koue winters soos ‘n mens.

Wanneer Marais dan oor hierdie landskap skryf, tree hy in gesprek met Kobus Lombard en Hendrik J. Botha wat in hul gedigte hierdie wêreld verken.

Landskapdigters skryf uiteraard meer as oor landskap. Dikwels word dit personifikasie of ‘n spieël van die innerlike van die digter wat identifiseer met die wêreld om hom.

Die hele kwessie van migrasie en die huidige politieke kwessies rondom mense wat nie meer geborge in ‘n hul wêreld voel nie, vind ons hier:

 

Peulmahonie

Afzelia quanzensis

’n Onwettige immigrant

van Mosambiek bring die sade

van ’n mahonie oor die grens,

voel met sy vingers in ’n sak

die gladde, blink omhulsels

en gewaar met die terugkyk

in ’n blik deur die taxi-ruit

agter hom op die horison

die dik rook van ’n houtskoolvuur.

 

Verder is daar verse oor Gaboen en ander onbekende Afrika-streke voorheen nog nie besoek in ons digkuns nie.

 

II

 

Hierdie beeldvers oor Pierneef is betowerend mooi.

 

J.H. Pierneef

1886–1957

In Afrikakuns ontdek hy

lyn, sirkel, driehoek en vierkant

en herhaal twee of drie kleure

ritmies in suiwer samehang.

 

Hy teken bome oor en oor:

getuie van die lewenskrag

tussen hemel en aarde

net soos die natuur dit beskik.

 

Stroop bome van hulle blare,

skep soetdoring en maroela

teen die aandrooi spel van wolke

geëts bo die hart van die land.

 

Blaai vinnig na sy ex libris

en sien ’n monnikefiguur

staan by ’n hoë, steil esel

teen ’n duistere kremetart.

 

III

 

Dit is ‘n boeiende bundel wat bekoor, ontroer en die leser imponeer met navorsing wat oënskynlik moeiteloos tot gedigte getransformeer is.

Die vierde afdeling heet dan Geestelike eskarp en ‘n mens vind hierdie digter ‘n soeke na spirituele sin.

Marais is ‘n tydgenoot – soos Johann de Lange – en hul verse is en bly vir hierdie leser en digter ‘n belangrike verslag van hoe ontwikkeling plaasgevind het. 2. Die gesprek met Willem Boshoff registreer ook iets hiervan in die slotvers “Verklaring”.

Jeugherinneringe, grondhervorming, Afrika-belewenisse, die migrasieroetes van mense en plante (as peule saamgeneem word) en ‘n uitgebrande boom, en die gedig  as ‘n totem, vind ons hier. Die ouer digter kyk telkens terug na sy ongeskonde plaasbestaan en met helderheid kan hy nou daardie mense en sy wêreld verstaan. Die plante en bome en swamme en grasse  en ligene aktiveer dus meer as net die natuur. Neil Cochrane noem dit tereg op die agterplat “digterlike botanie”. Hierom dan ‘n vers oor Thomas Pakenham soos ander botaniste en navorsers.

Die digter as nomaad, maar geborge in sy jeugervarings (bykans ‘n idille).  ‘n Gedig soos “Inkblom” is dan ook ‘n ars poetica en “Rooi-ivoor” is beeldend mooi:

 

Rooi-ivoor

Berchemia zeyheri

Rooi-ivoor, ek skryf by die lig

van ’n lampstaander uit jou hout

gedraai deur ’n kundige hand

en soek woorde om jou te eer.

 

Rooi-ivoor, ’n naakte byl het

jou gevel, wolframversterkte

saagtande deur jou bas geklief

en ’n beitel jou afgesplyt.

 

Rooi-ivoor, ná die ritseling

van jou blink, geskulpte blare

stil geword het, klink jou naam op

in ivoordraers se donker bloed.

 

Imprimatur het met hierdie bundel ‘n belangrike digter, sowel tematies as tegnies, vir ons gegee. ‘n Mens kan net die hoop uitspreek dat ander boetiekuitgewers hierby kan leer met betrekking tot versorging en gehalte.

 

Nawoord:

  1. Die vers oor Diego Maradona speel met die idee van die vlugvoetigste … hy wat met passie die nommer 10 dra. Ons vind dieselfde passie en vlugvoetigheid in hierdie bundel.
  1. Hierdie bundel het die volgense vers geïnspireer:

 

Geestelike eskarp

vir Johann Lodewyk Marais

 

Die landskap

van my jeug:

‘n aalwyn,

bloekoms, wilgers.

 

Aalwyne oorleef,

bloekoms ruik verdrietig,

wilgers treur

in ‘n waterspieël.

 

Onvermeld:

die sipresse

langs ons huis

posmeesters van die dood.

 

(Joan Hambidge, 2020)

 

Bibliografie

Snyman, Henning. 1983. Mirakel en muse. Johannesburg: Perskor.

  •