Onderhoude

Onderhoud met Dominique Botha (Donkerberg / Bloodwood)

Saturday, August 28th, 2021

 

 

 

Joan Hambidge gesels met Dominique Botha oor Donkerberg / Bloodwood

 

Die retoer van die verlede / is nooit op die brosjures uitgewys nie

 

1 Hoe het dit gekom dat jy in ‘n bundel sowel in Afrikaans as Engels publiseer onder die titels Donkerberg / Bloodwood uitgegee deur Anton Kannemeyer? Het dit iets te make met jou bestaan as hibried: Afrikaanse, Vrystaatse kind wat skoolgaan in Engels? Vertel ons iets van hierdie verskuiwing.

Die wêreld waarin ek grootgeword het was meer wit en swart, meer óf Afrikaans óf Engels as vandag. My ouers wou ons graag ‘n breër ervaring van die wêreld bied en ‘n wegkomkans uit die eng politieke siening van Christelike Nasionale Onderwys. Na laerskooljare in ‘n Afrikaanse staatskool op die Vrystaatse platteland is ek na ‘n Engelse privaatskool vir meisies in Natal.

Ek was die enigste Afrikaner in die skool. You are not like other Afrikaners….more like us….haha, die Engelse meerderwaardigheid is kostelik. Interessant hoe ‘n nuwe taal jou mond kan moeg maak. Jy gebruik jou tong op ‘n verskillende maniere na gelang van die klanke van die taal.  Dit is natuurlik ‘n belangrike fisiologiese tyd vir taalverwerwing, as jong tiener is jy in ‘n oorgangsfase waar jou vlotheid van spraak vasgelê word en die veerkragtigheid van jou aanleervermoë taan. Ek het myself dus tussen tale bevind, en hulle is jaloers op mekaar. Taalsloping is ‘n dinamiese en konstante gegewe omdat die tale baklei vir heerskappy. Die een wil die ander een van kant maak, of omvorm. Om beide tale gelukkig te hou moet jy vir albei blomme aandra.

Ek het my roman Valsrivier in Engels geskryf, maar die slot het uitgeloop in ‘n treurvers roudig wat spontaan in Afrikaans ontstaan het. Ek vermoed poësie word neergelê lank voor jy nog jou eerste woorde uiter. Die klanke, geure en kleure van jou grootwordjare is die gietvorm van die verbeelding.

‘n Poolse skrywer het gesê: “Om jou moedertaal te verlaat is om haar nog inniger lief te hê.” Ek was bekoor deur die herontdekking.

 

2 Jou buiteblaaie – uitstaande mooi! – aktiveer Pierneef. Wat is die betekenis hiervan?

Pierneef vir my is die skilder van stilte …

En vir my is Pierneef die digter van landskap, van hierdie landskap wat ek nog meer en inniger lief het soos ek ouer word. In ‘n onderhoud het die skrywer John Berger hierdie fenomeen so verwoord:

We talk about about how it is possible to love a landscape like a familiar face. For Berger, that face is the Haute-Savoie. “This landscape was part of my energy, my body, my satisfaction and discomfort. I loved it not because it was a view – but because I participated in it.”

Die leuse ‘Dig where you stand’ as rigsnoer vir skryf en lewe anker jou in ‘n plek en ‘n tydvak. Weens die dubbeldooromslag moes ek twee buiteblaaie kies. Ek het in ‘n kamer ingestap en heel terloops die twee Pierneef kunswerke langs mekaar gesien. Daar word gesê “When the student is ready the master will appear”. In hierdie geval het die buiteblaaie hulself onthul toe die bundel gereed was.

Donkerberg weergee ‘n vroeë landskapvan Pierneef, olie op bord, terwyl die Engelse omslag Bloodwood in teleskopeer op ‘n pasteltekening van ‘n treurwilg langs ‘n rivier, so tekenend van die Vrystaatse platteland.

Die Afrikaanse titel Donkerberg word ontleen uit die gedig voorbode. Daar is in werklikheid ‘n donker berg agter my huis. Die titel is dus gesetel in die konkrete, maar metafories ontplooi in die gedig en dan visueel vergestalt in die skildery. En in die donker donker huis is ‘n donker donker kamer… Die titel, buiteblad en inhoud kan gesien word as ‘n skilpop met lae van betekenis. Op ‘n soortgelyke manier dien die treurwilg as leimotief vir die elegiese verse.

Onder leiding van Anton Kannemeyer en Sean Robertson is die verskeie lae van vormgewing bymekaar gebring in ‘n esteties bevredigende objek – indien dit nie te aanmatigend klink om saam te stem dat die buiteblaaie uitstaande mooi is nie, maar darem nie deur my toedoen nie.

 

3 Hoe verskil die skryfproses van die digkuns met die skryf van ‘n roman?

 Die roman moet aan sekere verwagtinge van die leser voldoen. ‘n Roman moet ‘n begin, middel en einde hê, natuurlik nie noodwendig in daardie volgorde nie. Stories spruit uit gedeelde ervarings in ‘n soeke na sin, en moet ‘n aantal gegewens ontplooi wat reeds gedeelde begrippe is. In prosa het jy ook die kadens van narratiewe beskrywing en dialoog. Laasgenoemde versnel die intenstiteit van die vertelling, terwyl beskrywing dit verlangsaam. Die onderbou van die roman hoef nie waar te wees nie maar wel geloofwaardig, ongeag die konteks, of dit nou in die buitenste ruimte of in ‘n hallusinasie afspeel.

Poësie werk met vervreemding. Dit raak aan die onnoembare, die misterie wat buite die omvang van woorde vibreer. Elke woord in ‘n gedig moet juis wees. En elke woord dra ‘n lading van assosiasies en veelstemmigheid. Dit is wat gedigte so dig maak, en so uitdagend om te vertaal.

Die groot verskil in die skryfproses tussen gedigte en prosa is sekerlik die lengte. ‘n Roman het karakters, dinge gebeur, maar gedigte kan ook karakters en ‘n storielyn hê, beide maak gebruik van die musikaliteit van woorde. ‘Iets’ moet gebeur in ‘n roman, ’niks’ kan net in ‘n  gedig gebeur, en jy moet ‘n uitstekende digter wees om ‘die niet’ treffend en betekenisvol te weergee.

Die bekende kortverhaal “For sale. Baby shoes. Never worn.” word toegedig aan Hemingway. Dis ‘n gedig, ‘n kortstorie en ‘n roman. Enige stuk skryfwerk is onvoldoende ingekleur. Mens moet nooit vergeet dat die leser die skrywer voltooi nie.

  

4 Vertel iets van die elegiese gedigte. By jou is dit treurverse – wat die Engelse voorblad so aangrypend vergestalt. Pierneef vir my is die skilder van stilte …

Ek veronderstel dat die aanvangsreël die heersende toonaard van die bundel bepaal.  Ek reis met die witduif van my oë terug na die mooiweer en warm koninkryk. Met die intrapslag dus ‘n elegiese reis, die mooiweer en warm koninkryk ‘n verwysing na die verlore jeug, die witduif van die oë wat vredig terugkyk.

Daar is treurgesange oor die dood van familie, van ‘n vermoorde buurvrou,’n lyksang vir  ‘n jong meisie in die fleur van haar jeug.  Klaagliedere oor die gevreesde vooruitsig van die dood van die ouers. Die verlies aan ‘n droom vir ‘n beter toekoms vir almal. En uiteindelik die dood van die broer wat herbesoek word baie jare later in die afdeling van ‘die kind wat geen perke geken het nie’. Hier weereens, word die skrywe gerig aan die oorlede persoon,  soos die slot gedig uit Valsrivier wat ook in die bundel opgeneem is.

 

Jy is nou ‘n rooigrasvlakte

In die sterfland

Waar laatmiddae aan jou wei

 

5 Ou Boerewoorde kom in jou gedigte voor – wat is die betekenis hiervan:

 hartjiesgras 

douwurm

skroefbors

Nooienshaar

Dis amper asof jy hierdie woorde in ‘n museum wil bewaar?

Dis eerder ‘steel’ uit die museum as ‘n impuls tot bewaring. Baie ou boerewoorde bestaan nog as kontreitaal, ‘n skatkis van woorde wat veral opgesluit lê in sekere ambagte en maniere van doen.

Hartjiesgras is byvoorbeeld die Afrikaanse naam vir eragrostis capensis wat algemeen voorkom op die hoëveld. As kinders het ons deur die veld geloop en die saadhuisies oftewel hartjies met die hand gestroop.

Ek dink kinders is baie ingestel op die ligaamlike. Omlope, veldsere, koorsblare, luise, skurwe elmboë, al die gruwels waarmee oor en weer geterg is. Douwurm is ‘n omloop, of roosagtige kruipseer op die vel soos beskryf in die woordeboek.

FA Venter se Kambro-kind is een van my gunsteling boeke. Ek het daar gelees van iemand wat sterf weens skroefbors. ‘n Baie treffende beskrywing van ‘n doodsangs of roggel of beklemming, al is die eintlike betekenis duister en nie elders te vinde nie.

En laastens verwys nooienshaar na ‘n endemiese plant wat in die Kaap voorkom en soos ‘n wilde bos hare verstrengeld oor ander plante groei.

 

6 “Voorbode” vertel iets van die verhouding met die vaderfiguur. Hoe sien jy die ouers wat telkens in jou gedigte na vore kom. Of is hulle blote argetipes?

 ‘n Ouer vriendin het my vertel dat mens ‘n blywende behoefte het om nader aan jou ouers te kom, selfs baie jare na hul dood, en tegelykertyd so ver moontlik te probeer wegkom.

Ouers is tog die oorspronklike mitologiese figure met voete van klei, en wanneer jy self later ‘n ouer word begin jy klei trap met al jou eie onopgeloste verwyte en selfverontskuldigings. Jy is nie net in gesprek met jouself en jou ouers nie, maar ook met die generasies wat voorafgegaan het. Of is jy eintlik maar net in gesprek met jouself en die projeksie van jou skadu op ander?

Ek skryf baie oor die Pa, my pa. Ek sou hom nie as ‘n muse beskryf nie, maar eerder as ‘n karakter. Ek misbruik hom gereeld as ‘n stylfiguur. Die spesifieke kort gedig “Voorbode”  is eintlik ‘n vooruitskaduing van die vader se naderede dood.

 

my pa word al hoe kleiner

wanneer hy uitstap om my die maanlig

 op die werf te wys

 

soos ’n grys ster bo donkerberg

krimp hy tot
’n tuindwerg ongeverf
tussen die kannas op die werf

 

My oorlede broer het ‘n tuindwerg gesteel iewers op ‘n reis na nêrens, en dit vir my ma terug gebring plaas toe as ‘n geskenk. Die verlore seun is met ‘n gemeste kalf van gemengde gevoelens ontvang. Sy was ontroer deur die gebaar, maar ook afkeurend oor sy gedrag.  In my persoonlike diereriem van simbole is die belaglike tuindwerg verbind met ambivalente gevoelens teenoor die broer. In teenstelling met Percy Bysse Shelley se Ozymandias met sy “two vast and trunkless legs of stone” en die inskripsie “Look on me ye mighty and despair” is die tuindwerg ‘n ietwat komieklike gedenksteen, maar met dieselfde gevolgtrekking: Alles gaan tot niet. Alles is hubris.

 

7 Jy skryf soel, ruige verse – wie beïnvloed jou? Watter digters het jy (ge)lees?

jou grafsteen het geswel /

soos ‘n brood uit die sooie …

==

metafoor is die plofstof van skrywe /

en die lendene die lont

 

Ek lees The Big Five in Afrikaans, asook the little five en baie van die ander.Ted Hughes, Miroslav Holub, The Encyclopedia of World Poetry, Pablo Neruda natuurlik, Gabriel García Márquez se memoir is een lang gedig. Pasolini. Ferenc Juhazh. Afrikaanse name vir blomme en voëls.

Ek hou van verse wat ek kan ruik, soos om in ‘n vertrek in te stap vol geurige tuberose (soetemaling?). Elke keer as ek ‘n nuwe boek lees wil ek soos daardie skrywer skryf. Woorde is aansteeklik. Musiek inspireer my, van Bach tot Bob Marley. Ek is egter lui.

 

8 Vertel iets van die politieke gedigte in jou digkuns. Jy laat jou uit oor Afrikaans en die politiek wat tans rondom alles insypel. (Bladsy 61) Daar is ook verwysings na die boereoorlog. Werkers wat aanwesiges / toeskouers is soos in ‘n Griekse tragedie …

Kommentaar.

Afrikaans is gemaak deur al die mense wat dit praat en gepraat het. ‘n Taal is ‘n gemeenskaplike sintuig. Dit behoort nie aan die Nasionale Party nie of die verlede nie. Die sogenaamde taaldebat is ‘n verskreeuing. Dit wil voorkom asof ideologie en modder rondgeslinger word eerder as ‘n oop gesprek waarin die kompleksiteite van die kwessie op ‘n genuanseerde wyse benader kan word.  Mense kan of wil mekaar nie hoor of verstaan nie, al praat hulle dieselfde taal.

Indien Afrikaans op tersiêre vlak kwyn sal ‘n hele ekosisteem tot niet gaan. Dit is die hoë boom waaronder uitgewers, koerante, literators, radiostasies, skrywers, digters, kunstefeeste, skole en veel meer floreer. Dit dra by tot die ekonomie en dit neem niks weg nie. Meertaligheid is ‘n nasionale bate.

My pa se oupa het die Groot Trek meegemaak, hy was ‘n jong seun in die 1850’s.  My pa onthou nog hoe sy oupa vertel het van hoe lekker die trek was. Daar is gejag, uitgespan, musiek gemaak, en om die vuur gesit. Die Boereoorlog is ook nog deel van my generasie se verwysingswêreld. My oumagrootjie was in die kampe en ek het haar geken. Ouma Miemie. Bittereinders en hênsoppers is (meestal goedgesind) in ‘n tergende luim ondermekaar uitgewys. Hierdie vertellings is aangegee deur ‘n mondelingse tradisie wat besig is om uit te sterf. Daar is soveel nuwe dinge om van te vergeet.

Ek sou sê die plaaswerkers en ons lewens was heeltemal vervleg alhoewel ons lewenservarings en vooruitsigte so uiteenlopend was. En ons kom deur generasies, gebind tot en deur ‘n stuk aarde en ‘n stuk gedeelde tyd.  Dis mense vir wie ek lief is.

 

9 Hoekom is Eugène Marais so belangrik vir jou?

 Omdat hy so mooi was? Geweet het hy is van hier? Hy was adel, hy was aards. ‘n Genie en ‘n mislukking. ‘n Prins en ‘n bywoner. ‘n Dwelmslaaf en die vader van sosiobiologie. Hy het Afrikaans staangemaak. Ek is maar een van vele wat geswig het voor sy onweerstaanbare teenstrydighede.

 

10 Jou broer loop reg deur jou digkuns. Is daar heling in die skryfproses? Of is dit ‘n illusie?

Jung het uitgewys dat ‘n mens by herhaling terugkeer na iets totdat jy dit ten volle begryp. Gaan jy akkoord?

 Valsrivier het beslis heling gebring.  Die maak van iets om op te maak vir ‘n leemte – om te skep waar daar afwesigheid is – ek glo dit is die katarsis van skryf– en wanneer die persoonlike omvorm word in iets wat universeel aanklank vind, dan word dit literatuur.

My broer is altyd naby. Sedert sy dood het hy geweldig baie vir my beteken. Ek het ‘n ‘siener’ geraadpleeg net na sy dood toe toe ek amper verswelg was deur smart, en sy woorde aan my, so aangegee deur die siener, was: Ek gaan nou baie beter kan omsien na jou as wat ek gedoen het terwyl ek gelewe het.

Ek het vasgegryp aan daardie illusie en dit het my deur diep waters gedra.

Natuurlik is daar altyd nuwe geleenthede vir verwonding.  Kuns is ‘nimmereindige katarsis’.

Nietzsche het mos gesê: We possess art lest we perish of the truth.

 

11 Jy skryf ook reisverse, liefdesgedigte en ‘n selfs ‘n kaalbas-ars poetica. Kommentaar.

Om op reis te gaan is om van jouself ontslae te raak, al is dit net tydelik, want ‘jouself’ daag altyd weer op…’n Nuwe omgewing verskerp jou sintuie, jy sien en hoor soos ‘n kind, in verwondering of afgryse. Jy verstaan nie noodwendig die nuwe milieu nie. Om ‘n vreemdeling te wees is ‘n ondervinding verwant aan die vervreemding en vernuwing wat deel is van die skryf en die aard van poësie.

Mens reis ook natuurlik na binne, en na die verlede. En die liefde, soos die dood, is ‘n diep bron van inspirasie, waaruit baie slegte en soms goeie gedigte geskep word.  Daar word gesê dat die enigste werklike onderwerp in literatuur die liefde en die dood is. My kaalbas-ars poetica is maar net ‘n speelse variasie op ‘n oeroue tema:

metafoor is die plofstof van skrywe /

en die lendene die lont

En in daardie slotreël lê die uitdaging van vertaling opgesluit, want die sinspeling, geimpliseer deur die versluierde rymwoord, is die sleutel tot die betekenis.( In hierdie geval vlak eerder as diep, kru eerder as verfynd.)

 

 

12 Gee ‘n gunsteling in Afrikaans en Engels, asb.

die kind wat geen perke geken het nie

 

jou broertjies en susters was so hartseer

soos speenkallers in die reën
nat snoete in die ysterdrukgang
van bloerige naelstring tot slagpaal

pa het in sy bakkie gesit en rook

ma het die goedkoopste kis gekies

om die volkies te wys
mens mors nie geld op dooies nie

 

jou kis het woekery weerspreek
sonder die donker viool van jou hart
die polsende klok van jou heroïese vreugdes

onder verhewe kruissteek van spreeukloue gestil

op ’n katafalk van planke
was jou vel groen soos jong piesangs
wat ons by die kruidenier
van madeira fruits gekoop het
hy’t nooit engels kon leer nie
wat het ons geweet van die leivore
wingerde en kantwerk van sy vaderland?
met ons skurwe hakskene, veldsere en douwurm

het ons gelag vir die porra

 

die ure het saffraan gesprinkel oor
die gebarste appels van jou oë
ons midas van die alledaagse
deur jou gesien het alles mooi geword

die kere toe ma soms gelukkig was
haar stem ’n geskeurde blom van sy
in die kombuis waarheen ons gewals het

met ’n mandje vol eiers en vere en skyt

om meel deur die sif te mors

 

niemand woon meer daar nie

die vlei fluister deur die gange

uile staan wag op niks

 

jou grafsteen het geswel
soos ’n brood uit die sooie
die vryheid waarna jy gesmag het
andries en sandra se oudste mooiste slimste

was ’n skag in leemte gedolwe
en ’n skuiling teen somer

 

ons het boxertwak gerol
om ’n pappery van nagte te blus

en dronk op jou graf gedans

 

’n kooltjie brand nog soms in pa se oog
fyn linte rook uit die sprokkelhout van katarakte

wanneer hy tastend deur rammelende laaie
vir zambuc, veters, kaart en transport,
die god in hom laat huil

 

ons strydros wat stotterend

weerligkettings
roggelend oor die aarde sleep

 

 

 

northern orange free state

paul botha, july 1987

 

come with me
to the bareback veld

 

along numb horizons the wind has

blown for days blown
blackening the trees between

emptying mielie fields geese are

breaking white beating

a laboured flight
into the wind the blue the thin skeletal sing

of distant telephone wires
across chill blue horizons
rest the wind sculpted thighs
neck palms of cloud
encupping a shy christfire
the once icebright sun smoothed
in the subtle wash of the wind
the wind will always draw
the substance from the sky slow flowing

erode the landscape into obscurity numbing

horizons as it combs the sand
across my huddled landscape:

 

come
come with me
to the bareback veld

where the wind will distilling, blow

 

you into me

me into you

 

Geluk met ‘n besonderse bundel.

Joan Hambidge

 

 

Onderhoud met Meyer van Rensburg (Heenkoms)

Saturday, July 3rd, 2021

 

 

Nini Bennett gesels met Meyer van Rensburg oor sy bundel, Heenkoms, Imprimatur-Uitgewers, 2021.

 

Nini Bennett: Meyer, baie geluk met jou tweede bundel, Heenkoms. Ek het die bundel terdeë geniet: jou vernuftige omgang met die digterlike woord is merkwaardig. Daar het egter ’n paar jaar verloop sedert jou debuut, Klankmanwoordboom (1983). Jy het intussen na Engeland verhuis, jou doktorsgraad in Teologie behaal en sewe teologiese boeke die lig laat sien; ’n bedrywige tyd, dus. Tog was daar ’n lang stilte tussen jou debuut en die verskyning van Heenkoms. Vertel ons asseblief meer?

 

Meyer van Rensburg: Wel, Nini, die snaakse ding is dat my lewe tot dusver in twee afdelings ingedeel kan word, albei 38 jaar lank: die eerste, van geboorte totdat die eerste digbundel, en die tweede van toe af tot en met hierdie tweede bundel. Ek hoop van harte dit sal nie weer 38 jaar neem voordat my volgende bundel die lig sal sien nie!

 Klankmanwoordboom verteenwoordig ‘n tydperk van soeke na God en in 1982 het dit my lewe totaal verander. Ek het toe wel  daarna ‘n tweede bundel by ‘n uitgewer voorgelê maar dit was afgekeur omdat dit te religieus was. Ek was besig met teologiese studies en het ook baie bedrywig geraak in die bediening, alhoewel ek steeds by die SAUK aangebly het as klankingenieur en later vryskut klankwerk gedoen het (bv. Generations), sowel as omroepwerk by Radio Kansel en Punt Geselsradio, totdat ek in 2004 ‘n pos in Bristol, Engeland, aangebied was as voltydse dosent en later as dekaan by ‘n universiteits-kollege in Londen. Die digkuns het toe bietjie agtergebly, ook omdat ek toe meestal Engels gepraat het, want selfs my vrou en kinders is Engelssprekend.

 

NB: Volgens die persverklaring skilder jy in jou vrye tyd, en jou skildery, Island Refuge vorm dan ook die omslagontwerp van die bundel. Waarom het jy juis op dié skildery besluit?

 

MvR: Ek is baie lief vir die kleure wat ek in die skildery gebruik het en die algehele samestelling van die skildery. Die naam, Island Refuge dui op my vertrek oorsee na Engeland toe en verteenwoordig meeste van die onderwerpe wat in die bundel behandel word, aangesien “refuge” juis toevlug, ‘n uitvlugsoord of heenkome” ‘beteken en omdat Engeland ‘n eiland is. Gedigte soos Sal ons dan ook ontheemdes word?  en Pelgrimsreis, onder andere,  wys in besonder op hierdie soeke na ‘n nuwe heenkome en ek dink die skildery beeld dit gepaslik uit, alhoewel dit jare gelede geskilder was.  Ek is baie bly dat Imprimatur ingestem het om dit as omslag te gebruik. Die groot rotsagtige donker voorwerp in die voorgrond op die linkerkant verteenwoordig gevare wat ontduik moet word op die uittog na die eiland, ver in die agtergrond. Dus is daar, volgens die skildery, ‘n langerige reis op hande, maar die mikpunt is darem in sig.

 

NB: Die treffende titel, “Heenkoms”, is ’n afwysing of inversie van die woord “Heengaan”. Vertel ons asseblief hoe jy besluit het op hierdie sonderlinge titel?

 

MvR: Nini, toe ek die oorspronklike manuskrip wat afgekeur was, voorgelê het in die tagtiger-jare, was die titel Ek sê dus, eksodus! en dit was meestal op Moses se wedervaringe gebaseer, maar het ook darem nog ‘n paar verse oor die televisie-bedryf ingesluit. Toe dit afgekeur was, het ek dit  vir ‘n ruk opsy geskuif: ook omdat daar nie juis baie blootstelling van my Klankmanwoordboom- verse in bloemlesings was nie, nieteenstaande die feit dat dit briljante resensies gehad het en sommiges juis gesê het dat ek vernuwing in die Afrikaanse poësie bring! Ek het nou en dan daarna gekyk, maar het op die skrywe van teologiese boeke gekonsentreer, totdat Daniel Hugo my ‘n jaar of so gelede gekontak het en aanmoedig om weer te begin verse skryf. Ek het toe van die gedigte in die bundel herwerk, nuwes bygeskryf en wou dit toe Motsa noem: ‘n Hebreeuse woord wat beteken: ”’n uitgaan, dit wil sê (die handeling); ‘n uitgang, of (die plek), uitspraak, ‘n poort, ‘n fontein, uitgebring, gebot, wat uitgekom het, ens.” Daniel het gedink die woord is te vreemd en ons het toe op Heenkoms besluit wat meeste van die konsepte insluit. Dit sluit dan ook heengaan as die sterwings-proses in, veral in die laaste afdeling, wat handel oor die dood wat ons almal een of ander tyd moet ondervind.

 

NB: Die bundel handel oor verskeie reise, of prosesse wat ’n uittog voorstel. Die prefix “uit-“ kom in al drie afdelings van die bundel voor, naamlik “uittrek”, “uitbeeld” en “uitspraak”. Tog is daar verskeie verse wat op voorlopige of tentatiewe eksodusse sinspeel, byvoorbeeld “vertrek”, “uittog” en “wegtrek”. Die heel laaste vers, “Die laaste vertrek”, vorm die finale in hierdie suksessie van eksodusse. Vertel ons asseblief meer – ook oor jou siening van die dood, soos dit gestalte vind in die gedig?

 

MvR:   Ja, die reise is natuurlik, eerstens, my vertrek na oorsee, wat in verskillende fases voorkom: Eksodus 4:10, byvoorbeeld is ‘n verwerking van Moses se  twyfel toe die Here hom aangesê het om na Egipte te gaan en dui ook op my eie twyfel oor die verhuising oorsee om voltyds in die bediening te staan: dit eindig met die idee dat, as die Here my nie vergesel en versterk nie, Hy liewers iemand anders moet stuur “om te sê”. Wegtrek” dui aan hoe moeilik die verskuiwing kan wees (ek was sestig jaar oud toe ons oorsee verhuis het!) en Ganspan  verwys na herinneringe aan my kinderjare en eindig met:

 

Ek droom ek kniel

en vir ’n ruk

betas ek weer jou suikersagte sand

en voel

jou hartklop teen my vingers tik

 

“Wolhuterskop” en “Wandelende Jood” sluit daarby aan  Die tweede afdeling, “Uitbeeld” is weer ‘n aantal gedigte wat my vorige betrokkenheid by die televisie-bedryf behels, en “Droë lopie” se mengelmoes Afrikaans en Engels het Merwede van der Merwe in gedagte wat so gepraat het, maar die laaste reël, oor die education van die volk is bedoel om ironies te wees.

Die laaste afdeling, “Uitspraak” is meer betrokke by die lewe tans in Engeland asook die finale uitspraak aan die einde van ons lewens.

Die heel laaste vers handel, soos jy tereg sê, oor die laaste keer wat mens van die aarde vertrek, maar ook die laaste vertrek of woonplek waarheen ‘n mens verhuis. Daarom praat ek juis daaroor dat ons minder moet word (soos Johannes die Doper gesê het), maar meer soos Hy, met ander woorde die laaste vertrek is die uittog na die hiernamaals en om dit korrek te laat geskied moet ek meer Christelik lewe. Die kleinlike Egipte waarna verwys word is al die kleinlike en selfsugtige dinge wat ‘n mens doen en ek moet leer om dit, sowel as  my eie wysheid, agter te laat.

 

NB: Meyer, jy het in 2004 geëmigreer na Engeland. Jou gedigte getuig van ’n intense ars poëtikale bemoeienis met Afrikaans. Daar is bykans nie ’n gedig in die bundel wat nie op die een of ander wyse ’n digterlike vernufspel voer nie en die fonologiese, semantiese, morfologiese of sintaktiese moontlikhede van die taal word maksimaal geëksploiteer. Het die aanpassing in ’n vreemde land as emigrant of ekspat jou sensitiwiteit vir jou moedertaal verskerp?

 

MvR: Ja, en nee: wanneer ek nou en dan teruggaan na Suid-Afrika is dit merkwaardig hoe mense praat en skryf want ek hoor nie baie Afrikaans in Engeland nie. Om die waarheid te sê, daar is maar weinig min Afrikaanse boeke  beskikbaar, veral nie juis poësie nie: ek lees maar meeste gedigte op Versindaba, en kry nou en dan ‘n bundel of twee in die hande van die Internet af. So, ek praat en skryf maar min Afrikaans hier en probeer op hoogte van sake te bly deur in kontak met party Afrikaans-sprekende mense in die familie te bly, maar moet baiemaal by Daniel aanklop vir hulp. Die ars poetica en vernufspel waarna jy verwys is iets wat ek baie geniet en dit gebeur amper outomaties, sodra ek ‘n idee vir ‘n vers kry.

 

NB: In die gedigte “In gesprek met Wyk”, “This green and pleasant land” en “Bristol-katedraal” tree jy onderskeidelik intertekstueel in gesprek met Van Wyk Louw, Peter Blum en Lina Spies. Watter digters lees jy graag? Wie inspireer jou?

 

MvR:  Ja, Oppermann,  van Wyk Louw en Ernst van Heerden inspireer my nog steeds, sowel as die ander wat jy genoem het. Ek het maar min digbundels en bloemlesings saam gebring, so dit help as ek die Kindle-weergawes in die hande kan kry, soos byvoorbeeld Danie Marais se  In die Buitenste Ruimte, wat my darem so effe op hoogte van sake kan hou met party van die jonger digters, maar die oes is maar skraal en om deur die pos te koop vat baie lank en die posgeld is duur.   Ek het darem op die Internet ‘n bloemlesing van Lina Spies raakgeloop, sowel as Antjie Krog, wat ek oor-en-oor lees omdat die taalgebruik so interessant is. Ek het ook Daniel Hugo se Takelwerk op Kindle aangeskaf en hy beïnvloed my baie, enersyds as digter en andersyds as kritikus. Ek sal binnekort sy nuutste bundel, Klinkklaar, onder oë kry, asook Maskers en Mure, omdat een van my gedigte in dié bloemlesing wat oor die Covid-virus gaan, ingesluit is.. Uit die aard van die saak hou ek baie van M.M. Walters en I.L de Villiers, as gevolg van die religieuse inhoud, maar lees ook graag Johann Lodewyk Marais, Joan Hambidge, Johann de Lange, T.T. Cloete, J.C. Steyn (as gevolg van sy ontginning van woorde); Marlene van Niekerk, Fanie Olivier, en wat kan meer aangrypend wees as Olga Kirsch se nommer ”V” uit “Vyf sonnette aan my vader”:

 

En jy vou

jou syige gebedsjaal weg en hou

jou arm om my en ek staan gedruk

vas teen jou knie en bewe van geluk…

 

Op skool het ek al ons Engelse gedigte uit my kop uit geken en ek is nog steeds lief vir Gerard Manley Hopkins, T.S. Eliot, Rupert Brooke.en Ezra Pound.

 

NB: Jy is ’n klankingenieur, skilder, digter en teoloog. Met ander woorde jy sinkroniseer klank, beeld, woord en Woord in jou verse; anders gestel, as veelsydige kunstenaar poog jy om sinergie tussen al laasgenoemde fasette in jou poësie te vind – en jy slaag uitmuntend daarin. Vertel ons meer van Meyer van Rensburg se skeppingsproses(se)?

 

MvR:  Die idee vir ‘n  vers kan van enige plek vandaan kom: gister het ek langs ‘n water-dam gesit en gesien hoe die langtoon-lelietrappers oor die waterlelies loop: dit het onmiddellik ‘n nuwe gedig laat ontstaan. ‘n Paar dae gelede het ek en my vrou ‘n hommelby van die dood gered deur hom ‘n bietjie suikerwater te gee, en weer so! Partymaal kom die idee van ‘n lied af wat ek hoor of iets wat iemand sê: in ‘n opname-ateljee het ‘n persoon gepraat van ‘n “pensioen-pensie” en dit het in my brein gaan vassteek en gebroei totdat ek die gedig “Bournemouth-strand” heeltemal bymekaar kon kry.

In my eerste bundel het ek verwys na die “klein ure van die nag” wat die beste tyd is om woorde te jag, en dis nog steeds waar. My vrou is al gewoond daaraan dat ek in die klein ure van die nag skielik opstaan en na die voorhuis beweeg om eers ‘n vers neer te skryf. Blykbaar is ek maar ‘n naguil, want baie keer as ek gaan lê om te slaap begin die woorde rondrol in my gedagtes en dan moet ek dit eers neerskryf, want die volgende oggend sal ek dit dalk nie presies onthou nie: pen en papier het ‘n langer geheue as ek! Die geraamte van die gedig word dan neergepen sodat ek die volgende dag daaraan kan werk.

Partykeer is dit ‘n skildery wat ek in die kunsgalery of op televisie sien, of een van die verskeidenheid bome, struike en blomme in Engeland. Die skryfproses kan nogal ‘n tydjie vat want die vers word oor-en-oor verwerk en geskryf. As die idee eers daar is, sal ek dit bly rondrol in my brein, neerskryf, weer dink, oorskryf en so aan: dis ‘n proses, alhoewel die woorde van sommige gedigte makliker bymekaar kom as ander.

Ek hou daarvan om die einde van die gedig te laat “ontplof”, soos byvoorbeeld ”Soho: Diane Schuur” wat Joan Hambidge beskryf het as “‘n slot wat aan die keel ruk!”  Gewoonlik moet die waarneming van iets wat my stimuleer om te skryf dan verwerk word tot ‘n slot wat universele inslag sal vind.

 

NB: In die gedeelte, “Uitbeeld” berig die digter oor die wêreld van die klankingenieur, die meng van beeld en klank, ensomeer. Dit is die werk van die onderskeie regisseurs om mense – sangers, musikante, akteurs – op hulle beste te laat lyk en klink vir ’n produksie. Die leser lei af dat hierdie persone betokke by die tegniese vervaardiging en afronding van programme figuurlik gesproke oor “goddelike mag” beskik. Vertel ons asseblief meer?

 

MvR:  Ek het daarna verwys in my eerste bundel toe ek geskryf het: “god luisterryk,/ wys ek my hangstokmikrofoon/ na willekeur,/ regeer klankwettig/ en besluit verhewe/ wie se klank weerklank sal word”, maar  hoewel die media iemand ten goede of kwade kan voorstel,  is dit tog tot ‘n sekere mate beperk. Ek sou, byvoorbeeld, nie iemand vals kan laat sing as hulle goeie sangers is nie (dit is moontlik, maar ‘n ingewikkelde proses) en meeste mense weet as gevolg van lewendige optredes of iemand ‘n goeie akteur of sanger is. Tog is dit moontlik om iemand deur middel van beligting en kamera-skote of klank op ‘n manier voor te stel wat nie voordelig vir hulle is nie. Ek het dit egter nog nie teëgekom dat regisseurs of tegnici dit met opset doen nie, want dit reflekteer ook nie goed op jou eie werk nie.

 

NB: Jou bundel se tematiese onderbou is inderdaad ryk: jy skryf oor jou jeugjare in Ganspan, verwys na historiese plekke in Engeland, plante, blomme en geloofskwessies, om enkeles te noem. Daar is ook verse oor historiese figure soos Winston Churchill. Dié gedig is enersyds ’n historiese narratief, andersyds ’n fyn portretstudie van die staatsman. Vertel ons asseblief meer oor hierdie interessante vers, en/of jou belangstelling in Churchill?

 

Winston Churchill

 

Die teenvoeter vir Hitler

sit ontspanne in ’n rottangstoel

met ’n kaduks-kadotjie

wat effe windskeef pas,

sigaar in die mond

en as fragiele harnas

net ’n wit oorjas;

’n kwas vol verf in die hand:

die enigste wapen

teen alle weerstand.

 

Ver verwyder van politiek

oorlog, vuurwapens

toesprake en joernalistiek

skilder hy impressionisties

bome, berge, waterdamme en die see

die rustigheid van smaraggroen

en kobaltblou taferele

is ’n kykgleuf wat hom vryheid gee.

 

Die bottel whisky bly toe op die rak,

want hy’s nou skeppend begeester

om op die wagtende blanko seildoekvlak

kleure te kontrasteer, te bemeester;

om sinvol saam nuwe lewe te kry

en homself so op skilderslinne te bevry,

’n ontsnappingstoevlug: kalmte in die storm

weg van die swart hond wat steeds op sy spoor blaf,

die alewige terneergedruktheid

reeds van die Gallipoli-katastrofe af.

 

Kreatiwiteit gee hom inspirasie

om donker spoorsnyers te kul

en vir die Britse nasie

die leeu te laat brul.

 

MvR:  Wel, Churchill is natuurlik ‘n baie belangrike  figuur in Engeland. Ek woon ‘n hanetreetjie van sy ou woning,  Chartwell, af en ‘n mens kan jou maklik voorstel hoe hy daar gesit en werk het met sy kadot-hoedjie op voor die uitsig wat oor die valleie strek. ‘n Entjie verder van ons af is ‘n beeld van hom in sy gemakstoel en natuurlik is daar die een waarvan ek ook melding maak op Parlementsplein.  ʼn Paar jaar gelede het my vrou vir my ‘n boek gegee: “The Churchill Factor: How one man made history”  deur Boris Johnson (wat Boris spesiaal vir my geteken het), en dit is nogal ‘n baie interessante  volume. Ek het ook ‘n hele paar dokumentêre TV-programme oor hom gesien, spesiaal een waar hy bespreek het hoe die “swart hond” van terneergedruktheid hom gedurig gevolg het. Uit my eie ondervinding besef ek dat die skilder-proses baie doen om ‘n mens uit daardie swartgalligheid te red (maar nie altyd nie!). Hy was die een wat, gedurende die Tweede Wêreldoorlog, die Britse nasie inspireer het en geweier het om voor Hitler die knie te buig en, as sulks, is dit hy wat die Britse leeu laat brul het. Natuurlik was daar ook negatiewe aspekte in sy persoonlikheid, maar hy is, en bly,  as staatsman, ‘ʼn groot held en hy was die een wat Jan Smuts as sy raadgewer aangestel het gedurende die oorlog, daarom het sy lewe ook ‘n invloed op Suid-Afrikaners gehad..

 

NB: Baie dankie vir ’n prikkelende en insiggewende onderhoud, Meyer!

 

Onderhoud met Joan Hambidge (Konfessies, kaarte en konterfeitsels)

Tuesday, February 23rd, 2021

 

 

 

Marlies Taljard gesels met Joan Hambidge oor haar bundel Konfessies, kaarte en konterfeitsels. Imprimatur, 2021

 

Marlies Taljard:

Joan, ek het pas jou nuwe bundel, “Konfessies, kaarte en konterfeitsels” van Imprimatur ontvang en moet jou gelukwens. Die bundel is stylvol en professioneel uitgegee en ek het dit ‘n uitdagende dog bevredigende leeservaring gevind.

Die titel is ‘n baie sterk gemerkte plek in enige teks in die sin dat dit die drempel is waardeur die leser die teks betree en dus tot ‘n mate die leser se indruk en verwagting van die teks rig. ‘n Goeie titel verskaf ook ‘n sleutel ter ontsluiting van die teks.

Wanneer het jy die titel vir jou bundel gekies (voor, tydens of na die skryf daarvan) en hoe speel dit in op die bundel as geheel?

 

Joan Hambidge:

Die aanvanklike titel was Astrak. Twee lesers het tereg gemeen dit aktiveer Opperman se werk te veel, ofskoon hy natuurlik in hierdie bundel staan. Opperman is en bly naas Van Wyk Louw en Eybers kragtige pole in my digkuns.

Die titel het daarna gebeur – die bundel is begin in 2016 na die dood van my moeder en daarna is HJ Snyman oorlede, ‘n kenner van die digkuns. Sy Mirakel en muse is my belangrikste rigtingwyser oor hoe mens die digkuns behoort te benader. Ek het ook ‘n tweede PhD onder sy leiding in 2000 voltooi oor genderkonstruksies.

Konfessies soos in belydenisse; kaarte soos in reise en konterfeitsels soos in leuens of verdraaiings. Die digkuns werk met taal en semantiese prosesse.

 

MT:

Ek het “Konfessies, kaarte en konterfeitsels” gelees as ‘n uitgebreide gesprek met ‘n gestorwe moeder. Dikwels elegies, soms besinnend en soms bloot geselsend – dikwels ontroerend, hoewel nooit sentimenteel nie. Die omslagfoto van die bundel is van ‘n vrou wie se gesig gedeeltelik in skadu gehul is met die oë neergeslaan. Die buitelyne is vaag en die beligting sag. Die vrou wat hier afgebeeld is, sou die argetipiese moeder kon verteenwoordig. Hoe praat hierdie foto saam in die gesprek van gedigte in die bundel?

 

JH:

Hierdie foto van my moeder as jong vrou versinnebeeld alle moeders. Ek het dit by my suster gekry voor die grendeltyd met ons laaste Kersfeesvieringe.

My moeder (soos my vader) loop regdeur my digkuns. Die eerste vers in Hartskrif is uit die verre New Haven aan haar gerig.

Hierdie bundel moet waarskynlik as ‘n antwoord gelees word op my bundel Dad waarin ek die dood van my vader en daardie verlies navigeer.

My moeder het ‘n geweldige invloed op my intellektuele ontwikkeling gehad. In die laerskool het sy ons vir ses maande lank tuisonderrig toe ons by die see gewoon het waar geen skool was nie.

 

MT:

Uit die bundel is dit duidelik dat daar dikwels (dalk meestal) na ‘n spesifieke persoon verwys word in gedigte oor die moederfiguur. Ek dink hier, onder andere, aan gedigte in Afdeling IX waarin daar byvoorbeeld by name (“Jacoba Cornelia Maré”) na die moeder verwys word. Die gedig “Pase 2018” (p.84) is ‘n gedig oor die bekende Franse feminis en psigoanalis Julia Kristeva: “blootlegger van die chora” (…) / “ikoon, / psigoanalis, / Madam Sollers, / teoretikus, / abjektis, / Sabina”. Ook elders: “ek slaan my Kristeva oop / skil die woorde af / tot by soveel genderidentiteite.” (p. 96). Sou dit verkeerd wees om te beweer dat die gedigte oor die moeder in hierdie bundel ook op ‘n ander, teoretiese, vlak funksioneer? Dalk as reis ín en verkenning van die chora?

 

JH:

Inderdaad. Die moeder aktiveer moedertaal en die chora (baarmoeder) van poëtiese taal. Kristeva se Desire in language en al haar tekste oor taalteorie doseer ek al jare lank saam met die werk van Jacques Lacan, Derrida en natuurlik Cixous ook.

Ina Gräbe, die ander belangrike invloed op my siening van poëtiese taal, het my daarop gewys dat my gedigte werk met teorie.

 

MT:

Joan, jou hele oeuvre word gekenmerk deur byna oordadige verwysing na ander digters, literêre werke, films, musiek, kunswerke en kunstenaars. In die eerste paar bladsye kom ek byvoorbeeld af op verwysings na die Bybel, na Heilna du Plooy se roman Die taal van been, Gregoire Boonzaier, frases uit gewilde volksliedjies, Heather Dubrow se Genre en verwysings na die Klassieke (Prometheus, Skilla en Charibdis), ens.

Eerstens, die vraag wat ek myself dikwels afvra wanneer ek onervare digters se werk lees: Wat is die doel van die intertekstuele verwysings in jou werk (en natuurlik ook in goeie gedigte oor die algemeen)?

 

JH:

Intertekste is sleutels na ‘n ander letterkundige sisteem, dalk? Ek het pas die belangrike handleiding van Kim Addonizzio te wete  Ordinary Genius (W.H. Norton, 2009) gelees. Hierin beklemtoon sy hoe gedigte altyd verwys na ander gedigte. Party digters steek dit goed weg; by ander sien jy dit duideliker raak.

 

MT:

Tweedens, die vraag wat studente graag vra: Is intertekstuele verwysings in gedigte (veral sonder behoorlike bibliografiese verwysings) nie plagiaat nie?

 

JH:

Daar is ‘n biobliografie agterin en waarna openlik verwys word, is in die openbare domein.

Het Eliot nie reeds hierdie kwessie afgehandel in The wasteland nie? Hy het immers na Franse en bekende middeleeuse tekste verwys wat sy geslag geken het. Gaan lees gerus D.J. Opperman se Komas uit ‘n bamboesstok, die eerste werklike postmodernistiese teks in Afrikaans en kyk hoe hy werk met verwysings. En Tristia – Louw took no prisoners … Dit sou ‘n hele lywige boek in beslag neem om al die intertekste van hierde tekste te publiseer.

 

MT:

En derdens: Maak verwysings na (byvoorbeeld) onbekende teoretiese werke, onbekende kunstenaars of films, asook aanhalings in vreemde tale soos Latyn en Frans nie jou werk ontoeganklik vir ‘n bepaalde lesersgehoor nie? Doen digters dit doelbewus om ‘n soort superioriteit te suggereer?

 

JH:

Weer eens: vir wie skryf jy jou verse?

My teikengehoor is daardie digters en geleerdes – lewend en dood – wat Latyn, Frans, Spaans, usw. kon lees. Mense soos HJ Snyman kon Middelnederlands lees. Ek lees elke Latynse grammatika en ander grammatikaboeke. Louis Eksteen se sinoniem/antoniem-woordeboek verklap waarskynlik hoe ons algemene skryftaal al verskraal het.

Iemand soos W.E.G. Louw, ‘n voortreflike dosent, kon Italiaans, Frans en Nederlands vlot praat en lees. Die semantikus Meyer de Villiers was eweneens vele tale vaardig.

Daardie geslag geleerdes kon sonder om te hik of kik ‘n woord se stam verduidelik. T.T. Cloete kon Hebreeus en Grieks lees. Hy het homself Frans geleer en in ‘n stadium selfs Frans gegee toe daar ‘n dosent nodig was om in te staan.

My teikenleser is altyd daardie soort geleerde met wie ‘n digter by implikasie praat. Wat sou Opperman hiervan gedink het?

Johann de Lange is altyd my eerste en strengste leser.

 

MT:

Ek moes glimlag toe ek sien hier is nóg ‘n reeks gedigte oor Marilyn Monroe (p.69-73). Die Monroe-gedigte (dink ek) het met TT Cloete begin, maar het sedertdien dikwels in jou eie werk verskyn. Hoekom skryf jy dié gedigte, en by herhaling?

 

JH:

Marilyn Monroe is ‘n argetipiese figuur.

Vir my simboliseer sy ongelukkigheid, ‘n lewe geleef waaroor sy geen beheer gehad nie. Jacqueline Rose, die bekende psigoanalis en bekende vertolker en vertaler van Lacan,  skryf in A rumbling of things unknown hoe dit haar sielsongelukkig gemaak het dat sy altyd die dom blondine moes vertolk, terwyl sy intelligent was. Almal kon tog sien dat Tony Curtis en Jack Lemmon mans is in vroueklere in Some like it hot, maar sy moes saamspeel.

https://www.lrb.co.uk/the-paper/v34/n08/jacqueline-rose/a-rumbling-of-things-unknown

Vir die rekord: sy is ook ‘n politieke simbool, omdat haar dood onopgelos is en waarskynlik gekoppel was aan vuilspel. Was dit selfmoord of moord? Ons sal nooit weet nie …

Johann de Lange het vir my die foto aangestuur waar sy in haar kamer lê. Hierdie foto spreek boekdele.

 

Marilyn Monroe: stillewe in wit

Weggedraai van die kamera

die foto van ’n lyk,

met merke, yke

op die rug uitgekerf,

bly sy slaap daardie slaap

van die rusteloses

ingebed en ingelê.

Oordosis of moord?

Die mes van die lykskouer

die hand van elke digter

(en speurende leser)

soekend na antwoorde

of uitsluitsel

in gedig na gedig:

ontleders, agoniste,

poësie-paparazzi

en ander oopvlekkers

staan langs dié bed

nes die priester,

afwesig en gebedloos,

druk toe aan die leuens

op die imperium se bevel.

Pyn het geen protokol,

dekorum of maniere:

Dis ’n ongenooide gas

waarop die rug

kilbloedig iets

soos ’n sug

van ontvlugting slaak.

’n Bottel slaappille

langs die skrynende

instrumente wat

moes oopmaak

en nooit weer

heelhuids

sou kon toekry

nie, nooit weer nie.

’n Onopgeloste saak

met digtende jurielede

terugkerend, soekend

na haar én die oerakkoord:

lewe onverbiddeliker

as dié konserf.

 

 

 

MT:

Ook die gedigte oor ander beroemdes en bekendes is nou reeds eie aan jou werk. In hiedie bundel byvoorbeeld Maria Callas, David Bowie, Leonard Cohen en Cassius Clay. Wat fassineer jou aan sterre en ikone?

 

JH:

Hulle is moderne gode. Ons leer uit hul lewens.

Callas se verstommende sangtalent, Bowie die verkleurmannetjie, Cohen die digter en sanger, Cassius Clay wie se verstommende talent deur siekte uitgewis is.

Ons moderne gode is ook mense, maar ons leef en leer deur hul ikoniese werk.

Skilders skilder portrette; hierdie is portretverse.

 

MT:

Watter “reëls” wat jy vir jou studente in Kreatiewe Skryfkuns stel, het jy met die skryf van “Konfessies, kaarte en konterfeitsels” oortree?

 

JH:

As ek hierdie vraag kon beantwoord, sou ek nie die bundel kon skryf nie.

 

MT:

‘n Laaste vraag: Watter gedig was vir jou die moeilikste om te skryf (en hoekom), en watter gedig in die bundel dink jy is besonder geslaagd (weer: hoekom)?

Die gedig “Aflegging”, omdat ek die dood van my moeder en die impak daarvan vierkantig in die gesig moes staar.

 

2

Aflegging

Jou verjaarsdag vier ek sonder jou vandag;

daar waar jy nou vertoef in ‘n hemelse tuin,

versend ek hierdie boodskap, Moeder:

Elke oujaarsdag was daar vieringe

rondom jou geboortedag op die jaareinde.

’n Piekniek toe ons kinders was in Kirstenbosch

en later so op die oujaar het jy klavier gespeel

in jou huis met ’n tuin vol blomme en struike.

Later al reisend het ek uit vreemde ruimtes

jou opgebel en uit ’n koue New Haven ’n gedig

gepos, ’n hartskrif, ons verskille ten spyt.

Langs die corniche, verby Koeëlbaai bely

jy oor dit van jou jeug wat ons vir altyd sal bybly.

Die skrander kind van ’n Wellingtonse vrugteboer.

Iewers, dit weet ek, word die kind trooster,

optekenaar, bemoediger in ’n diftong van ek/jy.

Vandag sou ek al ons misverstande wou herroep

soos ’n mens ’n e-pos delete, ’n brief opskeur …

En ek wat my so eindeloos op stilte beroep,

die tweeklanke van verlies verken, berym,

pleit om jou vir oulaas weer op te roep.

En watter geslaagd is al dan nie: daaroor moet die lesers self besluit.

Ek hou van die Pase-vers oor Kristeva – ‘n dubbelloop-gedig soos in haar gesprek met Philippe Sollers.

jh

 

 

 Klik hieronder op die skakels om te luister hoe lees Joan Hambidge enkele gedigte uit “Konfessies, kaarte en konterfeitsels”:

 

 

 

 

 

 

 

’n Woordkunswerk in eie reg sonder die beitelmerke van die vertaler

Thursday, December 10th, 2020

 

 

 

Marlies Taljard gesels met De Waal Venter oor sy vertaling van Tranströmer, Alles keer om.

 

Marlies Taljard: De Waal, ek het pas jou pragtig versorgde bundel Alles keer om ontvang wat deur die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns uitgegee is. Baie geluk met ‘n waarlik indrukwekkende vertaling van die digter Tomas Tranströmer se werk, ‘n Sweedse digter wat hoofsaaklik deur jou vertalings op Versindaba, en nou deur hierdie bundel, aan die Afrikaanse leserspubliek bekendgestel word. Dankie dat jy ingestem het tot ‘n gesprek op Versindaba oor dié reuse onderneming én oor jou vertaalfilosofie.

De Waal, Om watter rede sal ’n digter tipies ’n gedig vertaal?

 

De Waal Venter: Daar is seker ’n hele paar redes waarom iemand sal besluit om ’n gedig te vertaal. Natuurlik is alle vertalers nie digters nie. En wanneer ’n digter vertaal, is daar geen waarborg dat hy noodwendig goed sal vertaal nie.

Eerstens dus: die gedig in die brontaal vind aanklank by die vertaler. Die gedig spreek tot hom, ontroer en verruim sy geestelike lewe. Die vertaler voel die drang om hierdie besonderse taalkunswerk ook in sy moedertaal te kan lees en geniet. As daar nie ’n ander vertaling bestaan nie (of een wat nie bevredig nie!) moet hy self die taak onderneem.

Die volgende gedig van Tomas Transtromer is ’n voorbeeld hiervan.

 

Ansikte mot ansikte

 I februari stod levander still.

Fåglarna flög inte gärna och själen

skavde mot landskapet så som en båt

 

Van aangesig tot aangesig

In Februarie het die lewe tot stilstand gekom.

Voëls was traag om te vlieg, en die siel
het teen die landskap geskuur soos ‘n boot

teen die brug waaraan dit vasgemeer is.

Bome het gestaan met weggedraaide rûe.

Sneeudiepte is gemeet aan dooie gras.

Voetspore het oud geword in die sneeukors.

 Onder ‘n seil, vervagende taal.

Op ‘n dag kom iets na die venster.

Werk word gestaak, ek kyk op.

Kleure brand, alles keer om.
Die grond en ek spring na mekaar.

Uit Sweeds vertaal deur De Waal Venter

 

Die tweede laaste reël van die gedig lewer die titel van die bundel op: “Alles keer om”. Dit is moontlik die mees tiperende eienskap van Tranströmer se oeuvre. Hierdie ervaring, soos in die gedig beskryf, kan verstaan word as ’n tipe epifanie. Meteens word “gewone” dinge vir die leser anders en wonderlik. Dit bring ’n nuwe besef en waardering vir aspekte van die werklikheid waarin jy jou bevind.

Verder is daar die heerlik vars en verrassende metafore wat die Sweedse digter gebruik: “die siel het teen die landskap geskuur soos ’n boot”. En: “Bome het gestaan met weggedraaide rûe.”

Die helderheid en oënskynlike eenvoud van die poësie wat in werklikheid geweldige diepgang het, bekoor my en vind aanklank by my. Ek wou, toe ek vir die eerste keer kennis gemaak het met Tranströmer se werk, baie graag dit ook oopmaak vir Afrikaanse lesers. En in 2011 het ek dus begin vertaal.

 

MT: Hoe gaan jy te werk wanneer jy gedigte uit ander tale in Afrikaans vertaal?

 

DWV: Eerstens moet mens die brongedig natuurlik verstaan en dit waardeer as ’n woordkunswerk wat verdien om ’n wyer leserskring te hê. Dit gedaan, begin die vertaalproses.

Ek weet van vertalers wat eers ’n taamlik letterlike vertaling maak en dit dan verder verfyn. Albei weergawes word gepubliseer. Dit doen ek nie. Die proses om die gedig in verstaanbare Afrikaans om te sit, gebeur hoofsaaklik in my kop. Wat ek neerskryf, is so na as moontlik aan die eindproduk. Maar dan hersien ek die vertaling, soms dae later, en bring verdere verfynings aan.

Vir ’n vertaler in ons tyd is daar baie hulpmiddels. Dit wissel van tradisionele woordeboeke tot elektroniese hulpmiddele. Masjienvertalings is geredelik beskikbaar en dit kan gebruik word as ’n basis waarvandaan jy verder kan werk.

Dan vind ek dit baie nuttig om ander vertalers se weergawes te lees en te sien hoe hulle die gedig benader het. In die geval van die Tranströmer-gedigte het ek veral Bernlef se Nederlandse vertalings nuttig gevind. Maar ook Franse en Duitse, asook Engelse vertalings het nuttige insigte gebied.

Uiteindelik dan, wanneer ek die finale weergawe afrond, is my mikpunt om ’n woordkunswerk in eie reg daar te stel, ’n gedig wat op sy eie bene kan staan en sonder die beitelmerke van die vertaler aangebied word.

  

MT: Watter digters se werk vertaal jy by voorkeur en hoekom juis dié digters?

 

DWV: Party Europese tale is vir my toeganklik en ek beperk my vertaalwerk tot daardie tale. Die Spaanse digter en Nobelpryswenner, Pablo Neruda, was my eerste keuse omdat sy geweldige groot oeuvre ’n ryk verskeidenheid van vernuwende en meesleurende gedigte bevat. Hy is ook, waarskynlik in Engelse vertaling, bekend en gewild in Suid-Afrika.

Die tweede groot vertaaltaak het uitgeloop op die gepubliseerde Tranströmer-vertalings. Hy is minder bekend in Suid-Afrika, maar na my mening (en dié van die Sweedse Nobelpryskomitee!) is hy een van die grootste digters van ons tyd.

Ek vertaal ook graag gedigte van Fernando Pessoa, die Portugese digter wat sy opleiding hoofsaaklik in Suid-Afrika ondergaan het. Hy is veral bekend vir die “heteronieme” wat hy geskep het – name wat hy gegee het aan poësie wat hy in verskeie uiteenlopende en selfs teenstellende style geskryf het.

Verder het ek ’n handvol van Cesar Vallejo (Spaans) se gedigte vertaal en dan ’n klompie van die baie interessante Franse digter Jacques Roubaud wie se gedigte wissel van kinderlike eenvoud tot matematiese verwikkeldheid.

Hier is ’n voorbeeld van een van sy nogal guitige gedigte oor die digkuns.

 

Art poétique

Jacques Roubaud

 

              Ce que disait le poème, je l’ai oublié

              Jai su ce que disait ce poème, mais je lai oublié

              Le poème disait cela, mais cela que disait le poème, je

              l’ai oublié

 

Digkuns

 

Dit wat die gedig gesê het, het ek vergeet

Ek het geweet wat die gedig gesê het, maar ek het vergeet

Die gedig het dit gesê, maar dit wat die gedig gesê het, het ek vergeet

Dat die gedig dit gesê het, is dit wat die gedig gesê het? As dit is wat die gedig gesê het, het ek vergeet

Miskien, sonder om te weet wat die gedig gesê het, toe ek die gedig gesê het, (op die oomblik toe ek die gedig gesê het), het ek dit al klaar vergeet

maar as dit is wat die gedig gesê het, het ek vergeet

Jy sien, wanneer ek die gedig sê, weet ek nie dat ek die gedig sê nie,

want wat die gedig gesê het, het ek vergeet

Dit is waarom dit wat die gedig sê, nie regtig is wat die gedig gesê het nie

en dit het ek vergeet

Uit Frans vertaal deur De Waal Venter

 

Ek hou ook van ’n paar van die jonger Spaanse (Spanje, nie Suid-Amerika nie) digters: Coral Bracho, en David Huerta byvoorbeeld, asook die Franse digter Claude Esteban.

Tans is ek besig om te werk aan gedigte van die Meksikaanse digter, Octavio Paz, met die oog daarop om dit as ’n bundel te publiseer.

Ek vertaal nie uit Nederlands en Duits nie omdat daar talle knap vertalers is wat uit hierdie tale in Afrikaans vertaal. Ek probeer eerder om Afrikaanse lesers toegang te gee tot die ander tale wat minder in Afrikaans weergegee word.

 

MT: Vertaal jy graag die oorspronklike gedig uit die oorspronklik taal – hoekom?

 

 DWV: Ek vertaal altyd uit die oorspronklike taal omdat ek die gedig so getrou moontlik wil herskep en nie ’n herskepping wil herskep nie.

Indien ’n gedig in, sê nou maar Engels, vertaal word, kry die gedig gestalte wat nie presies dieselfde kan wees as die oorspronklike gedig nie. Wanneer ’n ander vertaler dus hierdie vertaling vertaal, is die eindresultaat onvermydelik nog verder verwyder van die oorspronklike gedig – woordkeuses, atmosfeeer, verwewing van betekenisse en idees, subtiliteite, ens. skuif al hoe verder weg. Vertalers kan selfs foute begaan. Hier is ’n voorbeeld:

In Pablo Neruda se meesleurende gedig uit “Canto General” met die titel: “Algunas Bestias” (deur my vertaal as “’n Klompie gediertes”) kom die reël voor:

 

“el hormiguero monacal pisaba

con melodioso pie la selva”

 

’n Engelse vertaler het dit weergegee as: ”the monastic ant-heap was melodiously

teeming in the undergrowth,”

 

My vertaling is:

 

“die monnikagtige miervreter

het met musikale voete deur die oerwoud gestap”

 

Die woord “hormiguero” kan wel vertaal word as “miershoop”. Maar ’n miershoop wat in die oerwoud met musikale voete rondloop, het nie vir my sin gemaak nie. Ek het kopgekrap en uiteindelik besef dat Neruda kortpad gekies het. Na my mening het hy “oso hormigeuro” bedoel, wat “miervreter” beteken. Die Engelse vertaler het gemeen dat hy by die letterlike “miershoop” moes bly.

 

 MT: Hoe behoort mens ‘n vertaalde gedig te evalueer? Moet dit byvoorbeeld woordeliks korrek wees?

 

DWV: Hierbo het ek al heelwat gesê oor hoe ’n gedig na my mening vertaal behoort te word. Ek dink só daaraan: stel jou ’n glyskaal voor. Aan die een kant is daar die letterlike vertaling. Dit is soos vertalers van politieke toesprake probeer vertaal sodat elke woord se presiese betekenis weergegee word, sonder enige poing om die toespraak oratories aantreklik aan te bied. Aan die ander kant is daar die vertaler wat so vrylik vertaal dat dit min ooreenkoms toon met die oorspronklike. Die vertaler het die oorspronklike gedig gebruik as basis om iets heel anders te skep.

Ek dink ’n vertaalde gedig behoort êrens tussenin te lê op hierdie glyskaal. Dit moet nie styf letterlik vertaal wees nie en ook nie so wild weg van die oorspronklike dat die oorspronklike nie meer daarin herken kan word nie.

En dan moet die vertaling ook geëvalueer word met die kriteria waarvolgens enige gedig beskou word: oorspronklikheid, trefkrag, klankrykheid, betekenis, ens.

 

MT: Watter wenke kan jy vir beginner-vertalers gee?

 

DWV: Eerstens moet jy jouself vergewis van al die beskikbare hulpmiddels. Dit wissel van masjienvertalers (Google Translate e.a) tot woordeboeke en webruimtes waar gedigte bespreek en verklaar word. Daar is ook talle blogs bedryf deur gewone lesers en waar jy menings kan kry – natuurlik moet jy nie alles vir soetkoek opeet nie! Enigiemand kan feitlik enigiets kwytraak in die elektroniese media en mens moet jou goeie oordeel gebruik.

Tweedens moet jy soek na vertalings in enige ander taal of tale wat jy ken. Dit is baie waardevol om ’n vertaler in ’n ander taal se poging met joune te vergelyk.

Derdens moet jy die vertaalkunde navors indien jy nie reeds ’n akademiese kursus volg nie. Vertaalkunde het veral vanaf die sestigerjare van die vorige eeu die status begin kry van ’n gerespekteerde en waardevolle dissipline. Veral die taalnavorser André Lefevere het baie gedoen om vertaalkunde stewig te vestig. Hy het ’n paar boeke die lig laat sien wat sy idees en metodes baie goed toelig.

En, anders as met die skryf van ’n gedig wat meesal in een sessie geskryf word, hoef ’n vertaler dit nie te doen nie. Jy kan ’n ent ver vertaal en dan later weer terugkom en verder gaan. Die oorspronklike gedig is daar op papier en sal nie verdamp soos jou inspirasie wel kan wanneer jy self ’n gedig skryf nie.

einde

 

Onderhoud met Hennie Meyer (Winkel van wanklanke)

Monday, September 14th, 2020

 

Alwyn Roux gesels met Hennie Meyer oor sy bundel Winkel van wanklanke. Protea Boekhuis, 2020 

 

AR: Die titel van jou bundel is Winkel van wanklanke. Kan jy ons asb. meer oor die titel van die bundel vertel?

HM: Die titel kom al baie jare saam met my mee. Ek het in 2008 die titel gebruik by my uitstalling by die Tina Skukan-galery en ook by Woordpoort en die Melville Poetry Festival. Dit is vir my ‘n baie mooi naam vir ‘n digbundel. Daar is niks “postmodern” aan die titel nie. Wel  ironie, want die gedigte is juis nie “wanklanke” nie.

AR: Jy het die laaste dekade bekendheid verwerf as een van Afrikaans se mees prominente “konkrete digters”. Kan jy asb. aan die hand van ‘n voorbeeld verduidelik wat konkrete poësie is?

HM: Van die vroegste en bekendste konkrete gedigte is die gedigte van Guillaume Apollinaire in sy digbundel Alcools (1913). Daar het hy onder andere ‘n gedig geskryf oor reën waar hy die letters van die woorde van die gedig gebruik het om die val van die reën voor te stel.

So konkrete gedigte in sy basiese is gedigte waar daar deur middel van die tipografie afgewyk word van wat mens normaal verwag van ‘n gedig, tot gedigte waar daar heeltemal weggedoen word van woorde op papier. Die uiterste ten opsigte van konkrete gedigte  wat volgens my al gedoen is, is die tuin van die digter Ian Hamilton Finlay, genaamd Little Sparta.

AR: Jy het in Nuwe stemme 4 (2010) gedebuteer met ‘n aantal verse. Kan jy ons meer vertel hoe jou digtersloopbaan vorm aangeneem het na hierdie publikasie? In watter ander publikasies het jy gepubliseer? Watter uitstallings was daar in die tussentyd van jou werk? Het jy voorlesings van jou werk voorgehou?

HM: Ek het deelgeneem aan die projek “Oor die einders van die bladsy” van die Noordwes-Universiteit in die maak van kunstenaarsboeke. Ek het  drie of vier vuurhoutjieboksies gevat en  aanmekaargeplak en versies daarin gesit. Ek het ook die gedig “sakdoek as boek” (62-65) ingeskryf as kunstenaarsboek. Die deelnemers moes notas van hulle kreatiewe proses ook ingee tesame met die kunswerke. Die doel daarvan was om sodoende ‘n studie te maak van die kreatiewe denkprosesse van ‘n kunstenaar. Ek het ook in drie tydskrifte gepubliseer, naamlik Pomp, Ons klyntji en A Look Away. Van my verse is ook op Versindaba en LitNet geplaas.

AR: Baie van jou werk daag die grense van die bladsy op interessante manier uit. Kan jy ons asb. meer vertel van die eksperimentele wyse waarop jy gedigte tot uitvoering bring?

HM: Ek is dink gedurig aan maniere hoe ek ‘n gedig anders as net as woorde op papier kan weergee as ek skryf. So het ek onder andere net een dag agter in die tuin gesit en na die duiwe gekyk wat op die gras sit. My ma het altyd sade vir die duiwe gevoer. Toe dink ek dit sal mos nou ‘n goeie idee wees vir ‘n gedig waar die duiwe die saad eet wat eintlik ‘n gedig is. Ek het toe aan die gedig begin skryf. So het die idee van die gedig die skryfproses voorafgegaan. Die gedig “Verse vol vere” het ek op ‘n tennisbaan gebou in Melville tydens die Melville Poetry Festival. Ek het die woorde met sade uit ‘n gieter gegooi. ‘n Vriendin van my het my gehelp dat ons met ‘n meetband presies die regte verhouding kry tussen die woorde. Ek was die aand voos met al my spiere wat seer was. En die duiwe het nie aan die gedig kom eet nie. Gelukkig met die video wat ek gemaak het vir die blog het dit makliker gegaan. En die duiwe het die gedig begin eet. Daar was wel ook ‘n paar probeerslae oor ‘n paar Saterdae voor ons dit reggekry het.

AR: Jou bundel word ook van ‘n webblad vergesel. Kan jy ons meer vertel wat kykers hier te wagte kan wees?

HM: Die webblad (www.winkelvanwanklanke.com) se uitsluitlike doel is om ‘n platform te skep vir die video’s en die oudiogedig wat saam met die bundel ‘n eenheid vorm.

AR: Jy tree dikwels in jou werk op ‘n intertekstuele wyse in gesprek met heelwat van jou digterlike voorgangers. Sodoende lewer jy kommentaar op die tradisie van die Afrikaanse poësie en skep terselfdertyd ‘n staansplek vir jouself as digter. Kan jy ons meer vertel omtrent jou verhouding met die tradisie van Afrikaanse poësie?

HM: Ten opsigte van konkrete gedigte is daar natuurlik my voorgangers Willem Boshoff met sy Kykafrikaans (1980) en die digbundels van Wopko Jensma. Alhoewel ek sinies omgaan met die digters in die gedig “Poets” (52-58) en ook in “Die gedig” (17) en “Geldig” (27), haal ek terselftertyd my hoed af. Deur juis na die digters te verwys, al is dit op ‘n siniese wyse, gee jy mos tog ook erkenning.

AR: Die vorige vraag het spesifiek gehandel oor Afrikaanse digters, maar watter ander digters is vir jou ‘n bron van inspirasie?

HM: Ek het hierdie jaar D.A. Levy se werk ontdek. Die digter Aram Saroyan se spel met woorde spreek baie tot my. Die werk van Augusto de Campos van Brasilië. En natuurlik is E.E. Cummings die Prins van die Konkrete.

AR: Dit gaan seker by konkrete poësie nie net oor digters nie, maar ook oor skilders. Kan jy ons meer vertel van die visuele kunstenaars en hulle impak op jou werk?

HM: Ja, ek glo die visuele kunste het ‘n groter impak op my gedigte gehad as die woordkuns. So het die werk van die visuele kunstenaar Lucio Fontana waar hy die doek sny en ‘n spleet maak in die doek direk gelei tot die gedig “poesie oepsie bedoel poësie” (51). ‘n Ander voorbeeld is die visuele kunswerk “Erased de Kooning” (1953) van Robert Rauschenberg wat die inspirasie was vir die gedig “Poëntjie” (50). Die gedig was oorspronklik ook in potlood geskryf vir die leser om uit te vee. ‘n Ander kunstenaar wat ‘n groot invloed op my gehad het rakende hoe ek na gedigte kyk is natuurlik Marcel Duchamp. Die konsep van “no art must look like art” bring mens dan by die segging “no poem must look like a poem”. My gedig “Geldig” (27) as anti-gedig kan mens direk terugvoer na hierdie idee van Duchamp toe.

AR: Kan jy asb. vir ons een van jou gedigte deel wat jou gunsteling is?

HM: Ek sal seg my gunsteling gedig of die gedig waarop ek die trotse is ten opsigte van die eksperimentele aard daarvan is my gedig “Picasso” (48). Ek het spesiaal kunslesse gaan neem met die uitsluitlike doel om ‘n gedig te skryf wat terselftertyd ‘n visuele skildery is. Ek het eers met die frase “met geil die geel in die leeg agtergrond” gespeel en dit probeer weergee deur verskillende vorms op die doek. Toe het die gedig “Picasso” homself vir my kom gee in woorde en van daar het die kreatiewe proses gebeur.

AR: Geluk met Winkel van wanklanke. Dit is ‘n groot wins vir die Afrikaanse letterkunde. Is daar reeds ‘n tweede bundel in die vooruitsig?

HM: Dankie, Wyn. Miskien.

Onderhoud met Louis Esterhuizen

Tuesday, September 8th, 2020

 

 

 

Marlies Taljard gesels met Louis Esterhuizen oor Die gladde stiltes in glas. Protea Boekhuis, 2020

 

Marlies Taljard: Louis, jou nuwe bundel, Die gladde stiltes in glas, het so ʼn week gelede by my aangekom, en intussen het ek tyd gehad om myself daarin te verdiep. Hoewel daar baie vrae is wat ek graag aan jou sou wou stel, beperk ek my hier tot die mees essensiële.

Die eerste gedig in jou bundel beskou ek in baie opsigte as ʼn sleutelgedig, veral omdat dit as’t ware in die motto-posisie staan en nie onder een van die drie afdelings ressorteer nie. Ek haal dit volledig aan:

 

Eerste lig

 

Met eerste lig maak jy jou oë oop

en besef: die glas water op die vensterbank

is begeerte se uitbeelding

 

van ʼn samespel tussen vorm en inhoud.

Want soos die glas gevorm is, so die water –

Wat is, was, wat was, verwaas.

 

So is dit altyd. Jy kyk deur die venster, sien

die dag nader met ʼn eie gedagte

van groen in boom en struik. Opeens

 

straal die son deur die ruit en die waterglas

vlek hierdie gedig laag teen die muur

in ʼn eie spektrum uiteen.

 

Die glas onthou immers die vuur.

 

Nie die water nie.

 

Ek lees “glas” in hierdie bundel onder andere as ʼn uitgebreide metafoor vir die gedig en die skryfhandeling. ʼn Groep Franse skrywers, onder andere Barthes, Derrida, Foucault en Kristeva (lede van die sogenaamde Tel quel-groep) het so ʼn paar dekades gelede die semiotiese verband tussen skryf en begeerte bekendheid laat verwerf. Dié metafoor, wat weerskante toe gelees moet word, het intussen baie gewild geword. Ek wil sommer met die deur in die huis val en vra of ʼn mens die groot aantal liefdesgedigte  – wat versprei in die bundel voorkom, maar veral in die tweede afdeling  – wyer moet lees as gedigte “aan jou”, dus byvoorbeeld aan ʼn spesifieke geliefde, soos jou vrou Marlise?

 

Louis Esterhuizen: Dankie vir die geleentheid, Marlies. En ja, jy is heeltemal korrek: “glas” as uitgebreide metafoor het direk betrekking op die skryfhandeling aangesien die maak van glas ʼn suiweringsproses is waarvolgens onsuiwerhede uit die silika verwyder word. Daarin is dit nie onverwant aan die maak van ʼn gedig nie, met die digter as die glasblaser, die asem (Latyn: inspiritus = inspirasie) en blaaspyp as die tegniek met ten slotte die objek – wat óf funksioneel óf dekoratief kan wees – as die gedig. So ook is jou verwysing na die semiotiese verband tussen skryf (maak) en begeerte in die kol aangesien dit op die drang tot skepping, oftewel vorming, betrekking het. Dit is ook belangrik om te onthou dat glas eers vloeibaar is (gedagtes) en dan ná suiwering gevorm (poëtika) en uiteindelik tot stolling (die gedig) gebring word.

Oor die laaste deel van jou vraag sou ek egter verkies om die ambivalensie te behou. Uiteraard is daar gedigte waar die geliefde as die muse, oftewel digkuns en die begeerte na skepping, gesien kan word, maar insgelyks is daar gedigte wat baie spesifiek en direk betrekking het op Marlise en ons leefwêreld, in die gees van: Ek is wat jy my toelaat om te wees. Anders gestel: Deur jou kom ek (as digter) tot stand. Liefde gaan immers oor die vermeerdering (intensivering) van belewenis.

 

MT: Dit is opvallend dat die meeste gedigte in die derdepersoonsvorm geskryf is, hoewel ʼn mens vermoed dat “jy” op die digter/spreker slaan. Het dié tegniek ʼn bepaalde doel in jou digkuns (want dit kom in ander bundels ook voor)?

 

LE: Dankie vir hierdie vraag, Marlies. Interessant genoeg is dit die eerste keer dat iemand my hieromtrent vra. Nietemin, van my eerste bundel af (1986: Stilstuipe) het ek ʼn probleem met perspektief gehad omrede die persoonlike gedig vir my alte maklik in ekkerigheid verval, óf ʼn ongemaklike skemering van die belydenisvers toon. Aanvanklik het ek met alter ego’s probeer eksperimenteer: Arthur Nortjé (Stilstuipe); die slavin met geskroeide oogpupille in JM Coetzee se Waiting for the barbarians (Op die oog af); gefiksionaliseerde personasies (Die onderwagterweg) en skaakstukke (Patzers). Sedert Opslagsomer (2001) en ook Liefland (2004) was ek weens Marlise se insette meer gemaklik met die plasing van die subjektiewe “ek” binne-in die gedig; alhoewel daar enkele gedigte in Liefland is waar ek met die derdepersoonperspektief begin eksperimenteer het.

Met Sloper (2007) het die kwessie van perspektief nogeens problematies geraak weens die gedigte se introspektiewe besinning oor lewensgeluk as abstraksie. In die middelafdeling, “Langnagvure”, het ek nogeens van ʼn alter ego, Egbert, gebruik gemaak, maar die gedigte in die ander afdelings is volledig vanuit die “jy”-perspektief en so ook verderaan deur al my bundels sedertdien. Hoekom? Wel, die geobjektiveerde subjek in die gedig verskaf ten eerste aan my as digter die ruimte om óf nader óf verder te beweeg van my onderwerp; iets wat moeiliker is wanneer die subjektiewe “ek” die stem in die gedig is. Ten tweede – en hierdie aspek is vir my persoonlik van belang – plaas dié aanspreekvorm my as aangesprokene en nie as spreker nie in die gedig. Anders gestel: Die gedig se “stem” is nie my stem as digter nie.

Dit moet onthou word dat die gedig ʼn objektivering van indrukke en belewenisse is wat uiteindelik as objek volledig los staan van die digter en omrede die proses van gedigmaak vir my persoonlik ʼn proses van singewing (internalisering, oftewel denksisteem) is van belewenisse en/of insigte, is hierdie afstand tussen “stem” en aangesprokene vir my belangrik.

Die “stem” in die gedig is dus die gedig sélf wat praat (muse?) met die skeppende leser, waarvan ek maar een is, as die aangesprokene. Dalk klink dit na ʼn bra vreemde stelling, maar ek glo dat indien ʼn bepaalde gedig aan byvoorbeeld tien mense voorgelees word, daar tien verskillende weergawes van dieselfde gedig tot stand kom omdat iedereen op ʼn eie, unieke manier op die teks reageer aan die hand van eie gewaarwordinge, drome en illusies.

Toegegee, ek besef terdeë dat my werkswyse en beskouing nié die norm is nie. Trouens, dit is ʼn durende en onafhandelbare gesprek tussen my en Marlise. Boonop sal ek nie my werkswyse wil propageer óf as norm stel nie omrede dit baie maklik as blote affeksie afgekam kan word. Nogtans het ek daardie ruimte tussen “stem” en aangesprokene nodig om te kan skryf wat ek skryf.

 

MT: Reëls soos “Die glas onthou immers die vuur” (p. 11), “Asof dit alles gestolde water is” (p. 20) en “nooit iets / wat afbaken nie” (p. 33) – om maar enkeles te noem – herinner aan vorige bundels van jou, naamlik Wat die water onthou en Die afwesigheid van berge. Beskou jy hierdie bundel, wat ses jaar na jou vorige een verskyn, as ʼn duidelike aansluiting by jou oeuvre (hierdie is al jou elfde bundel!), of is dit ʼn bundel heeltemal op sigself?

 

LE: Wie is dit wat gesê het dat ʼn digter se hele oeuvre eintlik maar dieselfde gedig is wat oor en oor geskryf word en nooit voltooi kan word nie? Eintlik is al my bundels sedert Opslagsomer – al probeer ek om met elke bundel iets anders op tegniese vlak te vermag – maar dieselfde bundel. Daarom huiwer ek ook nie om verse uit vroeëre bundels te eggo of selfs direk te betrek nie; spesifiek so in Die afwesigheid van berge (2014) wat ek as sluitbundel vir my sogenaamde oeuvre gekonsipieer het. Ek was eerlikwaar nie van voorneme om weer te publiseer nie.

Nietemin, Die gladde stiltes in glas is ʼn verdere spel daarmee: die titel (vgl. Stilstuipe), die kwessie van randvisie (Op die oog af), ensovoorts. Gaan lees byvoorbeeld weer die eerste afdeling in Sloper en jy sal snap waar Die gladde stiltes in glas sy aanloop het. Is intertekstualiteit met die self nie dalk maar die geïmpliseerde uitkoms van enige kunsskepping nie?

Terloops, nog ʼn aspek wat ek graag hierby wil betrek, én wat aansluit by jou vorige vraag, is die gewaande soewereine status van die enkelgedig. Geen gedig staan alleen nie, myns insiens, omrede al die gedigte wat ʼn bepaalde gedig voorafgaan, en so ook die gedigte wat daarop volg, die lees van daardie betrokke gedig beïnvloed. Vandaar die stromingseffek wat ek in sowel losstaande gedigte as bundels probeer bewerkstellig. Alles hou verband met mekaar. Ja, ek weet – dit is ʼn aanvegbare stelling, maar vir my is dit ʼn persoonlike uitdaging om hieraan gestalte te gee; anders sal ek geen motivering hê om aan te hou skryf nie. Ek hou daarvan om te dink dat ek besig is met ʼn “komposisie” wanneer ek met ʼn bundel werk en daarom is melodie, transposisie, tempo en leitmotiewe vir my belangrik – binne ʼn poëtiese konteks uiteraard.

 

MT: ʼn Mens sou Die gladde stiltes in glas kon lees as ʼn Ars Poetica-bundel. Daar is myns insiens genoeg bewyse vir dié stelling. Die tweede gedig “Restourasie” (p. 15), noem drie belangrike eienskappe van gedigte: “as steierwerk teen ʼn stadige verkrummeling”; “om ʼn ruit te plaas / vir die alkant, weerskante toe, wegkyk” en “weerstand teen ʼn gewaande verduistering”. In die loop van die bundel kom daar nog vele ander eienskappe van gedigte uit jou verse … Volgens jou as gerekende digter: Wat is ʼn gedig (met die klem op dié bundel, maar ook oor die algemeen)? Waarom skryf jy gedigte?

 

LE: Jy is heeltemal reg, Marlies. Die gladde stiltes (inhoud en/of inspirasie) in die glas (vorm en/of gedig) maak dat hierdie bundel beslis as ʼn ars poetica-bundel beskou kan word. Dit word vry algemeen aanvaar dat daar eintlik net drie “groot” temas in die digkuns te vinde is: die liefde, die dood en die digkuns self. Met die drie betitelde afdelings: “Steierwerk” (digkuns), “Buiteligmusiek” (liefde) en “Grondwaarts” (dood) fokus hierdie bundel heel eksplisiet daarop. Met sy- en dwarsstrominge tussendeur. Nietemin, dié bundel se aanvanklike titel sou “Steierwerk” gewees het, met ʼn direkte inspeling op Sloper en die beskouing dat die gedig soos steierwerk langs ʼn vervalle “gebou” opgerig word ten einde die aftakeling van belewenis te restoureer. Maar toe verskyn Daniel Hugo se bundel Takelwerk in 2015 en ek staan gefnuik. Algaande het ek egter ʼn fassinasie met glas ontwikkel – naas suurstof is die silika waaruit glas gesuiwer word, byvoorbeeld, die algemeenste chemiese element op aarde; soos die poëtiese ingewing is dit oraloor teenwoordig – en namate ek hieroor nagelees en dit bepeins het, het die gedigte begin aanmeld en was die aangepaste konsep die resultaat.

Maar om jou vraag meer direk te beantwoord: Vir my verteenwoordig die digproses ʼn denksisteem; ʼn manier om bepaalde belewenisse en/of indrukke te internaliseer, of sin van te maak. Dit is soos om vanuit jouself deur ʼn ruit (die gedig) te kyk na ʼn ander, afgesonderde ruimte buite of binne jouself. ʼn Gedig bring afstand, oftewel skeiding, omrede dit immers ʼn taalkonstruksie is en deel uitmaak van die kommunikasieproses tussen spreker en aangesprokene. Die wêreld deur, agter of in glas is ʼn geslote ruimte. So ook die gedig.

 

MT: In die openingsgedig word die glas water die metafoor vir “’n samespel tussen vorm en inhoud”. Is vormgewing in gedigte volgens jou mening ʼn belangrike aspek van gedigskryf? Ons sien immers deesdae gereeld gedigte wat deur gerekende uitgewers uitgegee word én op ander platforms, wat ʼn losse struktuur vertoon. Dit is vir my opmerklik dat jy in hierdie bundel van ʼn rykdom digsoorte gebruik maak. Hoeveel tyd spandeer jy aan die afwerking van jou gedigte? Is die ou digvorme, wat tog sekerlik baie tyd van die digter in beslag neem, nog belangrik in tye van kitskos en kits-alles? Hoekom het jy so lank gewag om weer te publiseer – is dit omdat die afwerking van gedigte vir jou belangrik/tydrowend is? Dink jy dat jy nog so ʼn bietjie outyds is wat vormgewing betref – is jy dus ʼn soort spelbederwer (Spielverderber) vir opkomende/moderne digters?

 

LE:  Of ek ʼn spelbederwer is, weet ek helaas nie. Wat ek wel weet, is dat vorm vir my alles bepalend is omrede gedagtes (idees) vormloos is tot dit gestalte vind in die vorm waarin dit gegiet word. Dit is ʼn onlosmaaklike eenheid, myns insiens, omrede dit die toon (en uiteindelike segging) bepaal. Ek kan byvoorbeeld nie ʼn gedig skryf alvorens ek dit kan “voel” of “hoor” nie. So sal ek byvoorbeeld onbehoorlik lank loop en tob oor ʼn gedig tot ek hom duidelik kan “voel”en “hoor” – eers dan skryf ek dit neer en begin bewerk. Marlise lag altyd vir my, maar ek konsipieer ʼn bundel (of gedig) volledig voor ek daaraan begin skryf, en soos die gedigte naas mekaar begin staan, gaan ek dikwels terug na voriges ten einde bepaalde motiewe te aksentueer of aan te pas.

Nogeens: dit is nié die norm nie, maar vir my lê die plesier van gedigmaak opgesluit in die proses en nie die eindresultaat nie. Daar is helaas ʼn bepaalde “afheid” aan die geskryfde gedig waarvan ek nie hou nie, want ʼn gedig is nooit afgehandel nie; dit bly vibreer en rimpel deur na soveel ander dinge. Jou totale menswees, waarskynlik.

Oor die “ou vorme”. Ek hou daarvan om vir myself uitdagings te stel. Die spanning wat ontstaan tussen “outyds” en “modern” gee myns insiens dikwels aanleiding tot ʼn poëtiese vonk. Ek hou daarvan – daardie spanning tussen wat jy lees en wat jy dink jy pas gelees het. Volgens my is dit die grootste belediging vir ʼn gedig wanneer jy direk omblaai na die volgende ná jy dit gelees het. ʼn Geslaagde gedig sal jou weer en weer tot die herlees daarvan terugdwing en telkens iets nuuts aan jou toon; selfs jare ná jy dit die eerste keer onder oë gehad het. Poësie het immers nie ʼn rakleeftyd nie.

Van oë gepraat. Jy vra ook hoekom daar soveel tyd verloop het sedert Die afwesigheid van berge? Wel, op 1 Julie 2015 het ʼn aartjie agter die retina van my regteroog (reg agter die macula) gebars en die bloeding het tot gevolg gehad dat ek sig in my regteroog verloor het. Danksy behandeling kon die oogarts darem ʼn mate van randvisie herstel. Nietemin, twee weke later sterf my jonger suster, ʼn paar maande later my moeder en nog ʼn paar maande dáárna my skoonmoeder. Boonop bedank ek toe einde 2016 uit my pos as boekwinkelbestuurder en begin om op vryskutbasis as tekspraktisyn van die huis af te werk. Glo my, om gedigte te maak was nie naastenby in my gedagtes nie, maar nou ja, soos jy weet: Die muse het geen skaamte nie. Mettertyd het ek ook begin om dié gebeure in gedigte te bepeins en nou is die bundel daar. Sela. (Terloops, die titel “Steierwerk” het net soveel betrekking op ʼn stellasie as iets wat jou laat steier. Daarom ook die prominensie van swaartekrag en val in die bundel.)

 

MT: Louis, dit is welbekend dat jy een van die Afrikaanse digters is wat dikwels intertekstueel na N.P. van Wyk Louw verwys. Ek dink hier aan die gedig “Ars poetica” (p. 34) – ʼn gedig wat jy eksplisiet wy aan jou gedigpraktyk. Die slotreëls lui:

 

Jy asem in, jy asem uit, terwyl

iemand iewers

tydloos ʼn gedig skryf.

In sand.

 

Die volgende gedig, “Holtes” (p. 35) begin met die reël “In hierdie grond word geskryf”. ʼn Duidelike verwysing kan hier gesien word na Van Wyk Louw se gedig “Ex unguine leonem”, met die slotreëls:

Iets staan in sterre-en-helderte geskryf;

en ek skryf ná in stof.

 

In watter opsig beïnvloed Van Wyk Louw, ʼn sogenaamde Dertiger, jou byna honderd jaar later nog? (Hoewel Tristia, Louw se laaste bundel, waaruit die bostaande aanhaling kom, darem eers in 1957 verskyn het – 63 jaar gelede.)

 

LE: Heeltemal tereg. NP Van Wyk Louw is die grootpappa van ons digkuns en omrede die individuasieproses ʼn losmaak van die vaderfiguur vereis, keer ek telkens terug na sy en ander “klassieke” digters se werke. ʼn Eerbiedige kopknik, as’t ware. Hopelik met ʼn aangepaste nuansering daarby ingereken.

Die voorbeeld wat jy egter noem, is helaas bloot toevallig. Die gedagte wat my nog altyd fassineer van daardie bybelteks (Johannes 8: 6-11) is die vraag na wat dit is wat Jesus in die sand geskryf het ná die uitdaging van selfondersoek wat Hy tot die omstanders gerig het wat die owerspelige vrou wou stenig. Dit word nêrens verklaar nie. Daardie daad van skryf in die sand het egter die tydsverloop tot stilstand gebring en die omstanders tyd gegun tot selfrefleksie, -ondersoek en besef van eie skuld. Toe Hy orent kom, was hulle nie meer daar nie; net Hy en die vrou het oorgebly. Hierdie teksgedeelte is myns insiens nie onverwant aan die essensie van die digkuns nie. Die bepalende vraag ten opsigte van ʼn literêre prosawerk is immers altyd wat volgende gaan gebeur, terwyl ʼn gedig daarteenoor die tydsverloop tot stilstand dwing met as vraag: Wat gebeur hiér?! Anders gestel: ʼn Prosawerk kyk vorentoe terwyl ʼn gedig binnetoe kyk. Daarmee word die leser geplaas midde-in selfrefleksie, -ondersoek en besef van eie insigte, belewenisse en kodes. Wat in die sand geskryf is, is waarskynlik ʼn eerste gedig – en wat van belang is, is nie die “wat” nie, maar die “hoe”; iets wat eie en uniek is aan die digkuns en vandaar die blatante titel “Ars poetica”.

 

MT: Dit word algemeen aanvaar dat glas in hierdie bundel metafories aan die gedig gekoppel word. Ek het in my verkenning van jou bundel op verskeie ooreenkomste tussen gedigte en glas afgekom, onder andere ligdeurlaatbaarheid; die resultaat van loutering; stilte; vorm, leegheid en (ver)vulling; broosheid; geheue en getuie-wees … Kan jy dalk, met verwysing na enkelgedigte, jou mening gee hoe en waarom ʼn bepaalde ooreenkoms tussen glas en gedig bestaan – jy kan kies watter van die bogenoemde eienskappe vir jou die belangrikste is – heel waarskynlik het ek ook nie al die belangrikste ooreenkomste aangestip nie?

 

LE: Dankie, Marlies. Ja, daar is heelwat inspelings. Die een kenmerk wat egter vir my bo alle ander staan is die feit dat glas skei (afsonder) en sowel uitsig as insig bied. Daarop het ek vroeër uitgebrei. Ook dat daar ʼn onderskeid is tussen vorm en inhoud en dat daardie inhoud van vorm verander na gelang van die houer waarin dit gegooi word. Daarom dat teenstellings en vervorming (musiek – veral Arvo Pärt se tintinnabulasie-beginsel wat eweneens ʼn stromingseffek tot gevolg het) so integraal deel uitmaak van hierdie gedigte. Ter illustrasie die reeds aangehaalde “Eerste lig”, asook: “Die glasblaser” (p. 19); “Gestolde water” (p. 20); “Reuke” (p. 59); “Vlammesee” (p. 97); “Glasgeheue” (p. 98 – 99); “Tyd is” (p. 100); “Elegie by die afreis 2” (p. 102) “Vergeetsiekte 2” (p. 16); “Die honger glas” (p. 118 – 120) en die sluitgedig “Reën” (p. 121 – 123) wat die slot weer terugkaats na die begin.

ʼn Verdere aspek wat vir my belangrik is, is die kwessie van liggewing en die wyse waarop glas die oog in spel bring aan die hand van vergroting en fokus. Die belang van glas as gewer van lig sentreer rondom die gloeilamp met die gloeidraad binne die stulp; die middelste afdeling, “Buiteligmusiek”, staan volledig binne hierdie metafoor waarvolgens die liefde as gloeidraad binne die hulsel van glas gesien moet word. Uiteraard werp ʼn buitelig aaneenskakelende nuanses van skadu en kleur – vandaar die gefragmenteerde aanbod van die gedigte in hierdie reeks met tema en variasie in veertig bewegings; ʼn tegniek wat ek ook in Wat die water onthou (2008) gebruik het. (“Tema met veertien variasies”, byvoorbeeld, maar eintlik die bundel in geheel.)

Ten opsigte van die oog is die volgende gedigte van belang: “Blindekol” (p. 40); “Oorgang” (p. 62); “Dubbelbollens” (p. 66); “Handomkeer” (p. 68 – 70) en die voorlaaste gedig “Die sterre se lig wat onderweg” (p. 121).

Ten slotte is glas ʼn uitstekende geleier van klank, veral met hedendaagse tegnologiese ontwikkeling ten opsigte van veselglaskabels (fibre) – ook visueel met optic fibre – en gepaardgaande kommunikasieprosesse wat daardeur versnel word. Die gedig “Vesel” (p. 111) het direk betrekking hierop; ook elders soos in “Gestolde water” (p. 20). Selfs die musiekverse en twee gedigte oor films (“Winterlied” en “Apokalips”) probeer om onder hierdie sambreel te staan, met die volgende gedigte as steunpunt: “Tintinnabulasie” (p. 36); “Lumier” (p. 37) en veral “Tabula rasa 1 en 2” (p. 38 – 39) waarvolgens glas met spel (con moto) of daarsonder (senza moto) kan wees.

 

MT: Nou … watter gedig som die bundel se tema vir jou die beste op, of: watter gedig is jou gunsteling?

 

LE: Baie dankie vir die geleentheid om oor hierdie bundel te babbel, Marlies. Ek waardeer dit enorm. ʼn Gunstelingvers? Dit is uiteraard ʼn moeilike versoek om aan te voldoen omdat ek nie so aan my gedigte dink nie; ʼn gedig werk of dit werk nié, en as dit nie werk nie hoort dit nie in die bundel nie. Laat ek daarom eerder ʼn vers kies wat ek as belangrik ag binne die bundelkonsep, want die dag toe ek dié vers geskryf het, het ek geweet wat die bundel gaan wees: nié steierwerk nie, maar gladde stiltes in die glas wat oral om ons teenwoordig is.

 

Die glasblaser

 

Voor ’n hoogoond staan hy, bring

die blaaspyp se mondstuk stadig na sy lippe –

speel met ’n oeroue geduld die eerste note

van ’n melodie sonder klank. In die oond vonk

 

’n sterrestelsel uiteen en kyk hy op, gewaar hy

die heelal van lank gelede: die trae lig

van ’n ander leeftyd wat nou neerslag vind

in ’n hulsel sonder vorm.

 

Hy weet hierdie is tyd se geskenk, die lig

wat smelt om stilte op te vang as iets

breekbaar, dog leeg.

 

Soos ’n gedig, die refrein

sonder geluid

 

of beweging. Tydsaam draai hy

die glastrompet

om en om, blaas, draai. Om en om, tuit –

die wêreld gaan hom verby,

blaas, asof

hy nog daar is.

 

© Louis Esterhuizen (Uit: Die gladde stiltes in glas. 2020: Protea Boekhuis)

 

MT: Louis, baie baie dankie dat jy so eerlik geantwoord het. Jy het inderdaad die bundel vir my (en ek glo vir alle lesers van die onderhoud) oopgemaak deur ons as’t ware deel van jou skryfproses te maak.

 

Onderhoud met Cas Vos

Sunday, September 6th, 2020

 

 

 

 

Marlies Taljard gesels met Cas Vos oor sy bundel Beskut teen vrese. Naledi, 2020

 

Marlies Taljard: Cas, baie geluk met jou pragtige nuwe bundel Beskut teen vrese. Die voorblad van Karen Cronjé met ‘n voël wat teen ‘n agtergrond van bas uitstaan, is besonder mooi. Hoe hou die voorblad verband met die gedigte in die bundel?

 

Cas Vos: Die voorblad is ’n voortreflike sleutel tot die bundel. Die beeld is die van vrees en hoop op beskutting. In die bundel kom daar talle vrese aan die lig wat  mense angsbevange laat leef. Die vrese hou op een of ander verband met Corona.

 

MT: In die gedig “Woordenergie” (p. 4) skryf jy:

 

Om uit die onsin vers sigtig

’n canzone te skep, eis energie

wat uit die chaos orde skep

 

Die eerste vier gedigte, en verskeie ander in die bundel, hou verband met die skryfproses. Is daar ‘n tipiese proses van gedigskryf wat jou praktyk kenmerk?

 

CV: Ek gebruik die digambag om rekenskap van die digproses te gee en ’n flitsende aanduiding van wat in die bundel verwag kan word. Die gedig, My verse is my herder, maak die deur na die woonhuis van die digbundel oop. Daar is by my nie ’n tipiese proses van gedigskryf nie. Ek wag op die verrassing van die muse. Daarna ontwerp ek die grondplan van die gedigtehuis. Elke bundel stel sy eie eise en die skryfproses moet binne daardie raam gesien word.

 

MT: Die bundel open met die volgende reëls:

           

My verse is my herder,

ek het geen gebrek nie,

hulle verlei my na weivelde van lus.

 

Hierdie inspeling op Psalm 23 kom by herhaling in jou oeuvre voor. Ook ander intratekstuele verwysings (verwysings na jou eie werk) kom in Beskut teen vrese én in jou ander bundels voor. Waarom verwys ‘n digter/skrywer terug na sy/haar eie werk en hoe verryk of beïnvloed dit (in hierdie geval) enkelgedigte of ‘n hele bundel?

 

CV: Psalm 23 kom nie “by herhaling” in my oeuvre voor nie. Dit kom wel in Enkeldiep (”Jy is my herder”), die afdruk van ons hande (“Die Here is nie my herder nie”), Weerloos lewe (“my anima is my herder”) en in Voor-bode (“’n Variasie op Psalm 23”) voor. Alhoewel Psalm 23 die boustof van die vier gedigte verskaf, verskil die gedigte ten opsigte van tekstuur, struktuur en postuur hemelsbreed. In Beskut teen vrese kry Psalm 23 ’n totaal ander funksie. Dit word spoedig duidelik dat die verse die digter en leser teen Corona moet beskerm. Nog ’n voorbeeld van ’n intratekstuele verhouding is die gedig “Adam Small”, hy kó hystoe wat in ’n versamelbundel verskyn het. In Beskut teen vrese is dit uitstekend deur Anastatia de Vries in eietydse Kaapse Afrikaans omskep. Dit pas ook perfek in Afdeling IX. Tematies het elke bundel sy eie ontwerp.

 

MT: Benewens intratekstuele verwysings kom daar ook ‘n legio intertekstuele verwysings in die betrokke bundel voor. In moderne tye is dit ‘n belangrike digpraktyk. Die intertekste waarna digters in hulle werk verwys, is ‘n belangrike rigtingaanwyser en interpretasiesleutel. Daar is talryke gedigte in Beskut teen vrese waarvan die titel, die opdrag/subtitel óf die inhoud na antieke of Klassieke tekste verwys. Ek dink byvoorbeeld aan “Inferno” (p. 14), “Odusseus en Kirke se flirtasie” (p. 61), “Ode aan Aphrodite” (p. 67) en talryke motto’s uit en verwysings na Dante se Inferno.

 Jy sou daarvan beskuldig kon word dat jy jou werk sodoende ontoeganklik maak vir die “gewone leser”. Vir watter lesersgehoor is jou bundel bedoel?

 

CV: U edele, ek pleit onskuldig. Luister na my pleit. Die gedigte verklaar self wie die Griekse gode, karakters en mitologiese figure is. Wie weet nie van Helena en haar verleidingskrag nie? Sy bestaan vandag nog in haar volle glorie. Die skrikgodinne, Magaera, Alecto en Tisiphone, jaag ons steeds die skrik op die lyf. En vooraan kom Corona. Tussen hakies, in die gedig, “Skrikgodinne”, word hulle aan die leser bekendgestel.

Die bundel is bedoel vir elkeen wat poësie liefhet. Meer nog: dit is bedoel vir ons wat in die tyd van Corona leef. Dit is die donker tyd van vrese. Ek moet net duidelik stel dat antieke of Klassieke tekste ’n groot minderheid in die bundel vorm. En waar en wanneer dit voorkom, hou dit verband met die afdelings en die ander gedigte in die bundel.

 

MT: Watter waarde voeg verwysings na antieke en Klassieke tekste aan jou werk toe, veral in die lig daarvan dat baie lesers dit nie sal raaklees en/of nie die werk ken nie. Dink jy dat dié tekste tog met die moderne mens in gesprek tree of vir ons iets kan beteken?

 

CV: Voordat ek iets oor my werk skryf, wil ek dit duidelik maak dat die gode, godinne en mitologiese voorstellings lankal op die internasionale verhoog bekend is. Ek gee enkele voorbeelde. William Butler het “No second Troy” gedig. In Konstantinos Kavafis se gedigte is Odusseus en Achilles nóg fabelagtige en veraf karkters nóg moderne karakters. Hy oortuig sy lesers dat sy ervarings eerstehands is en dat die Trojaanse lyding steeds in sy tyd (en meer nog in ons tyd) aanwesig is.

Ted Hughes se gedig “Peleus and Thetis” word deur die Ilias gevoed. Die Nobelpryswenner vir Letterkunde in 1987, Joseph Brodsky het ’n indrukwekkende gedig wat handel oor Odusseus se woorde aan sy seun Telemachus geskryf. Dit is  asof die gedig hier en nou afspeel. Mahmoed Darwiesj se gedig “I walked on the remains of the heart” moet vanuit sy oorlogskonteks (sy Troje) verstaan word. Anne Carson het fragmente van Sappho van Lesbos in haar If not, winter uit Grieks vertaal.

Verwysings na die Romeinse tydvak kom by Van Wyk Louw voor. Caesar, Antonius en Cleopatra kom by hom voor. Louw verwys ook na Konstantyn Augustus, Licinius Augustus (“Keiserlike brief”), die Florentynse kardinaal, Ottaviano en Pous Innocentius III (Tristia). Herakles, die seun van Zeus en Alkmene, maak ook sy verskyning by Van Wyk Louw.  In Sheila Cussons se “Kombuis van Hera” word daar na Hera verwys. Die Homeriese afdruk kom ook by Cussons se “Athenaen ”Die brons Poseidon” voor (Die sagte sprong). Daar is ook Elisabeth Eybers se gedig, ”Drie geslagte. By T.T. Cloete word in “Modern times” na Zeus, Pallas, Athene en Afrodite verwys (Idiolek).

In die lig van die internasionale bekendheid van die Griekse gode, mitologieë en die Romeinse omgewing, is dit byna vanselfsprekend dat daar in Beskut teen vrese van die Griekse gedigte vertaal is. Sappho van Lesbos (630-580) se “Ode aan Aphrodite” is ’n tydlose liefdesgedig wat vandag se leser nog steeds sal aanspreek.“Die flirtasie van Odusseus en Kirke” bly steeds boeiend en aktueel.

Gode het die vrou gemaakdeur Simonides (7de eeu v.C) is vol humor en satire. Een strofe lui soos volg:

 

Onsalig die een wat uit ’n wildemakou kom,

sy waggel tussen paddaprinse van water

tot water met haar snawel soos ’n geslypte mes,

wanneer sy opstyg in haar vlug maak sy ’n flou

heesgeluid om skindernuus in ore te braak.

 

Die slotstrofe is darem ’n verligting:

 

Gelukkig en wys is die man wat sy vrou prys

en sy oë verby ander flikkerende vroue laat wei.

Vir só ’n man is sy vrou meer as korale werd.

Sy is die gode se geskenk aan hom,

liefde staan by hulle altyd in bloei en blom.

Dit is tog so bekend en eietyds.

 

MT: Antieke tekste werk dikwels met simbole. Watter simbole beskou jy as belangrik vir hierdie bundel, en waarom werk jy so dikwels met simbole eerder as met metafore?

 

CV: Indien onder simbole die Griekse gode en mitologiese figure bedoel word, sou ek saamstem met die opmerking. Zeus is die simbool van mag, Aphrodite van liefde, Apollo van profesie, poësie en musiek. Geryon is die voorloper van Corona. Corona is geen simbool nie, maar ’n vreesaanjaende werklikheid. Die simbool wat die gode verteenwoordig kan nie sonder metafore verstaan word nie. Die gedig “Godevergadering” is hiervan die beste voorbeeld. Die gedig oor gode word egter eietyds omdat die godevergadering oor Corona handel.

 

Almal hou asem op toe Asklepios, die god van genesing

opstaan en al hakkelend en verleë van ’n dodelike virus

berig: Corona het met mag en mening toegeslaan,

viroloë kan die klein verwoester nie opspoor nie,

die ganse wêreld is in Corona se noodgreep.

 

Dat ek “dikwels met simbole eerder as met metafore” werk, is vir my ’n verrassing. Simbole laat meer ruimte vir die misterie, die onsêbare. Op een of ander manier verwys simbole na die dieper werklikheid waarvan dit deel vorm. By simbole is daar sprake van ’n direkte, nie-rasionele of –begryplike kommunikasie met ’n ander werklikheid  (G. Lukken).

Beskut teen vrese is besprinkel met metafore en ander stylfigure. Om net een voorbeeld te gee:

 

As fotone weer die daeraad se kuif

voor skemer aanbreek rooi sal kleur

en liefde en hoop net weer in hierdie uur

die son en sterre sal beweeg en aanvuur.

 

 MT: Jy het onlangs gewerk met verskeie Klassieke tekste, soos die Odussea en die Ilias waaruit jy gedeeltes vertaal het. Jy het ook onlangs Dante se Il Paradiso en Hooglied vertaal. Ek merk spore van dié werk in jou nuwe bundel. Sou jy sê dat die vertaalwerk ‘n nuwe dimensie tot jou digkuns toegevoeg het en dat jy nou op ‘n manier anders dig (dalk ook anders kyk) as vantevore? Wat maak hierdie bundel anders as jou vorige bundels?

 

CV: Dante se skepping is oorspronklik en tydloos. Terloops, dit is merkwaardig hoeveel intertekstuele verwysings daar in sy werk oorkom. Ek verwys hier slegs na Vergilius en Ovidius se tekste. ’n Ontmoeting met Dante se Il Paradiso en Inferno laat ’n mens nie onaangeraak nie. Daar is soveel eietydse raakpunte. Om met Hooglied in die Hebreeus kennis te maak, is soos heuning op die tong. In die tyd van Corona moet ons steeds leer om aan die liefde vas te hou. Want liefde is sterker as die doderyk. Vertaling uit die bronteks maak die vertaler bewus van die andersheid en die eendersheid van die bron- en die ontvangteks. ’n Digter mag nie in ’n groef (graf) val nie. Hy/sy moet bly soek, dink en oor-dink. Om te vertaal is om na die presiese woord(e) vir die ontvangteks te soek.

Beskut teen vrese is anders as my vorige bundels in die sin dat dit so eietyds is. Dit handel oor ons vrese in die tyd van Corona. Selfs Mozart se Towerfluit word betrek. Daarom is die stylmiddele (metafore, vergelykings, ironie, satire, ens.) rondom Corona gerangskik. In my vertaling van ’n gedeelte uit Die Ilias, Boek l, word daar na “’n donker pes” verwys. Dit is die voor-loper van Corona.

 

MT: Cas, jy is ‘n bekende en gerekende teoloog, ‘n professor in die Teologie. Uiteraard vorm jou vakkennis ook jou kreatiewe werk. Jy is ‘n kenner van die Psalms en ander Bybelse poëtiese tekste. Jy ken antieke Griekse, Egiptiese en Babiloniese tekste wat in poëtiese vorme geskryf is. Vind ’n mens die poëtiese praktyke van dié tekste in jou poësie terug, en indien wel, hoe kom dit daar tot uiting?

 

 CV: Ek hoop om deur my vertalings uit ander taalbronne die verrassende varsheid van die bronteks oor te dra, maar dan met my eie metaforiese, satiriese en ironiese taalkleed. Ek is heeltyd op soek na die tekstuur, struktuur en postuur van die antieke gedigte en my eietydse gedigte. Soms daag ’n heerlike metafoor of vergelyking vir die ontvangstaal op.

 

MT: Ek wil hier aan die einde van die onderhoud tog nog ‘n moedswillige vraag vra. In die gedig Corona (p. 13) kom die volgende strofe voor:

 

“Waar is God in dié doodsbleek dae? Kyrie eleison!”

Sonder visum is Hy Italië toe om haweloses

op te spoor; Hy vind oral kreunende sterwendes

en doodsengele wie se vlerke oor kwylendes flapper,

al wat oorbly is die een doodloopstraat na die ander.

Het Hy sy rug op sy aardse ryk vol slyk gedraai?

 

Hoe kom dit dat jy as teoloog (en ek neem aan as gelowige) sulke gedigte kan skryf? Mag die leser hierin ‘n vorm van ongeloof lees, of ‘n suggestie dat God slegte dinge met goeie mense laat gebeur? Hoe sou jy gedigte soos dié (wat ook by herhaling in jou oeuvre voorkom) “verdedig”? Ek dink ook aan ‘n gedig soos “Die Here is nie my herder nie” – ek dink uit die afdruk van ons hande”?

 

CV: Die enkele gedigte wat uit Psalm 23 put, het elkeen ’n eie stem. Soms is dit ’n stem roepende in die woestyn! ’n Gedig is nie ’n stuk dogma of geloofsbelydenis nie.

Die Corona gedig is geskryf toe die krisis en vrees pas begin het. Dit is hoe talle mense gevoel en gereageer het. “Het God nie dalk sy rug op ons gedraai nie?” Nou is dit merkwaardig dat ons in die Psalm wat Psalm 23 voorafgaan die volgende woorde aantref: “My God, ek roep bedags, maar U antwoord nie.” Ek het in die bundel ’n reeks van drie Jobgedigte geskryf. Die eerste gedig eindig soos volg: “Waar is jou Pa nou?

Marlies, jou vraag hoe dit dan gebeur dat slegte dinge met goeie mense gebeur?, is ’n boeiende en aktuele vraag. Dié vraag lei die gesprek na die teodiseevraagstuk. Die lyding wat mense tref, die ontploffing in Beiroet, die vernielsug in Amerika en Suid-Afrika, die lewensverlies van onskuldiges, natuurrampe, om net ‘n paar ellendes te noem, roep die teodiseevraag op: Hoe kan God dit toelaat?

Teodisee beteken letterlik “regverdiging van God”. Daar is verskeie pogings om die teodiseevraag op te los. Volgens die filosoof G.W. Leibniz, religieuse denker, het God in sy volmaaktheid die bes moontlike wêreld geskep, maar in feite is die wêreld onvolmaak. Vervolgens is daar die teodisee van die vrye wil. Voorts is daar ook die teodisee van die erfsonde wat die kwaad as straf vir sonde soos ’n epidemie oor die ganse wêreld versprei. Sedert die Verliging is die vraag hoe kan God toelaat dat die kwaad en rampe goeie deugdevolle mense tref? Job is “Elckerlijc”, sy lot kan elke mens tref. Ten slotte kan daar na die teodisee van vergelding verwys word.

Die laaste twee opmerkings het betrekking op my drie Jobgedigte. Die eerste gedig sluit met ‘n wanhoopsvraag: “Waar is jou Pa nou?” Die vriende het vir lewe en dood aan die vergeldingsteorie vasgeklem. Die formule van die vergeldingsteorie is:  Oortreding-straf-bely-vergifnis. My derde Jobgedig gee ’n heel ander insig. Lees dit asseblief maar self.

Dit deug nie meer om van immanent-transendent te praat nie. Ek en die internasionaal bekende en bekroonde teoloog Gerben Heitink verkies om die begrip immanent-transendent met die poreuse werklikheid te vervang. Ons het reeds uitvoerig hieroor geskryf.

Van Wyk Louw se worsteling met God in “Voorspel 1950”, ”sal ons u hele santekraam, Heer:”,“Die hond van God” het allermins met die teodiseevraagstuk te maak. ’n Ontroerende gedig oor God is Van Wyk Louw se “II. Ekstase.

 

MT: Cas, wat is jou gunstelinggedig uit Beskut teen vrese? Sal jy dit asseblief met ons deel.

 

CV: Met graagte, Marlies.

 

Bruid van Beiroet

4 Augustus 2020

Vir Coenie de Villiers

 

Die hemel het vir lieflike Israa Seblani

oopgegaan terwyl sy versier met ’n kant-

gewaad op die huweliksverbintenis wag.

Toe die skemer begin uitsak, verbeeld

’n video opname die glansryke oomblik.

Haar donker oë is vol liefde, haar are bruis

van opwinding en kleur haar wange rosig.

Haar liefsteling wag om liefde oor haar

te strooi, haar beker is oorlopens van geluk.

 

Uit die bloute is daar ’n ontploffing.

Dit is die ene hel, die plofslag blaas

haar ruiker weg en laat haar rok fladder,

beangs vlug sy en haar bruidegom weg.

Skokgolwe laat al wat leef angstig beef,

die aarde sidder, geboue stort in duie,

huise word tot geraamtes gestroop,

warm bloed vloei en dam tot poele op.

Gewondes word in ambulanse verpleeg

en asemloses laat lykswaens kreun.

 

Dit voel vir die bruid of sy in die puin

onder rommelhope begrawe gaan word.

Haar bruidsgewaad is vol stof en rook

en haar sluier lyk vuil en vervalle.

 

Die beeldskone gewaar die sterwende stad

met min hoop op oorlewing, alles is sat.

Haar Hippokratiese eed oorreed haar

om haar by die noodlydendes te skaar.

Sy buk langs hulle voor die dood se aangesig.

Haar hande is vol bloed en haar hart ontstig.

 

Sy sal opstaan en na haar beminde gaan

en na elders reis waar liefde nooit sal taan.

 

Marlies, baie dankie vir jou indringende en sinvolle vrae en vir die geleentheid om daarop te probeer antwoord.

 

MT: Cas, baie dankie vir jou insiggewende antwoorde wat die bundel toelig. Beskut teen vrese is beslis ‘n bundel wat op die rak van ernstige poësielesers behoort te pryk!

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Onderhoud met Johann Lodewyk Marais

Thursday, August 20th, 2020

 

 

Neil Cochrane gesels met Johann Lodewyk Marais oor sy bundel Ondertussen. Naledi, 2020.

 

Neil Cochrane: Johann, baie geluk met Ondertussen, jou elfde digbundel. Die bundeltitel dui op gebeure wat plaasvind, terwyl iets anders besig is om te gebeur. Dus word tydsverloop tussen hede en verlede geïmpliseer, onderwyl die digter hom dalk met ander dinge besig hou? Kan jy verdere toeligting op die bundeltitel bied?

 

Johann Lodewyk Marais: Ondertussen bestaan uit gedigte na aanleiding van momente uit verskillende tye. Heelparty van die gedigte spruit uit persoonlike ervarings en/of belewenisse, terwyl ek my op velerlei plekke in tyd en ruimte bevind het. Uiteindelik kon ek die gedigte in ’n versameling bymekaarbring en tot ’n bevredigende eenheid saamvoeg, wat iets van die verskeidenheid van my belangstellings behoort te toon en die gedigte oor Afrika, Europa en die wêreld van my kinderjare in my ander digbundels “aanvul”. Die titel suggereer dat ek “tussendeur” of “tydens”, of “onderwyl” ek doenig is met, my skryfwerk oor die omgewing of allerlei spesies ook oor ʼn veelheid ander onderwerpe skryf. Ondertussen bied dus iets van ’n “tussenspel” waarin ek met ʼn bepaalde historiese, sosiale en ekologiese bewussyn oor breë tendense besin.

 

NC: In jou nuwe bundel kom bekende temas in jou oeuvre weer aan die bod: jeugherinneringe, familiefigure, die bemoeienis met Afrika, reis en die omgewing. Hierbenewens is duidelike voorbeelde van selfevaluering teenwoordig waar die spreker poog om sy posisie binne groter kontekste te bepaal. Dit word op die spits gedryf in die voorlaaste gedig, “Bonjour tristesse”, waarin die spreker tot “’n nugter slotsom” oor die beperkinge van sy reise en digkuns kom. Verteenwoordig hierdie gedig (en die bundel in sy totaliteit) ’n soort keerpunt in jou digterskap? Openbaar dit ’n spesifieke insig wat hom ondertussen aangemeld het?

 

BONJOUR TRISTESSE

Hierdie is ’n nugter slotsom.

My sober reise is oorskryf.

Gedigte het voortgekanker.

In sel en weefsel ingeskryf.

 

Ek het my drome opgeskeur.

’n Swart sak langs die straat laat staan.

Voer Pegasus paddastoele

wat giftig in die tuin opslaan.

 

JLM: My eerste reaksie is dat Ondertussen hopelik teen Oktober opgevolg gaan word deur my volgende uitgebreide tematiese bundel, Veldboek, uitgegee deur Imprimatur, waarin ek op bome, blomme en plante konsentreer. Derhalwe is Ondertussen nie in daardie opsig as ’n slotsom bedink en/of bedoel nie.

Die gedig, “Bonjour tristesse”, het reeds lank gelede ontstaan, “in my laai gelê” en as ʼt ware sluimerend in my geheue gebly. As ek reg onthou, was die gedig selfs deel van die oorspronklike manuskrip van Plaaslike kennis (2004). Voor die skryf van die gedig het ek inderdaad eenkeer in ʼn gebaar van versobering baie van my gedigte opgeskeur en in ’n swart sak gegooi om daarvan ontslae te raak. Gelukkig/ongelukkig het ek nie dadelik die sak uitgesit vir die vullisverwyderaars nie. Dit het my dae lank geneem om die gedigte weer aanmekaar te plak, en baie van hulle het in latere bundels beland. Skryf en vertwyfeling gaan hand aan hand, maar een van die redes om te publiseer, is om te voorkom dat jou werk letterlik verlore gaan. In werklikheid het ek ook ongepubliseerde gedigte wat ek om verskillende redes waarskynlik nooit sal publiseer nie.

 

NC: Die gedigte in die tweede afdeling handel oor die spreker se jeugjare. In ’n aantal van hierdie herinneringsgedigte val die fokus op interessante en selfs eksentrieke karakters wat ’n blywende indruk op die spreker laat. Hierdie gedigte beskik byna deurlopend oor ’n sterk narratiewe inslag. ’n Duidelike verband ontstaan tussen die verwoording van jeugherinneringe en die vertelvers. Waarom verkies jy die narratiewe vorm as dit kom by die verwoording van jeugherinneringe?

 

JLM: Jy stuur netjies daarvan weg om die digter direk met die inhoud van hierdie gedigte in verband te bring! My jeugjare en die Oos-Vrystaatse landskap waarin ek grootgeword het, bly ʼn bron van inspirasie, optekening en selfs afrekening. Tussen “die vergete berge van my jeug” was inderdaad interessante en selfs eksentrieke karakters, wat op een of ander manier ʼn indruk op my gemaak het. Te oordeel aan hoe baie van hierdie gedigte handel oor mense wat reeds oorlede is of huldeblyke aan mense wil wees, word dit waarskynlik op een of ander manier “die storie van ons sterfte”. Die narratiewe vorm kom hier goed te pas en is tewens ʼn opvallende tendens in die hedendaagse poёsie.

 

NC: Ek het nog altyd gehou van Afrikaanse digters wat minder bekende digsoorte en vaste versvorme op die proef stel. In dié opsig is Joan Hambidge met haar beoefening van veral Japannese vorme ’n goeie voorbeeld. My gunsteling vaste versvorm is die villanelle, veral weens sy ritmiese en inkanterende kwaliteit en die dissipline wat die vorm vereis.

Ek onthou dat ek jare gelede tydens my honneursstudie ’n poësiewerkswinkel van jou bygewoon het. Een van die oefeninge wat jy vir die klas gegee het, was om ’n minder bekende versvorm na te vors en dan ’n gedig volgens die verstegniese voorskrifte van die gekose vorm te skryf. Ek het die villanelle gekies. Dit was ’n moeilike maar uiters bevredigende eksperiment. Die gedig, “Vroue van Bakavu”, is ’n uitstekende voorbeeld van ’n villanelle. Waarom het jy hier op die villanelle as vaste versvorm besluit, en watter verstegniese uitdagings bied hierdie versvorm?

 

JLM: Ek is oorspronklik deur Dylan Thomas se sublieme, “Do not go gentle into that good night”, tot die villanelle aangetrek. As ek reg getel het, is “Vroue van Bakavu” my vyfde villanelle wat gepubliseer is. (Ondertussen [sic] het die villanelle wat ek oor die sokkerster Diego Maradona geskryf het nog nie ʼn plek in ʼn bundel gekry nie.) Met die rymbeperkinge wat Afrikaans oplê, is die skryf van ʼn villanelle met twee rymklanke oor negentien versreёls heen ʼn uitdaging. Van my villanelle-pogings lê daarom soos wrakstukke in my notaboeke. So werk ek byvoorbeeld al jare lank aan ’n villanelle oor Mahatma Gandhi, wat net nie wil klaarkom nie. Ook die geniale ontwerper en entrepreneur Elon Musk kry nie alles van die grond af nie. Ja, gedigte skryf is “rocket science! In “Vroue van Bakavu” is die bedoeling om met die herhalende klanke die intensiteit van die geweld teen hierdie vroue te beklemtoon.

 

NC: Ek wil vir ’n oomblik stilstaan by “Vroue van Bakavu”. In ’n resensie van Heilna du Plooy oor jou vorige bundel, Insektarium en ander gedigte (2018), maak sy die volgende opmerking oor jou digkuns: “Dit is nie poësie wat jou soos ’n hamerslag teen die voorkop tref nie, dit stamp nie jou asem weg nie, dit skok jou nie, dit manipuleer jou nie openlik en eksplisiet nie …” (Du Plooy, 2018).

Wel, ek verskil tot ’n mate van hierdie taksering. Ek dink dat die emosionele impak van ’n gedig soos “Vroue van Bakavu” beslis nie ontken kan word nie. Die spreker ontmasker hier die skokkende geweld teen vrouens op ’n kompromislose manier. Dit is ’n gedig wat ontstel en my tot nadenke stem. Jou omgewingsbewuste gedig “Seekosbord” in die voorlaaste afdeling is ’n verdere voorbeeld van oorrompelende ironie. Dan is daar ook “Bloubok” uit Verweerde aardbol (1992) wat die uitsterwing van ’n spesie aan die gruwelike hand van die mens skromeloos uitbeeld. Ek dink die uiteindelike impak op die leser hang saam met ’n komplekse interaksie tussen intellek en rou emosie. Nie alle digters slaag daarin om dié delikate balans te handhaaf nie. Wat is jou siening oor die emosionele kwaliteit van poësie en watter soort gedigte ontroer jou?

 

JLM: Allerlei tipes gedigte kan my ontroer of my belangstelling prikkel. Natuurlik hoop ek van harte dat my gedigte, of ten minste sommige van hulle, ʼn emosionele of een of ander soort effek op die leser sal hê. Wanneer ek die natuurwetenskappe, natuurwetenskaplike en ander kennisvelde op ʼn sekere manier betrek, is daar die moontlikheid dat die leser nie altyd met die gegewe kan identifiseer en deur die gedig ontroer gaan word nie. Desnieteenstaande probeer ek die leser boei en met verwondering vervul vir onderwerpe wat moontlik nie geredelik met die poёsie geassosieer word nie. Vanselfsprekend wil ek hê die leser moet ten minste kennis neem van die aktuele onderwerpe wat ek aanraak, al gaan ek moontlik by ʼn ander deur in na die woning(s) van die poёsie.

 

NC: ’n Ander vonds in die bundel is die gedig, “Ladan en Laleh Bijani”, wat handel oor die wêreldbekende Siamese tweeling wat beide tydens ’n opspraakwekkende skeidingsoperasie oorlede is. Die slim woordspel tussen “aan mekaar”, “aanmekaar” en “mekaar” is voortreflik, asook die ironiese slotreëls: “Ná vyftig uur is die susters se wens / op twee operasietafels volbring.” Hierdie is vir my ’n teksboekvoorbeeld van intelligente digterskap, woordekonomie en die funksionele gebruik van poëtiese tegnieke. Dit herinner my aan die digterskap van Elisabeth Eybers waar elke woord op die korrekte plek staan en die digter sonder oordaad haar vakmanskap demonstreer. Ek verklap nou hier my opvattings oor geslaagde poësie. Wat is vir jou die belangrikste kriteria waaraan ’n geslaagde gedig moet voldoen?

 

JLM: Dit is nie ʼn maklike vraag om te beantwoord nie. As leser word ek uiteraard gefassineer deur ʼn magdom gedigte in die Afrikaanse en wêreldliteratuur, wat van allerlei tegnieke gebruik maak. Ek is nie voorskriftelik oor die eise wat ek aan ʼn gedig stel om suksesvol te wees nie. Wanneer ek ʼn poёsiewerkswinkel aanbied, maak ek daarom voorsiening vir verskillende benaderings, talente en voorkeure.

Wanneer ék skryf, is die struktuur en visuele beeld van die gedig belangrik. Die gedig is vir my afgerond en geslaagd wanneer dit reg in my notaboek en uiteindelik op die rekenaarskerm “lyk” en ek, baie belangrik, dit instinktief so ervaar. Ek probeer my gedigte so netjies moontlik afrond, en dit kan lank neem voor ʼn gedig sy uiteindelike beslag kry. Ek gaan die woordkeuse sorgvuldig na en vervang, indien nodig, met verloop van tyd enkele woorde en versreёls. In manuskripvorm kan die voorstelle en hulp van kundiges verder tot die afronding en finale vorm en weergawe van ʼn gedig bydra.

Veral toe ek aan my eerste bundel, Die somer is ʼn dag oud (1983), gewerk het, het ek Eybers se gedigte baie noukeurig as deel van my poёtiese leerskool gelees. Die afgeronde vorm van haar gedigte, die noukeurige woordkeuse en tel van lettergrepe/metrum het my opgeval en bygebly. Prof. Marinus Wiechers was die eerste persoon wat in ʼn gesprek spesifiek van hierdie invloed van Eybers op my werk melding gemaak het. Ek probeer om aan die afgerondheid van ’n Eybers en soortgelyke digters se werk getrou te bly, al het my werk mettertyd ’n eie idiolek ontwikkel.

 

NC: Jou suiwer dog veerkragtige taalgebruik is ʼn ander eienskap van jou digkuns wat ek besonder aantreklik vind. Die onfunksionele taalvermenging in sommige jonger Afrikaanse digters se werk irriteer my mateloos. Ek verwys nie na erkende variëteite van Afrikaans nie, maar gewoon na lui en verbeeldinglose taalkontaminasie. Dieselfde geld vir die effekbejagte gebruik van vloekwoorde, want om in Afrikaans te swets verg nie veel kreatiwiteit nie. Hoe beskou jy taal as instrument in die digter se gereedskapkis? Wat is jou opinie oor die onfunksionele taalvermenging in die werk van sommige jonger digters?

 

JLM: Taal en die vernuftige gebruik daarvan is in alle opsigte die digter se instrument en uiters belangrik. Vernuwing in die Afrikaanse poësie het gewoonlik hand aan hand met vernuwing in die taalgebruik gegaan. Dit geld ongetwyfeld vir die werk van die Dertigers, Veertigers en Sestigers. Ek maak graag gebruik van woorde en verwysings uit die boeke van ’n natuurwetenskaplike en nieliterêre aard, wat ek graag lees.

Taal kan ongewoon gebruik word en dan juis funksioneel wees, soos Leon Strydom, Gert Vlok Nel en Gilbert Gibson goed demonstreer. Oor “die onfunksionele taalvermenging in die werk van sommige jonger digters” wil ek liewer nie ’n veralgemenende uitspraak maak nie. Toe ek gedurende die 1980s begin skryf het, moes ek ’n klompie kere hoor hoe ’n ouer generasie (ook kollegas) verkleinerend en patroniserend oor ons skryf en praat. Ek het my voorgeneem om nie self eendag in so ’n strik te trap nie. Geregverdigde eerder as vergoeilikende kritiek bly natuurlik steeds noodsaaklik vir ’n gesonde literatuur.

 

NC: ’n Aantal Afrikaanse digters soos Johann de Lange en Joan Hambidge is behendige beoefenaars van die lykdig. Daar is ook ’n aantal lykdigte in Ondertussen ingesluit, onder andere oor Louis Eksteen en Elsa Joubert. Wat dien vir jou as impetus vir die skryf van lykdigte, en oor watter waarde beskik hierdie digsoort vir jou?

 

JLM: Ek het die afgelope jare in die media huldeblyke oor ʼn aantal persone, wat op een of ander manier my pad gekruis het, geskryf. Die sosiale media gee ʼn mens ook die geleentheid om kort ná ʼn spesifieke persoon se afsterwe met enkele woorde daarop te reageer. So ʼn boodskap kan bestaan uit die naam, geboorte- en sterfdatum en enkele woorde oor waarom ʼn persoon bekend sou wees. Indien daar ʼn foto by is, is die reaksie gewoonlik groter. ʼn Mens kan oor hierdie verskynsel frons, maar dit is nietemin ʼn vorm van kanonisering, meelewing en bron van nuus en inligting.

In Ondertussen is daar waarskynlik meer lykdigte as in my vorige bundels. Soos ek ouer word, is daar tewens meer en meer kennisse en bekendes oor wie ek lykdigte skryf. Die dood en begrafnisrituele het van vroeg af ʼn rol in my poёsie gespeel (kyk byvoorbeeld Palimpses, 1987) en die onlangse gedigte sit hierdie tendens voort. Prof. Louis Eksteen was ’n dosent in Semantiek in my honneursjaar aan die Universiteit van Pretoria, maar ek bring in my gedig veral hulde aan sy Groot Afrikaanse Sinoniemwoordeboek (1995) en Eensillabige Rymwoordeboek (1981), wat gewoonlik byderhand is wanneer ek aan my gedigte werk. Laasgenoemde is eintlik onontbeerlik wanneer ek ʼn villanelle probeer skryf. Die gedig oor Elsa Joubert het in die laaste stel proewe van die bundel bygekom en sluit aan by my gedig oor Covid-19 in die bundel.

 

NC: Afrika en Europa kom onderskeidelik in afdeling drie en vier as reisbestemmings ter sprake, maar dit is die Afrika-gedigte wat tot my spreek. Jou gedigte oor hierdie paradoksale kontinent is aards en sintuiglik. In ’n gedig soos “Namibiese reis” slaag jy om die onbevatlike magiese kwaliteit van die Afrikalandskap op ’n oortuigende wyse te verwoord. Tog skram jy nie weg van sosiopolitieke realiteite in ‘n gedig soos “Garissa” nie:

 

GARISSA

2 April 2015

Die Tana se bruin water loop stadig

ooswaarts deur die warm, droë vlaktes

waar die nomades met hulle vee trek,

groepies doempalms staan en kraaie krys.

Maar op die kampus vloei bloed in gange

en lê pen en papier stukkend getrap

deur die laggende mans uit die noorde.

Kyk ook die enkele skoen, sandale

en aan die doringdraad om die slagveld

stukkies vleis, hare en repe klere

van hulle wat wild en wakker moes vlug.

Stadig loop die Tana se bruin water.

 

Ek dink skielik aan die slotreëls van “Afrika” uit Verweerde aardbol (1992): “Afrika, o droewe naam, is vandag / net ’n ruïne van betekenis.” Waarom is Afrika deurlopend vir jou van digterlike belang, en dink jy steeds dat die kontinent “’n ruïne van betekenis” is?

 

JLM: Ek is in Afrika gebore, werk hier en sal na alle waarskynlikheid hier sterf. Die drie Namibiese reise wat ek as kind en jongmens onderneem het, het ʼn groot indruk op my gemaak en klink nog steeds na in my gedigte. Veral my reisgierige oom Les en tannie Bes Leite in Windhoek het my belangstelling in die vreemde geprikkel, soos ek ook by ander geleenthede genoem het. Ná 1994 kon ek lande soos Mosambiek, Lesotho, Botswana, Zimbabwe, Kenia, Kameroen en die Sentraal-Afrikaanse Republiek eerstehands leer ken. Ek het Kenia meermale besoek en onder prof. Fransjohan Pretorius ʼn Geskiedenisproefskrif oor die land voltooi waaroor ek nog steeds baie ingenome voel. Uit hierdie ervarings en leeswerk kom nog steeds gedigte voort. Vir my is die gedig, “Garissa”, bedoel as ʼn skrikwekkende herinnering aan dié al-Shabaab-aanval op die Universiteitskollege in Garissa, Kenia, wat tot die dood van 148 hoofsaaklik jong mense gelei het. Hierdie tragiese gebeurde het nie naastenby die aandag gekry wat dit verdien nie. Fransjohan, onder wie se leiding studente hoofsaaklik gepromoveer het oor onderwerpe wat met die Anglo-Boereoorlog verband hou, het eenkeer opgemerk: “Jy hou van Afrika.” Dit was vir my ʼn groot kompliment, al word die kontinent op allerlei maniere geteister en is dit dikwels onpeilbaar.

 

NC: Die Covid-19-pandemie oorheers tans almal se denke en handelinge. Jy sluit ook ’n gedig, “Covid-19”, hieroor in. Dit is die spreker se vars perspektief op die pandemie wat my opval. Die virus word in die gedig beskou as ʼn evolusionêre en intelligente entiteit wat deel vorm van “die spel van die oorlewendes.” Kan jy asseblief hieroor uitwei? Hoekom is die afdelingsmotto van J.H. van den Berg wat die gedig voorafgaan relevant?: “Die oorzaak [van pandemieën] is van metabletische aard.”

 

JLM: Dit is nie die eerste keer wat ek oor ʼn virus skryf nie. Ek het in Insektarium en ander gedigte (2018) oor griep-, polio-, Ebola-, hondsdolheid- en Marburgvirusse geskryf. Toe die bundel verskyn het, het ek gehoop dat meer aandag aan die herdenking van die Groot Griep (ook bekend as die Spaanse Griep) van 1918/1919 gegee sou word. Ek was uiteindelik teleurgesteld met hoe min daar oor hierdie doodsvirus verskyn het.

My gedig oor die Groot Griep bring hulde aan die mense wat in en om Harrismith tydens die pandemie gesterf het (en waar die legendariese dr. Petronella van Heerden kort voordat sy haar in Nederland as ginekoloog gaan bekwaam het ’n groot rol as dokter gespeel het). As kind het ek baie grafte gesien van mense wat tydens die Groot Griep dood is.

Virusse is interessante verskynsels wat ons, “die oorlewendes”, van nader moet beskou en deeglik oor moet besin. Ek sou ʼn eksploratorium in die vooruitsig wou stel waar ʼn mens met virusse kan kennis maak en sien hoe hulle lyk en “lewe”. Virusse vorm deel van ons aardse bestaan, hoewel ons eers teen die einde van die 19de eeu daarvan bewus geword het,. Intussen het Covid-19 ons ʼn pynlike les geleer en is daar duidelik nog baie om oor hierdie pandemie te wete te kom. Ek skryf oor die uniekheid en andersheid van virusse en hulle ontologiese uitdagings. Ek wil graag weet wat ’n mens van hulle as deel van ’n superkoninkryk van lewe kan ken/weet. Die siening oor wat virusse werklik is, het met verloop van tyd verander, en hulle word tans deur wetenskaplikes as ʼn tussenganger tussen lewe en dood beskou en maak deel uit van die virale familie van die boom van die lewe.

Die motto van J.H. van den Berg (1914–2012) kom uit sy boek Pest Syphilis Aids (1991). Van den Berg was ’n psigiater en filosoof, wat die begrip “metabletika” vir die psigologie van historiese verandering gebruik het. Hy verduidelik metabletika soos volg: “De term metabletica is afgeleid van een Grieks woord dat veranderen betekent. […] Naar mijn overtuiging zijn veranderingen van historisch-culturele, ofwel metabletische aard verantwoordelijk voor het optreden van zulke ziekten als pest, syphilis en aids” (p. 6). Van den Berg se perspektief op pandemieё bied stof tot nadenke.

 

NC: ’n Laaste vraag wat te make het met jou rol as ekobewuste digter. Soos jy weet, het die menslike vernietiging van die aarde ons nou by ’n vurk in die pad gebring. Daar is nie meer afdraaipaaie, terugdraaipaaie en ompaaie nie. Die keuses wat nou gemaak word, is bepalend vir die toekoms. ’n Jonger geslag omgewingsaktiviste soos Greta Thunberg en die groep Extinction Rebellion (XR) draai nie meer doekies om nie.

Ek het onlangs ’n interessante bydrae gelees van ’n natuurkundige wat die huidige Covid-19-krisis verbind aan die vernietiging van natuurlike habitatte. Dit veroorsaak spanning wat uiteindelik ’n vernietigende invloed op spesies se immuunsisteme uitoefen. Die onteenseglike feit is dat die mensdom nou die vrugte van sy wanpraktyke pluk.

Wat dink jy is die rol van die letterkunde in omgewingsaktivisme?

 

JLM: Die mens het daartoe bygedra en toegelaat dat talle spesies uitsterf en lewe op aarde bedreig kan word. Nou dompel een virus ons, Homo sapiens, se leefwyse en bestaan in ʼn globale krisis. Ek dink ander spesies, waaronder die groot primate, sou ʼn bietjie vir ons reaksie kon lag. Hoe ook al, daar is ʼn aanduiding dat Covid-19 afkomstig is van vlermuise of ietermagoʼs wat van elders ingevoer is na vleismarkte (“wet markets”) in Wuhan in China. Dr. Jane Goodall, ’n wêreldberoemde primatoloog, het in die lig hiervan weer op die gevare van jag, handel en eet van wilde diere gewys.

Die digter kan die aandag op die vernietiging van die aarde help vestig en die gedig as ʼn effektiewe medium gebruik om die mens tot besinning te bring. Een manier is om op die wonder en noodsaaklikheid van spesieverskeidenheid te wys, wat deel van my groter digterlike projek is. Daarbenewens het ek die afgelope jaar met akademiese artikels oor onder andere Eugène N. Marais en N.P. van Wyk Louw ʼn bydrae tot ekokritiek probeer lewer.

Die rol wat Greta Thunberg, die groep Extinction Rebellion (XR) en hulle miljoene jong ondersteuners speel om wêreldleiers en ander besluitnemers betekenisvol teen klimaatsverandering, die uitwissing van spesies en ander omgewingskwessies te laat standpunt inneem, ondersteun ek ten volle.