Onderhoude

Onderhoud met Maryke van Velden. (Oude Leeskamer, Stellenbosch)

Wednesday, May 4th, 2022

 

Ná die inwyding op 20  April 2022 van ʼn besonderse kultuursentrum op Stellenbosch gesels Maryke van Velden met Marlise Joubert oor hierdie indrukwekkende projek van die Jannie Mouton Stigting. Ter agtergrond: Die perseel wat die Oude Leeskamer huisves, is reeds oor jare heen deur verskeie instansies gebruik; onder andere as landdroskantoor, skool, woonhuis, leesklub byeenkomste, argitekkantore, ensovoorts. In 2017 het die Oude Leeskamer die besit van die Jannie Mouton Stigting geword. Jannie Mouton het ruim bygedra toe die jaarlikse Versindaba feeste begin is. Daaruit het die Versindaba webblad mettertyd ontstaan.

 

Maryke van Velden en Mev. Deidré Mouton tydens die openingsaand

 

Marlise Joubert: Maryke, baie geluk aan die span by die Jannie Mouton Stigting met die opening van ʼn besonderse kultuursentrum so in die historiese hart van Stellenbosch. Kan jy miskien vertel wat Jannie Mouton beoog het met hierdie kompleks en waarom? Watter rol vervul jyself by hierdie kultuursentrum?

Maryke van Velden: Marlise, die visie vir die Oude Leeskamer is om ʼn toonaangewende erfenisbate te word. Dit word ‘n nuwe tuiste vir Jannie Mouton se eie boek-en kunsversamelings, wat ‘n soort fondasie vorm vir uitbreiding: beide op materiële wyse, maar ook as ‘n platform vir ontluikende Suid-Afrikaanse skrywers en kunstenaars. Die fasiliteit bestaan uit vyf spesiale ruimtes, naamlik Jannie se Leeskamer, ‘n kunsgalery, ʼn skrywerswoonstel, die Jannie Mouton Stigting se kantore en De Eetkamer restaurant. Ekself dien as kreatiewe bestuurder by die Oude Leeskamer. Dit sluit onder meer die beplanning en beheer van uitstallings in.

 

 

MJ: Wat behels Jannie se Leeskamer alles? Hoe groot is die persoonlike versameling? Kan dit op enige dag gratis besoek word vir navorsing of dalk vir ʼn paar leesure? Ek was nogal verstom oor die hoeveelheid digbundels in die versameling, wat my ook bring by die vraag of hierdie versameling konstant uitgebrei sal word met die jongste publikasies in die verskillende genres? Was Jannie Mouton ʼn groot liefhebber van Afrikaanse poësie?

MvV: Jannie se Leeskamer is ‘n pragtig gerestoureerde lokaal wat Jannie Mouton se lewenslange passie vir lees en vir boeke beklemtoon. Besoekers kan dit benut as stil leesruimte, of vir navorsingsdoeleindes. Die versameling bestaan uit 3000+ boeke, wat, as dit teenmekaar gestapel is, meer as 100m in bestek neem! En dit brei steeds stelselmatig uit. Jannie Mouton se groot liefde lê by Afrikaanse letterkunde, wat ook verklaar waarom die grootste gedeelte van sy versameling uit romans en uit digbundels bestaan. Hy het dikwels gedigte voorgelees aan familielede, of gaste by sy huis. Jannie se Leeskamer is oop vir die publiek op Dinsdae tot Saterdae-oggende.

 

Oude Leeskamer

Kunsgalery. vlnr: “Ingrid Jonker 1” deur Susqya Williams, “Untitled (Ecstacy 7)” van Wim Botha, “Crossroads” van Willie Bester.

 

MJ: Vertel ons meer oor die kunsgalery waar daar tans, as ek reg verstaan, skilderye hang wat uit Jannie Mouton se persoonlike versameling kom. Wat is die visie daarvoor? Sou kunstenaars in die toekoms ook hulle eie werke kan uitstal om te verkoop?

MvV: Die tentoonstelling wat tans wys (die eerste een by die Oude Leeskamer) is getiteld fonds|vonds, en sluit ‘n verskeidenheid van Suid-Afrikaanse werke van ouds in, asook kontemporêre werke. Die konseptuele vertrekpunt vir hierdie tentoonstelling is uit Jannie Mouton se boekversameling opgediep; kunswerke wat uitgestal word, sluit teks in, óf tree in gesprek met bepaalde temas uit die boeke. Daar is twee baie spesiale werke (een skildery en een tapisserie) wat met vergunning geleen is uit Jannie Mouton se persoonlike versameling. Trouens, hierdie twee werke was voorheen in sy leeskamer by sy huis. Die uitstalling sluit aan by die algehele visie van die Oude Leeskamer galery: om visuele kuns in Suid-Afrika te bevorder en te ondersteun. Uitstallings (groep- of solo-) duur elk een kwartaal lank en word rondom temas saamgestel. Jannie Mouton se persoonlike kunsversameling sal in die toekoms ook in die fasiliteit se kunsargief bewaar word.

 

Skrywerswoonstel

 

MJ:  En dan is daar ook die Skrywerswoonstel wat enige skrywer se droom is om te benut. Ek sal graag wil weet hoe die keuring vir die gebruik daarvan sal geskied. Wat is beskikbaar in die woonstel? Kan skrywers byvoorbeeld aansoek doen om daar te werk. Of om klaar te skryf aan gedigte of ‘n prosawerk. Wat is julle riglyne of kriteria? Is dit vir ongepubliseerde of gevestigde skrywers bedoel? Word aansoekers gekeur deur ‘n paneel en volgens ‘n voorlegging?

MvV: Ja, die Oude Leeskamer se splinternuwe Skrywerswoonstel is ‘n geweldige aanwins. Ons is opgewonde om dit binnekort vir die skrywerspubliek te open. Die lokaal is geskep om as korttermyn woonplek te dien vir skrywers om sonder onderbreking skeppend te kan skryf in die afgesonderde en inspirerende ruimte van die Oude Leeskamer. Die woonstel sluit in slaapgeriewe, ‘n badkamer, ‘n skryftafel en ‘n klein kombuisarea. Jannie se Leeskamer sal natuurlik ook bedags beskikbaar wees vir die skrywersgas om te benut, asook ons binnehof. Vergunning van gebruik vind op uitnodigingsbasis plaas. Fyner riglyne vir die gebruik van die skrywerswoonstel moet nog bepaal word.

 

In die Oude Leeskamer

 

MJ: Hierdie kompleks met die groot oop binnetuin tussen die kunsgalery en De Eetkamer restaurant daarnaas maak uiteraard voorsiening vir heelwat ander kultuuraangeleenthede. Oorweeg julle enigsins iets soos boekbesprekings, boekpraatjies, konserte, voorlesings, opvoerings en dies meer? Kan jy miskien ook kontakbesonderhede hier aangee, indien kunstenaars of skrywers julle wil nader vir meer besonderhede?

MvV: Dit is korrek, ja. Die binnehof is ‘n lieflike ruimte. Hierdie ruimte word hoofsaaklik benut deur die restaurant, De Eetkamer. Ons sien wel uit daarna om verskeie dele van die fasiliteit aan te wend vir skrywersgesprekke, boekbekendstellings, werkswinkels, voorlesings en so meer. Navrae kan gerig word aan Maryke Van Velden, by maryke@oudeleeskamer.org. Ons webblad sal ook binnekort aktief wees, waarop meer inligting verkry sal kan word.

 

MJ: Baie dankie, Maryke. Mag hierdie sentrum nog diep spore trap in ons Afrikaanse letterkunde, ʼn ruimte vir ontmoetings en kreatiwiteit.

 

 

RSG-onderhoud met Gerhard Barkhuizen

Wednesday, January 26th, 2022
Daar is onlangs ‘n onderhoud met digter Gerhard Barkhuizen op RSG gevoer oor sy nuwe bundel Smee. Luister by die onderstaande skakel na die Potgooi:

 

Onderhoud met Hilda Smits oor “mag die diep slaap jou dan”

Tuesday, November 23rd, 2021

 

 

 

Joan Hambidge gesels met Hilda Smits oor haar bundel “mag die diep slaap jou dan”.

 

Joan Hambidge

 Baie geluk met jou besonderse bundel mag die diep slaap jou dan wat pas verskyn het by Protea.

Jy debuteer in Nuwe stemme 5, hierna met ’n solodebuut in 2016 die bome reusagtig soos ons was (Protea) bekroon met die Ingrid Jonker.

Hoe het jy die begeleiers van Nuwe stemme 5 ervaar? Was daar werkswinkels?

Hier is my kommentaar indertyd (2013):

http://joanhambidge.blogspot.com/search?q=nuwe+stemme+5

 

Hilda Smits

 

Joan, baie dankie. Nuwe stemme was vir my ’n eerste gewees. Ek het die dag voor die werkswinkel gevlieg en was jet lagged & baie opgewonde. Veral omdat my gedigte voorheen afgewys is (in retrospek is ek baie verlig!). Daar het ek bietjie soos ’n poet begin voel. Ander digters ontmoet, van my gedigte voorgelees, myself uiteindelik in drukvorm gesien. ’n Mens voel soos Shakespeare maar skryf in ’n vakuum. Stuur jou gedigte vir Litnet, vir Nuwe Stemme, vir jou ma. En hoop om ’n regte poet te word. En word keer op keer (en rightly so!) reject. Natuurlik het ek elke jaar my gedigte vir die BSV-skryfkompetisie gestuur en daar was Gilbert Gibson (!), soos magic. ’n Mens is ewig dankbaar vir sulke oomblikke. En vir Nuwe stemme (om jou vraag te antwoord). Ek haal vir William Gass (uit konteks) aan in Cartesian Sonata, “slowly into darkness and into  the depths of himself, beyond all light, beyond the last fish…”. Iets dan van mettertyd poet (of vis) word.

 

JH

Jy het groot geword in Potchefstroom, studeer in Londen en tans woon jy in Philadelphia waar jy werk as psigoterapeut.

Watter invloed het hierdie veranderde landskappe op jou digkuns gehad?

HS

Landskappe wat soos tyd vloei & fluktueer en uiteindelik weer/deel raak van die self. As kind het ons heelwat getrek en “klein dorpies van klippies & die mense nog daar” agtergelaat. Leë huise, soos hotelkamers & hospitale, het ’n sekere aantrekkingskrag, ’n teenwoordigheid van vorige lewens. Tussenin plekke ook (lughawens, treinstasies, teerpaaie) voel soms so werklik soos die final destination. Ek is ontsettend dankbaar vir die ruimtes & die tussenins wat ek al kon bewoon. As psigoterapeut inhabit ’n mens ook soos ’n hele klein wêreld ander se lewens/stories. Hiervoor is ek ook ontsaglik dankbaar.

Philadelphia, waar ek tot onlangs nog as psigoterapeut met heroïenverslaafdes gewerk het, spook veral by my. Die stemme & stories van hierdie mense, mense wat ek oor ’n tydperk van vyf jaar leer ken & liefhê het, klink deur die hele bundel. Soos diep slaap, soos hoop & wanhoop, veerkragtigheid, soos alles wat menslik is. Die tweede afdeling is aan hierdie mense gewy.

 

JH

Die verse in jou jongste bundel is “onvoltooid”. Ek dink hier aan die digkuns van e.e. cummings, o.a.

Die konsep asindeton is by jou relevant. Dit is ’n tegniese begrip waar verbintenisse tussen reëls doelbewus uitgelaat of herhaal word. Die neweskikkende sin (versreël) ontbreek of bots met die hoofsin (versreël). Doen jy dit met opset?

HS

Laasgenoemde was ’n organiese proses, iets wat natuurlik gebeur het gedurende die skryfproses. Miskien iets van taal so soepel soos water en hoe sy van gestalte verander, anders poel & vloei in die kop, die mond, op papier. Oor tyd. In die vreemde. Dalk ook dan iets van foreign/er wees? Woorde begin anders klink & proe tussen Engelssprekendes. En wat beteken dit regtig vir iets om “onvoltooid” te wees? Eerder ’n proses van voltooiing wat elders plaasvind, iewers tussen die kop & hand. Nie logies nie maar tog so natuurlik soos asemhaal. Skilders doen iets soortgelyks. Cézanne laat soms dele van sy doek “leeg”, omring met vlekke kleur, wanneer hy sy berge skilder. Tog bestaan hierdie “leë” ruimtes in direkte verhouding met die res van die skildery & as deel van dieselfde liggaam, sou die skildery nie andersins sin maak nie.

Laat my dink aan al die maniere wat ons dots connect, of dit nou is om iemand se gesigsuitdrukking of ’n De Kooning te ontsyfer. Ons doen dit heeldag lank. Skryf dan eintlik ook ’n proses wat op ander vlaktes, wat elders plaasvind. Mid-sentence, mid-traffic. Die leser ’n aktiewe deelnemer, een wat nie onderskat moet word nie.

 

 

JH

 

Daar is pragtige beelde in hierdie bundel:

die mense slaap soos gefrommelde banknote in sagte beddens

die skoolgange is leeg soos dowwe pyn

op die rugbyveld loop die eerste lig soos ’n vlak rivier

van verlate datums lughawens op die lang toegesneeude pad van die telefoonlyn

Hoe kom jy hierby uit? Via drome?

HS

Joan, baie dankie. As ek maar my drome kon onthou! Die boek-self voel soos ’n proses van akkumulasie (van intense persoonlike ervarings) wat binne ’n relatiewe kort periode gedurende die pandemie geskryf is. Die muse was my goedgesind en die beelde was daar vir my. In my gedigte is ek altyd die spreker, en so die beelde vloei seker uit my lewe uit, uit my day to day. Waar word beelde gestoor? Dalk iewers in die liggaam soos ’n woud? ’n Vlam wat soms skielik & vanself brand, ander kere met ’n bietjie aan(spoor)ing. As die gedig ’n masjien is, dan besit sy oë, ore, hande wat voel, ’n hart wat klank:klop, niere, borste, die (maan). Ensovoorts. Beelde dan eintlik so natuurlik soos {asem}{haal} & daar vir die opraap wanneer jy al jou sintuie soos seile inspan. Natuurlik help dit ook dat ek ’n ruimte met ’n skilder & ’n kleuter deel. Hulle wat images eet vir breakfast. Skrywers soos Bruno Schulz, Lorca, Neruda, Aracelis Girmay, Larry Levis, Rilke. Beelddiewe.

 

JH

De Kooning (1904 – 1997) is ’n belangrike kode soos Rothko en ander Abstrakte Ekspressioniste. De Kooning (gebore in Rotterdam, later Amerikaanse burger) som dalk iets op van afskeid en vertrek.  De Kooning verwring ook die werklikheid, nes jou gedigte ook die werklikheid “verander”; dit het ek eerstehands ervaar het by ’n retrospektief in die MoMa (2012).

https://www.moma.org/calendar/exhibitions/1135

Kommentaar.

HS

 Klein wêreld! Ek is ook hier (einde 2011) & met my eerste besoek aan New York aan De Kooning voorgestel (deur Ben). Hy is eintlik die eerste abstrakte skilder waarmee ek ’n konneksie ervaar het, waarvoor ek die deur bietjie oopgecrack het. Dit verg nogal vertroue, “blind trust”, om iets in die water te sien as dit nie konkreet is nie, dinamies is & van vorm verander reg voor jou oë. Vir ’n lang tyd het ek nie geloof gehad nie. Waar is die bewys dan?

As voorbeeld hierdie gedig van my wat deur Rooskleurige Dagbreek by Louse Point deur De Kooning geïnspireer is.

 

ooptes hier soos ribbebene & die sagte myle tussenin

die strand is ’n klein pienk kragtige bul

die hoë geel duine jazz

die duine dans met die lang dun arms van krieke gesigloos met net oë vir mekaar

stomp vliegtuie in die blinde oneindige lug

jy beur die water is juwele die kleur van oë heel aan die einde uit

jy het die swak maar vasberade arms van ’n kewer

die promenade is uit ’n kwasstreep die promenade is met die hand gemaak

jou twee bene is maar net droë hout & gee soos roomys in

die bul sal verwoed soos porselein in jou perfekte hand-

palm pas & dalk sal daar mooi slaap wees of herinnering aan

voel die bul is gewig vol somer op jou afwagtende geduldige hand

 

Ek hou ook baie van hierdie De Kooning aanhaling, “Content, if you want to say, is a glimpse of something, an encounter, you know, like a flash – it’s very tiny, very tiny, content.”

 

JH

Jy skryf pragtige en sterk ekfrastiese gedigte, beeldverse. “Washington Square, winter, André Kertész”, “Georgia O’Keeffe – hande, Alfred Stieglitz”, “Twee vroue omring deur voëls, Joan Miró”, “Goeie plek vir vis(se), Paul Klee”, “Pienk engele, De Kooning”, om ’n paar uit te sonder. Watter invloed het die skilderkuns op jou digkuns? En waarom Van Gogh?

HS

Dit was werklik ’n voorreg om van hierdie skilders “in die persoon” te ontmoet. Die ruimte waar ’n mens ’n skildery ontmoet maak ’n verskil aan die ontmoeting. ’n Handdruk in ’n intieme spasie. Die wit bladsy is soms ontsettend intimiderend, veral in my geval waar die dissipline & aandagspan dikwels ont/breek. En so die beelde was aanvanklik ’n beginpunt, is as prompts gebruik waaruit ek klein happies kon vat, eers later my tande in die vleis van die image insink. Ek is nog van altyd af verlief op Van Gogh, op sy lewe. Iets van ’n stray cat, iets van my pa. Dit het my wel lank geneem om te sien hoe iets soos ’n stillewe, soos sonneblomme, deurdrenk met gevoel kan wees.

 

JH

Die skildery op die voorblad van Benjamin Silberstein is soos die surrealistiese kuns. Soms lyk dit of daar ’n foto skuil; ander kere verbeel ’n mens dit dalk?

HS

Die komposisie is op ’n Leonardo Da Vinci skildery, “St Jerome and the lion”, gebaseer. Da Vinci was ’n beginpunt en toe word dit ’n collage. Ben (in sy eie woorde): “I never think in terms of surrealism or any kind of isms. I am just trying to navigate the space. For me the most important thing is that the thing feels alive”. Daar het jy dit nou, direk uit die perd se bek.

 

JH

Jy gebruik soms die kleiner font in ’n gedig. Dis asof jy die leser wil dwing om weer te kyk. Kommentaar.

 

HS

Die fontveranderinge was intuïtief en het organies gebeur, soos kwashale of as mens jou stem groter of kleiner maak. Sê dalk ook iets van woorde soos kamers beperk tot vier mure en die moontlikhede wat wit vlaktes papier bied.

 

JH

Was jy al in die Ooste of speel jy net in jou fantasie met die gedagte? (21)

HS

Indië & Egipte. Magical plekke, soos poësie, waarna ek gereeld in my gedagtes, en hopelik in my ewig ontwykende (!) drome, terugkeer.

 

JH

Jy tipeer jouself as nostalgies. Jy skryf oor jou familie en veral jou vader se dood bly by jou spook. (16)

Hoe verwerk mens verlies in die vreemde?

HS

Deur te skryf. Te draf. Lief te hê. As psigoterapeut my sintuie te spits, in te leun. Die bundel is meestal gedurende die pandemie geskryf. ’n Intense tydperk in Amerika, een van political upheaval op alle fronte. Dit was ook gedurende hierdie tydperk wat ek van my sowat 40 kliënte moes afskeid neem, kliënte waarmee ek vir jare gewerk het. En heroïenverslaafdes ken van verlies. Verlies dan op alle fronte.

So mooi, hierdie aanhaling van Aracelis Girmay, “When the piece of a body is left (or a home is left) then the body begins being a constellation: one piece is there! one piece is there! If I leave my hair in the comb in my mother’s house & walk out the door to go to the airport, then all of a sudden the body is everything between me & that lost piece. The body is made up, then, of roads & crickets & azucena & mud. How large we are. How ramshackle, how brilliant, how haphazardly & strangely rendered we are. Gloriously, fantastically mixed & monstered. I have been asking myself to be more attentive & porous – to pay attention to the way every inch of me is animal, every inch of me is earth.”

 

JH

Jy dra nie jou hart op jou mou nie; eerder die son se strale soos ’n hart op jou leerbaadjie dra (of soiets). Ek dink hier aan Colm Tóibín se studie oor Elizabeth Bishop (On Elizabeth Bishop) wat uiters gedistansieerd oor pyn, verdriet en verlies geskryf het – weg van die self. Dit was waarom sy probleme gehad het met Robert Lowell se persoonlik-belydende verse. Sy verbeeld ook verplanting en leef in ’n vreemde landskap. Kommentaar.

https://www.amazon.co.uk/Elizabeth-Bishop-Writers/dp/0691154112

HS

 Vir my is my gedigte die mees persoonlike, intieme uitdrukking van myself. Gedigte sonder afstand. En as hierdie gedigte “moeilik” is om te be/nader, as die afstand te groot voorkom, dan is dit net omdat gedigte soos mense kompleks is, tyd & energie verg. Een van Rilke se gedigte (ek vergeet die titel!) wat uit Duits na Engels vertaal is lees iets soos “hand vat aan hand” in Engels, maar in Duits “hand hand aanraak”. So die hande in die gedig raak mekaar aan soos wat hulle sou in die “regte” wêreld. Ons praat in ’n gedig, op papier, anders as in die persoon, en poëtiese spraak is nie die taal van toffies koop nie. Hierdie komplekse sintakse wat eers na merkers van afstand lyk, is eintlik soms die mees intieme deel van die gedig, die mees unieke uitdrukking van myself.

 

JH

Londen of New York?

HS

Londen? Na 10 jaar het sy soos klitsgras of ’n komeet in my vasgegroei.

 

JH

Gee vir ons ’n gunsteling-vers uit jou bundel.

HS

mag jy van 9 lewens

mag jou kussings sag wees soos die lente

mag die ligte saans deur hande verdoof geleidelik weer

soos ’n koor van stemme jy elke nag die eerste reën

mag die silwer kostrollie op & af soos ’n rescue kat in die lang gange

soos ’n lullaby tot reg onder jou deur

mag jy elke dag vir ’n smoke break gevat & die verpleeghulp

haar lyf van goedige rondings

al die nuutste gossip dan soos koninklike geheime

mag die rook jou omhul soos wit wolke

as jy opkyk sal die lug die blouste

mag die as in die urn in die kas saans & in die helder dag van fluorescent lights

opstaan soos ’n imam in ’n miljoen stukkies lig

soos brood of candy halo om jou hospitaalbed

langs jou gaan lê met die swart liggaam van ’n leeftyd

sy dun arms dan soos my stem wat sê there there maar groter as

soos ’n mooi rivier & soeter as soos koffie met baie cream

mag die diep slaap jou dan

 

Onderhoud met Robert Schall oor “Wat ek van klippe weet”

Sunday, November 14th, 2021

 

 

 

Marlies Taljard gesels met Robert Schall oor sy vertaling van Jan Wagner-gedigte (“Wat ek van klippe weet”).

 

Marlies Taljard:

Robert, eerstens baie geluk met jou meesterlike vertaling van ʼn aantal van die Duitse digter Jan Wagner se gedigte wat Naledi uitgegee het as Wat ek van klippe weet. Dit is vertalings wat my persoonlik beïndruk het, veral omdat die gedigte tot my spreek en omdat dit oor onderwerpe handel waarmee ʼn mens maklik kan identifiseer. Ook omdat die vertalings getrou die Duitse teks weergee terwyl dit steeds in Afrikaans werk.

Waarom het jy juis Jan Wagner se gedigte gekies om te vertaal? Ek vra hierdie vraag omdat ek soms die idee kry dat vertalers dikwels willekeurig ʼn teks van die Internet neem en dit vertaal óf kies om slegs “maklike” gedigte te vertaal. Die gedigte wat jy vertaal het, is ingewikkelde gedigte met streng vormbeheer en sterk gelaagde betekenis. Hoe kies jy ʼn teks wat jy wil vertaal? Is die keuse van ʼn bronteks iets waaroor ʼn vertaler ernstig behoort na te dink? 

 

Robert Schall:

In 2019-2020 was ek besig met ʼn Magister in Kreatiewe Skryfkuns (Literêre Vertaling) by die Universiteit van die Vrystaat onder leiding van Henning Pieterse en Francois Smith. Aan die begin van die tweede jaar van die kursus behoort ʼn mens ʼn eerste weergawe van ʼn manuskrip gereed te hê vir bespreking met die dosente en medestudente gedurende dié jaar. Met die oog op hierdie vereiste het ek verskeie vertaalprojekte – spesifiek poësievertaling – oorweeg, d.w.s. ek het aan ʼn paar digters en werke gedink wat ek sou kon vertaal en gebruik vir my “kreatiewe uitset.” Maar gedurende die eerste jaar het iets gebeur wat my van rigting laat verander het: as ʼn rym-oefening het Francois Smith ʼn gedig van Jan Wagner vir my gegee om in Afrikaans te vertaal, naamlik die wonderlike sonnet “botanischer garten” (bl. 46-47; bladsynommers verwys na “Wat ek van klippe weet”). Met hierdie opdrag het Francois my aan Jan Wagner se werk bekendgestel. Ek was onmiddellik geboei en het begin om amper obsessief meer en meer Wagner-verse te vertaal.

Waarom juis Wagner se gedigte? Een rede het jy self al genoem: die gedigte spreek tot ʼn mens, om verskeie redes. As dit by vertaling kom, hou ek van die uitdagings wat “vormvaste” verse bied: die uitdaging, onder andere, om die oorspronklike vers se rym en ritme weer te gee terwyl die vertaling, hoop ʼn mens, ook in die doeltaal ʼn goeie vers word.

Wat die keuse van individuele Wagner-verse betref wou ek ʼn aantal gedigte vertaal wat verteenwoordigend is van die verse wat Wagner self as sy bestes beskou. Dus was my bronteks Wagner se eie keusebundel, “Selbstporträt mit Bienenschwarm. Ausgewählte Gedichte 2001 – 2015” (München: Hanser Berlin, 2016). “Wat ek van klippe weet” bevat omtrent die helfte van die verse in “Selbstporträt”. As met die lees van die bundel iets in ʼn spesifieke vers onmiddellik tot my gespreek het, of ʼn eerste Afrikaanse weergawe van ʼn paar reëls of frases by my opgekom het, of albei, was my “voet in die deur” en ek het maar voortgebeur.

Ek vermoed dat vertalers hulle brontekste kies soos enige ander leser digters of verse kies om te lees: sommige lesers mag “ernstig” daaroor dink, maar dikwels ontmoet jy ʼn digter of ʼn vers toevallig, soms is dit bloot ʼn opdrag of jou werk om ʼn sekere digter of vers te lees. Maar een aspek wat spesifiek by vertaling, en wel tussen Duits en Afrikaans, ʼn rol speel, is dat die vertaling so ver moontlik ʼn goeie vers in die doeltaal behoort te wees; daar kan dit nogal help as ʼn mens die keuse het om sekere verse nie te vertaal nie: jy kan verse uitlaat wat jy eenvoudig nie kan laat werk in die doeltaal nie. Dit beteken nie dat ʼn  mens net “maklike” verse vertaal nie. Ek het gevind dat goeie verse dikwels makliker is om te vertaal as swakker verse; dieselfde geld “vaal kolle” wat jy soms teëkom in ʼn andersins goeie vers: hulle is dikwels die vers se moeilikste deel om te vertaal (nie ʼn probleem by Wagner nie).

 

MT:

Ons het die afgelope jaar of so dikwels van jou vertalings op Versindaba gelees – nie net vertalings van Duits na Afrikaans nie, maar ook die omgekeerde, van Afrikaans na Duits. Vertel ons asseblief so ʼn bietjie van jou agtergrond as vertaler van poëtiese tekste en van die vreugdes en verdriet (as ek dit so mag stel) van die pad wat jy as vertaler geloop het.

RS:

Ek het Wiskunde gestudeer en my beroepsloopbaan was grootliks in die Biostatistiek. Ek het eers redelik laat in my lewe agtergekom dat ek van poësievertaling hou en dalk ook ʼn aanleg daarvoor het – ek was al in my middel-veertigs. My moedertaal is Duits en aanvanklik het ek, min of meer as ʼn blote stokperdjie, uit Afrikaans in Duits vertaal. Dit was enkele verse van ʼn reeks Afrikaanse digters, maar heelwat Van Wyk Louw, Boerneef en die hele “die sterre sê tsau” van Antjie Krog. Ek het dit veral geniet om Philip de Vos in Duits te vertaal, byvoorbeeld sy “Karnaval van die diere” en “Prente by ʼn uitstalling”. My Duitse vertaling van ʼn keuse van GR von Wielligh se Boesman-stories is in 2005 deur die Namibiese Wetenskaplike Vereniging (Kuiseb Verlag) in Windhoek uitgegee en is twee keer herdruk.

Sowat vyf jaar terug het ek “Sechs religiöse Gesänge” soos getoonset deur Josef Gabriel Rheinberger in Afrikaans en Engels vertaal, vir die programnotas van ʼn opvoering van die stuk. Dit het my laat dink dat ek miskien ook uit Duits in Afrikaans kan vertaal, d.w.s. uit die moedertaal, wat waarskynlik ietwat ongewoon is. Later het ek ook ander Liedertekste uit Duits in Afrikaans vertaal, o.a. “Die Winterreise” (Wilhelm Müller soos getoonset deur Franz Schubert) en “Liebesliederwalzer” en “Neue Liebeslieder” (Georg Friedrich Daumer soos getoonset deur Johannes Brahms). Toe tref Wagner my … .

Die vreugdes en verdriet van vertaling … . Ek vertaal eenvoudig omdat dit vir my ʼn vreugde is, omdat ek dit baie geniet; soos iemand al gesê het, “die grootste pret wat ʼn mens kan hê met al jou klere aan.” Die verdriet kom as jy ʼn uitgewer vir ʼn bundel vertalings soek. Ons weet almal dit is (vir die meeste van ons) nie maklik om ʼn uitgewer vir ʼn digbundel te vind nie; maar om ʼn uitgewer vir digvertalings te vind is miskien nog moeiliker, waarskynlik omdat vertalings van gedigte nog slegter verkoop as oorspronklike bundels. Ek is Johan Coetzee van Naledi baie dankbaar dat hy die kans met die bundel gewaag het. Ek hoop van harte die bundel word wyd gelees want ek weet Wagner se verse verdien dit, en as die uitgewer darem nie te veel geld verloor nie gaan hy moontlik ʼn volgende bundel publiseer?

Op hierdie punt: ek weet glad nie, maar doen Suid-Afrikaanse uitgewers genoeg om Afrikaanse digkuns by oorsese uitgewers te “bemark”? Probeer hulle maar het min sukses behalwe miskien in Nederland?

MT:

Watter hulpmiddele gebruik jy by vertaling, bv. woordeboeke. Gebruik jy hoegenaamd rekenaarvertalings?

RS:

Wanneer ek met vertaalwerk begin, maak ek eerste die volgende aanlyn-woordeboeke en -bronne oop: dict.leo.org wat o.a. ʼn Engels-Duitse woordeboek verskaf; pharosonline.co.za wat toegang tot Pharos se tweetalige Afrikaans-Engels woordeboek verskaf maar ook tot 38 ander woordeboeke, vaktaalwoordeboeke en tesourusse; viva-afrikaans.org met sy tesourus en toegang tot o.a. die WAT, die HAT en die Voorsetselwoordeboek; korpus.viva-afrikaans.org; woordeboek.co.za wat die aanlyn-weergawe van die WAT is; en woerterbuchnetz.de wat aanlyn-toegang bied tot ʼn magdom Duitse ensiklopedieë, Duitse woordeboeke uit die 18de en 19de eeu (broeders Grimm, Adelung), streeks- en dialekwoordeboeke, vaktaalwoordeboeke, en, les bes, die Goethe-woordeboek!

Sonder hierdie aanlyn-bronne sou ek verlore wees. Die omvang van hulp, en die spoed waarmee die hulp verskaf word, kan met papierwoordeboeke en -bronne nie naastenby bereik word nie. Met die verskeie bronne kontroleer ek elke vertaal-dag baie honderde woorde se sinonieme, uitspraak, betekenis en gebruiksfrekwensie.

Rekenaarvertaling gebruik ek nie vir digkuns nie, al het ek redelik onlangs uitgevind dat selfs Google Translate Afrikaanse prosa glad nie sleg in Duits vertaal nie. Digkuns is gelukkig (nog?) ʼn ander saak.

MT:

Duits as skoolvak het die afgelope dekades al amper verdwyn. Dit beteken dat min mense nog in aanraking kom met die Duitse kultuur, en selfs met die Europese kultuur. Dink jy dit is vandag nog sinvol om gedigte van Duits in Afrikaans te vertaal.

RS:

Hoe minder mense Duitse digkuns in die oorspronklike taal kan lees, hoe groter word tog seker die behoefte vir vertaling. Afrikaans en Duits is ver genoeg van mekaar om vertaling nodig te maak, maar na genoeg aan mekaar om vertalings moontlik te maak wat ook in die doeltaal “werk”, dikwels met behoud van formele eienskappe soos rym en ritme. Dit maak vertaalwerk tussen die twee tale besonder lonend en bevredigend vir my.

MT:

Robert, in die Voorwoord, die Nawoord en die Benadering tot die vertaling in Wat ek van klippe weet lewer sowel Henning Pieterse as jyself breedvoerige teoretiese kommentaar oor die vertaling as sodanig. Is vertaling dan ʼn wetenskap en behoort die vertaler rekenskap van sy vertaalstrategie te gee? Kan jy dalk motiveer waarom julle die bogenoemde teksdele as noodsaaklik vir die bundel geag het?

RS:

Dit is vir my interessant dat jy die voor- en nawoorde as breedvoerige en teoretiese kommentaar beskou. Ek het gedink die kommentaar is redelik prakties en verskaf net kortliks biografiese inligting oor Wagner self en oor enkele kenmerke van sy digkuns. Ek dink veral Wagner se hoogs ongewone gebruik van rym, naamlik skuinsrym en pararym, verdien ʼn kort kommentaar. Die “waarskynlike” leser in Duits weet van dié dinge 20 jaar na Wagner se debuut, maar die meeste lesers in Afrikaans weet waarskynlik nie daarvan nie. ʼn Mens kon in beginsel besluit het om die bundel sonder voor- en nawoord, en net in Afrikaans aan te bied, amper as ʼn Afrikaanse digbundel (en boonop met ʼn outeursnaam soos Jan Wagner so Afrikaans soos boerewors en braaivleis). Maar die tweetalige aanbieding Duits-Afrikaans, saam met die kort stukkies inligting in die voor- en nawoord, het miskien ook aantrekkingskrag, veral vir lesers wat Duits ten minste kan lees: Wagner se omgang en spel met taal en vorm, sy rym- en klankvuurwerke ensovoorts is iets om te aanskou, en om te sien hoe dié dinge in Afrikaans regkom (al dan nie), is hopelik interessant en ʼn plesier vir die leser.

MT:

Wanneer ʼn mens vertalings lees wat in die doeltaal net so goed werk soos in die brontaal, wonder jy hoe die vertaler te werk gegaan het om by so ʼn eindproduk uit te kom. Die bundel se drie belangrikste metatekste fokus op die vertaalproses en die vertaalteorie wat die bundel Wat ek van klippe weet onderlê. Kan jy dalk kortliks vir ons lesers iets meer oor die vertaalagtergrond en -teorie vertel en dit met voorbeelde toelig?

RS:

Soos genoem was my studies in Wiskunde, en ek het geen opleiding in vertaalteorie nie. Ek hang ook geen spesifieke vertaalteorie aan nie; ek het net ʼn oogmerk of, as jy wil, ʼn ambisie: om, so ver dit vir my moontlik is, ʼn goeie vers in die doeltaal te skryf. As iemand sê ʼn vertaling werk in die doeltaal net so goed soos in die brontaal is dit vir my die grootste kompliment wat die vertaling kan kry. Soos reeds aangedui, by ʼn brontaal/doeltaal kombinasie soos Duits en Afrikaans is dit in beginsel moontlik om redelik getrou aan die bronteks te bly én die vers in die doeltaal te laat werk; dus behoort dit ook die oogmerk of ambisie van die vertaler te wees. (Dit is, vermoed ek, ʼn ander saak by bron- en doeltale wat heelwat verder van mekaar is).

Daarby stem ek heelhartig saam met ʼn paar dinge wat Wagner in ʼn onderhoud (2017, in Engels) oor vertaling gesê het, byvoorbeeld: “A translator of poetry has to be daring and willing to take his or her liberties in order to create what ideally should be created – a poem in his or her mother tongue. […] the underlying, beautiful paradox of the whole matter of poetry translation, to me at least, is that as a translator of poetry you sometimes have to be unfaithful to the text in order to stay faithful to the poem.” Verder, op die vraag “are there unique challenges you see in translating your poems into English?”, het Wagner geantwoord “I am sure that the play with forms, also the subversion of traditional forms, and the play with rhymes and half-rhymes can be rather bothersome – or it can be an invitation to play along.” Twee beginsels dus: “wees waagmoedig, bereid om vryhede te neem”, dit wil sê, om, waar nodig, “af te wyk” van die teks met die doel om aan die vers getrou te bly; en om die digter se uitnodiging om “saam te speel” gretig te aanvaar.

Miskien kan ek hierdie dinge met die vers “wippe” (bl. 138/139) illustreer:

 

wippe

 

mach dich schwerer, rufen sie, also schließe

ich beide augen, denke

an säcke voll zement und eisengieße-

reien, elefanten, an den anker

in seinem schlamm, wo ein manöver wale

vorübergleitet, an das bullenhaupt

eines ambosses. nur eine weile

die luft anhalten, warten. doch nichts hebt

sich oder senkt sich, während ein fasan

schreit und die blätter fallen – meine unwilligen

beine zu kurz, um je den grund zu fassen,

mein kopf beinahe in den wolken.

 

wipplank

 

maak jou swaarder, roep hulle, dus knyp ek

albei oë bot-toe, dínk

aan sakke vol sement, die ystertydperk,

olifante, donderweer, ʼn tenk,

 

ʼn tenkskip op ʼn stormsee waar ʼn weemoed wal-

visse verbygly, dink gou-gou nog aan walrus-

se se spek. net ʼn wyle

die asem inhou, wag. maar niks wil rys

 

of daal nie, net die die-die-diederik-

roep van ʼn diederikkie, asook blare, val – my onwillige

bene te kort om ooit die grond te raak,

my kop so byna in die wolke.

 

ʼn Kind, in my geestesoog is dit ʼn meisie, sit hoog op die een kant van ʼn wipplank maar kan nie afkom nie want sy is te lig; sy probeer haar “swaarder maak” deur aan swaar voorwerpe te dink, aan “säcke voll zement” (sakke vol sement) en dan aan “eisengießereien” (ystergieterye). Vermoedelik word “ystergietery” deur Wagner hier gebruik nie soseer omdat dit ʼn swaar voorwerp is nie (verekussingfabrieke is waarskynlik net so swaar) maar om die “yster” in die woord “ystergietery”. In die Afrikaans word dit “ystertydperk” waarmee ek begin om van die bronteks speel-speel af te wyk: “ystertydperk” is mos hoegenaamd geen fisiese voorwerp meer nie maar dit behou, soos Wagner se “ystergietery”, die “yster”. Toe dié dam eers gebreek was, kon ek my nie weerhou om loodswaar abstrakthede soos “donderweer”, “stormsee” en “weemoed” in die vers in te bou nie. (Moet ek dit uitspel? Swaarweer, swaar see, swaarmoedigheid.)

Ook om aan Wagner se rympatrone getrou te bly moes ek soms van die bewoording van die bronteks afwyk. Die vers bestaan uit drie kwatryne in kruisrym waar Wagner hoofsaaklik met pararyme werk, deels onrein, bv. “denke/anker”. Ek vervang die “anker” met ʼn “tenk” wat die redelik rein pararym “dink/tenk” bewerkstellig. (Aangesien ʼn tenk nog swaarder is as ʼn anker kan die tenk sekerlik nie van rymdwang beskuldig word nie!) – In die derde kwatryn het Wagner ʼn dubbele pararym, naamlik ʼn skreeuende “fasan” (fisant) rym met die kind se voete wat die grond nie kan “fassen” (raak) nie. Die fisant se skreeu word in Afrikaans “die die-die-diederik- // roep van ʼn diederikkie”, waar die “diederik” nogal ʼn driedubbele pararym met “grond te raak” vorm. Vet pret, wat my betref. Met die tweede rym in die derde kwatryn sak die wip egter weer in Wagner se guns: sy driedubbbele pararym, “unwilligen/wolken” kan ʼn mens woordeliks in Afrikaans met “onwillige/wolke” weergee; jy kry die rym pasella al is dit net ʼn dubbele pararym.

MT:

Robert, dit is geen geheim dat jy tans besig is om Goethe se Faust uit die Duits in Afrikaans te vertaal nie. Dit is ʼn enorme werk. Faust is ʼn klassieke teks, die grootste deel in rymende versreëls, wat al duisende vertalings oorleef het, ʼn besonder moeilike en gelaagde teks wat in die laat agtiende eeu ontstaan het, maar steeds tot gehore spreek. Dit word as Goethe se magnum opus beskou, ʼn werk waaraan die digter self ook verskeie veranderinge aangebring het in sy eie leeftyd en waarvan ʼn deel eers na sy dood gepubliseer is. Dit word algemeen beskou as die belangrikste werk in die Duitse letterkunde. Wat het jou gemotiveer om so ʼn teks aan te durf? Intimideer die blote gedagte aan die statuur van die bronteks en die omvang van die werk jou nie?

RS:

As daar so ʼn ding is soos toeval, dan was dit toeval wat my met Faust laat begin het. Soos jy weet, het ek ʼn tyd lank op sekere datums vertalings aan Versindaba gestuur waar die vers op die spesifieke datum betrekking het: Joachim Ringelnatz se vers oor 1 April (https://versindaba.co.za/tag/joachim-ringelnatz-vertaling/), Theodor Fontane se Kersfees-vers (https://versindaba.co.za/tag/theodor-fontane-vertaling-in-afrikaans-engels/), Ringelnatz op Nuwejaar (https://versindaba.co.za/tag/joachim-pingelnatz-vertaling-in-afrikaans/), en toe Goethe se “Osterspaziergang” (Paaswandeling) uit Faust, vir Paasfees (https://versindaba.co.za/tag/goethe-vertaling-in-afrikaans/). Ek het oorspronklik nie bedoel om meer as die “Osterspaziergang” te vertaal nie, dis net 38 versreëls, maar toe hou ek net aan want dit was eenvoudig verslawend.

Is ek geïntimideer? Ja.

MT:

Vertalers besef dat dit belangrik is om met die oudste weergawe (verkieslik die bronteks) van ʼn teks te werk. Tydens Goethe se leeftyd het verskillende dele en weergawes van die teks verskyn en die laaste deel is eers na sy dood gepubliseer. Om die minste te sê, is die publikasiegeskiedenis van die teks besonder ingewikkeld, om nie eens te praat van al die honderde verwerkings wat deur die eeue verskyn het nie. Daar bestaan nog handgeskrewe weergawes van die teks wat van die gedrukte weergawe(s) verskil, asook gedrukte teks waarop Goethe veranderinge aangebring het. Met watter weergawe van die teks werk jy? Raadpleeg jy ook ander weergawes en selfs ander vertalings? Raadpleeg jy sekondêre werke en teksverklarings?

RS:

Ek dink waar moontlik en doenlik sou ʼn mens die laaste deur die outeur goedgekeurde weergawe van ʼn teks vir vertaling gebruik. Weereens, ek is geen opgeleide Germanis en nog minder ʼn Goethe-kenner en dus wil en kan ek nie by debatte oor teksgeskiedenis en -weergawes betrokke raak nie. In beginsel wil ek met die teks werk wat vandag as die standaarduitgawe beskou word. Tot onlangs het ek met die teks in Band V van die “Gesamtausgabe der Werke und Schriften”, JG Cotta’sche Buchhandlung, Stuttgart van 1959 gewerk wat toevallig nog van my skooldae op my rak was. Onlangs kon ek Duitsland weer besoek en het daar die twee gesaghebbende moderne Faust-kommentare en teksuitgawes aangeskaf, naamlik dié deur die groot Goethe-kenners Ulrich Gaier (1999) en Albrecht Schöne (2005; hersiene uitgawe 2017).

ʼn Interessante aspek van teksweergawes is die self-sensuur wat Goethe toegepas het deur woorde of frases te verander en selfs redelik groot dele soos Satan se optrede in die Walpurgisnag-toneel te sny. Van die gesensorde woorde is in die moderne uitgawes weer ingevoeg of na die oorspronklike herstel, maar nie almal nie. Bv. het Goethe op een plek ʼn “saufen” (suip) deur “trinken” (drink) vervang; dit staan ook nog so in die moderne uitgawes. Na ek van dié geval van selfsensuur gelees het, het ek die “trinken” summier met “suip” vertaal.

Ek is klaar met ʼn eerste weergawe van die vertaling en na die nodige hersiening- en slypwerk wat my seker nog lank sal besig hou, wil ek my bronteks en vertaling teen Gaier en Schöne se teksuitgawes en kommentare kontroleer; laastens wil ek ander vertalings raadpleeg in tale wat ek kan lees: Eitemal se Afrikaanse vertaling van 1966, Engelse en Nederlandse vertalings. Tot die eerste weergawe klaar was, het ek doelbewus nie na ander vertalings gekyk nie.

 

MT:

Gee ons asseblief so ʼn vlugtige vooruitskou van hoe jy met hierdie majesteitlike teks omgaan en wat jou strategie is. Hoe vertaal jy ʼn teks wat in die verhewe register in Duits geskryf is, ʼn teks waarvan die Duits selfs vir moderne Duitsers moeilik verstaanbaar is, in Afrikaans sodat dit in ons tye vir lesers begryplik is? Watter register kies jy byvoorbeeld? Bestaan daar ʼn register in Afrikaans wat ooreenstem met die register waarin die oorspronklike Faust geskryf is?

RS:

Die vertaling se register is inderdaad ʼn reusetameletjie. Onlangs het ek gelees wat Rudolf Borchardt, Duitse skrywer en digter, én vertaler van Dante se Goddelike Komedie, gesê het: “Elke kretin kan rym.” ʼn Uitdagende uitspraak, en seker ook so bedoel, maar in die geval van Faust moet ek erken dat die rymwerk dikwels minder problematies is as om die regte taalregister te handhaaf. Dit geld veral vir die Faust-figuur. As die Here in die “Proloog in die hemel” optree, mag Hy seker in ʼn verhewe register praat, en selfs die duiwel (Mefistofeles) solank hy met geveinsde respek met die Here praat. Maar Faust sê self, in versreëls wat ʼn Duitse idioom gewoord het:

 

Zwei Seelen wohnen, ach! in meiner Brust,

Die eine will sich von der andern trennen;

 

overgeset synde

 

Twee siele woon, ag! in my bors,

die een wil van die ander skei;

 

En dit is presies hoe Faust praat, naamlik met twee siele, in twee registers: veral in sy alleensprake is die taal by tye verskriklik verhewe, selfs hoogdrawend, ten minste vir die hedendaagse leser. In dié register wil Faust met die geeste swewe, na die hoogste strewe wyl hy lewe (ʼn mens wil byvoeg: dat die biesies bewe). Maar Faust kan ook baie aards wees, ten slotte wil hy, die ou man, ʼn meisie van veertien jaar na hulle eerste vlugtige ontmoeting sommer dieselfde nag nog in die bed kry. Groot dele van Faust (die teks) is baie onderhoudend, dit kan snaaks, kru, en selfs obseen wees – in ʼn kostelike toneel is Faust so liederlik dat die duiwel hom berispe, en Faust weer berispe die duiwel wie se houding, na Faust se mening, te edel is. Vergewe my, maar ek vind dit makliker om sulke tonele te vertaal as Faust se sweef- en beeftoesprake. Faust, in ʼn verhewe (hoogdrawende?) bui is seker ook vir baie Duitsers ʼn bietjie van ʼn las om te lees. Definitief ʼn oorlas om te vertaal.

My doel is om so ver moontlik hedendaagse, idiomatiese Afrikaans in die vertaling te gebruik, om so ver moontlik kunsmatig-argaïese taal te vermy. (Ek het ʼn Engelse vertaling vol van die “thee’s” en “thou art’s” wat na my mening niks met Goethe te doen het nie waar Goethe die doodnormale “jy” en “jou” gebruik.) Maar ten slotte is en bly daar Goethe se teks, en as Faust se Duits verhewe is, selfs vir sy tyd, dan moet of kan sy Afrikaans tog ook verhewe wees? Aan die ander kant moet verhewe taal tog nie ʼn versperring vir die hedendaagse Afrikaanse leser word nie. Dus, twee siele woon ook in my bors, en om die regte register te handhaaf, is werklik ʼn probleem vir my. Ek weet nog nie of ek dit kan oplos nie, en die hele projek het nog ʼn goeie kans om te misluk.

MT:

Watter vertaling in Wat ek van klippe weet is vir jou die mees geslaagde vertaling? Of van watter vertaling hou jy die meeste?

RS:

Dit is moeilik om die voorkeur vir ʼn vertaling van ʼn voorkeur vir die oorspronklike vers te skei, en in elk geval is die hele saak nie ʼn kompetisie nie. Maar kom, laat ek saamspeel en sê: ʼn sonnet waarvan ek baie hou, is “störtebeker” (bl. 60-61); “selbstporträt mit bienenschwarm / selfportret met byeswerm” (bl. 228-229) is waarskynlik ʼn sleutelgedig, dalk Wagner se ars poetica; dinge soos “cheese and onion pastries” (bl. 86-87) en “schaf, hahn, ente / skaap, haan, eend” (232-233) was nie maklik om te vertaal met behoud van die rympatrone nie. Die meeste pret was die Anton Brant-verse (bl. 152-175), veral “Das Sauen / Bevarkenis” (bl. 166-167), die toppunt van saamspeel met die digter vir my.

Maar ten slotte miskien hierdie sonnet wat my aan NP van Wyk Louw se “Beiteltjie” laat dink:

 

nagel

 

kaum in der wand, war er die mitte,

schnellte sein radius

über die gärten, felder, rübenmiete

hinaus, die hühnerställe, das radies-

 

chenbeet, wurde umfassender, mondial:

wir hängten die hüte auf. wir hängten strick-

jacken und rahmen, hängten regenmäntel

und schirme auf, bis wir ihn fast vergaßen, dessen harter blick

 

noch da sein wird, wenn wir längst ausgezogen

und stadt und haus und straße

verschwunden sind – so unbeirrt weit oben,

 

so glänzend über west und ost,

daß sich im dunkeln navigieren ließe

nach ihm, und alten seefahrern ein trost.

 

 

spyker

 

skaars in die muur, was hy die middel,

pyl sy radius

oor tuine, lande, koringmiedens,

verby die hoenderhokke, die radys-

 

bedding, word omvangryker, mondiaal:

ons het die hoede opgehang; die strik-

das en portrette, reënmantel

en sambreel, tot ons hóm haas vergeet het wie se harde blik

 

nog daar sal wees wanneer ons lank verhuis

het en gebou en straat en stad nie meer

bestaan nie – so onwankelbaar, ver, hoog,

 

so glinsterend oor wes en oos

dat jy snags sou kon navigeer

na hom, vir vroeë seevaarders tot troos.

 

Onderhoud met Dominique Botha (Donkerberg / Bloodwood)

Saturday, August 28th, 2021

 

 

 

Joan Hambidge gesels met Dominique Botha oor Donkerberg / Bloodwood

 

Die retoer van die verlede / is nooit op die brosjures uitgewys nie

 

1 Hoe het dit gekom dat jy in ‘n bundel sowel in Afrikaans as Engels publiseer onder die titels Donkerberg / Bloodwood uitgegee deur Anton Kannemeyer? Het dit iets te make met jou bestaan as hibried: Afrikaanse, Vrystaatse kind wat skoolgaan in Engels? Vertel ons iets van hierdie verskuiwing.

Die wêreld waarin ek grootgeword het was meer wit en swart, meer óf Afrikaans óf Engels as vandag. My ouers wou ons graag ‘n breër ervaring van die wêreld bied en ‘n wegkomkans uit die eng politieke siening van Christelike Nasionale Onderwys. Na laerskooljare in ‘n Afrikaanse staatskool op die Vrystaatse platteland is ek na ‘n Engelse privaatskool vir meisies in Natal.

Ek was die enigste Afrikaner in die skool. You are not like other Afrikaners….more like us….haha, die Engelse meerderwaardigheid is kostelik. Interessant hoe ‘n nuwe taal jou mond kan moeg maak. Jy gebruik jou tong op ‘n verskillende maniere na gelang van die klanke van die taal.  Dit is natuurlik ‘n belangrike fisiologiese tyd vir taalverwerwing, as jong tiener is jy in ‘n oorgangsfase waar jou vlotheid van spraak vasgelê word en die veerkragtigheid van jou aanleervermoë taan. Ek het myself dus tussen tale bevind, en hulle is jaloers op mekaar. Taalsloping is ‘n dinamiese en konstante gegewe omdat die tale baklei vir heerskappy. Die een wil die ander een van kant maak, of omvorm. Om beide tale gelukkig te hou moet jy vir albei blomme aandra.

Ek het my roman Valsrivier in Engels geskryf, maar die slot het uitgeloop in ‘n treurvers roudig wat spontaan in Afrikaans ontstaan het. Ek vermoed poësie word neergelê lank voor jy nog jou eerste woorde uiter. Die klanke, geure en kleure van jou grootwordjare is die gietvorm van die verbeelding.

‘n Poolse skrywer het gesê: “Om jou moedertaal te verlaat is om haar nog inniger lief te hê.” Ek was bekoor deur die herontdekking.

 

2 Jou buiteblaaie – uitstaande mooi! – aktiveer Pierneef. Wat is die betekenis hiervan?

Pierneef vir my is die skilder van stilte …

En vir my is Pierneef die digter van landskap, van hierdie landskap wat ek nog meer en inniger lief het soos ek ouer word. In ‘n onderhoud het die skrywer John Berger hierdie fenomeen so verwoord:

We talk about about how it is possible to love a landscape like a familiar face. For Berger, that face is the Haute-Savoie. “This landscape was part of my energy, my body, my satisfaction and discomfort. I loved it not because it was a view – but because I participated in it.”

Die leuse ‘Dig where you stand’ as rigsnoer vir skryf en lewe anker jou in ‘n plek en ‘n tydvak. Weens die dubbeldooromslag moes ek twee buiteblaaie kies. Ek het in ‘n kamer ingestap en heel terloops die twee Pierneef kunswerke langs mekaar gesien. Daar word gesê “When the student is ready the master will appear”. In hierdie geval het die buiteblaaie hulself onthul toe die bundel gereed was.

Donkerberg weergee ‘n vroeë landskapvan Pierneef, olie op bord, terwyl die Engelse omslag Bloodwood in teleskopeer op ‘n pasteltekening van ‘n treurwilg langs ‘n rivier, so tekenend van die Vrystaatse platteland.

Die Afrikaanse titel Donkerberg word ontleen uit die gedig voorbode. Daar is in werklikheid ‘n donker berg agter my huis. Die titel is dus gesetel in die konkrete, maar metafories ontplooi in die gedig en dan visueel vergestalt in die skildery. En in die donker donker huis is ‘n donker donker kamer… Die titel, buiteblad en inhoud kan gesien word as ‘n skilpop met lae van betekenis. Op ‘n soortgelyke manier dien die treurwilg as leimotief vir die elegiese verse.

Onder leiding van Anton Kannemeyer en Sean Robertson is die verskeie lae van vormgewing bymekaar gebring in ‘n esteties bevredigende objek – indien dit nie te aanmatigend klink om saam te stem dat die buiteblaaie uitstaande mooi is nie, maar darem nie deur my toedoen nie.

 

3 Hoe verskil die skryfproses van die digkuns met die skryf van ‘n roman?

 Die roman moet aan sekere verwagtinge van die leser voldoen. ‘n Roman moet ‘n begin, middel en einde hê, natuurlik nie noodwendig in daardie volgorde nie. Stories spruit uit gedeelde ervarings in ‘n soeke na sin, en moet ‘n aantal gegewens ontplooi wat reeds gedeelde begrippe is. In prosa het jy ook die kadens van narratiewe beskrywing en dialoog. Laasgenoemde versnel die intenstiteit van die vertelling, terwyl beskrywing dit verlangsaam. Die onderbou van die roman hoef nie waar te wees nie maar wel geloofwaardig, ongeag die konteks, of dit nou in die buitenste ruimte of in ‘n hallusinasie afspeel.

Poësie werk met vervreemding. Dit raak aan die onnoembare, die misterie wat buite die omvang van woorde vibreer. Elke woord in ‘n gedig moet juis wees. En elke woord dra ‘n lading van assosiasies en veelstemmigheid. Dit is wat gedigte so dig maak, en so uitdagend om te vertaal.

Die groot verskil in die skryfproses tussen gedigte en prosa is sekerlik die lengte. ‘n Roman het karakters, dinge gebeur, maar gedigte kan ook karakters en ‘n storielyn hê, beide maak gebruik van die musikaliteit van woorde. ‘Iets’ moet gebeur in ‘n roman, ’niks’ kan net in ‘n  gedig gebeur, en jy moet ‘n uitstekende digter wees om ‘die niet’ treffend en betekenisvol te weergee.

Die bekende kortverhaal “For sale. Baby shoes. Never worn.” word toegedig aan Hemingway. Dis ‘n gedig, ‘n kortstorie en ‘n roman. Enige stuk skryfwerk is onvoldoende ingekleur. Mens moet nooit vergeet dat die leser die skrywer voltooi nie.

  

4 Vertel iets van die elegiese gedigte. By jou is dit treurverse – wat die Engelse voorblad so aangrypend vergestalt. Pierneef vir my is die skilder van stilte …

Ek veronderstel dat die aanvangsreël die heersende toonaard van die bundel bepaal.  Ek reis met die witduif van my oë terug na die mooiweer en warm koninkryk. Met die intrapslag dus ‘n elegiese reis, die mooiweer en warm koninkryk ‘n verwysing na die verlore jeug, die witduif van die oë wat vredig terugkyk.

Daar is treurgesange oor die dood van familie, van ‘n vermoorde buurvrou,’n lyksang vir  ‘n jong meisie in die fleur van haar jeug.  Klaagliedere oor die gevreesde vooruitsig van die dood van die ouers. Die verlies aan ‘n droom vir ‘n beter toekoms vir almal. En uiteindelik die dood van die broer wat herbesoek word baie jare later in die afdeling van ‘die kind wat geen perke geken het nie’. Hier weereens, word die skrywe gerig aan die oorlede persoon,  soos die slot gedig uit Valsrivier wat ook in die bundel opgeneem is.

 

Jy is nou ‘n rooigrasvlakte

In die sterfland

Waar laatmiddae aan jou wei

 

5 Ou Boerewoorde kom in jou gedigte voor – wat is die betekenis hiervan:

 hartjiesgras 

douwurm

skroefbors

Nooienshaar

Dis amper asof jy hierdie woorde in ‘n museum wil bewaar?

Dis eerder ‘steel’ uit die museum as ‘n impuls tot bewaring. Baie ou boerewoorde bestaan nog as kontreitaal, ‘n skatkis van woorde wat veral opgesluit lê in sekere ambagte en maniere van doen.

Hartjiesgras is byvoorbeeld die Afrikaanse naam vir eragrostis capensis wat algemeen voorkom op die hoëveld. As kinders het ons deur die veld geloop en die saadhuisies oftewel hartjies met die hand gestroop.

Ek dink kinders is baie ingestel op die ligaamlike. Omlope, veldsere, koorsblare, luise, skurwe elmboë, al die gruwels waarmee oor en weer geterg is. Douwurm is ‘n omloop, of roosagtige kruipseer op die vel soos beskryf in die woordeboek.

FA Venter se Kambro-kind is een van my gunsteling boeke. Ek het daar gelees van iemand wat sterf weens skroefbors. ‘n Baie treffende beskrywing van ‘n doodsangs of roggel of beklemming, al is die eintlike betekenis duister en nie elders te vinde nie.

En laastens verwys nooienshaar na ‘n endemiese plant wat in die Kaap voorkom en soos ‘n wilde bos hare verstrengeld oor ander plante groei.

 

6 “Voorbode” vertel iets van die verhouding met die vaderfiguur. Hoe sien jy die ouers wat telkens in jou gedigte na vore kom. Of is hulle blote argetipes?

 ‘n Ouer vriendin het my vertel dat mens ‘n blywende behoefte het om nader aan jou ouers te kom, selfs baie jare na hul dood, en tegelykertyd so ver moontlik te probeer wegkom.

Ouers is tog die oorspronklike mitologiese figure met voete van klei, en wanneer jy self later ‘n ouer word begin jy klei trap met al jou eie onopgeloste verwyte en selfverontskuldigings. Jy is nie net in gesprek met jouself en jou ouers nie, maar ook met die generasies wat voorafgegaan het. Of is jy eintlik maar net in gesprek met jouself en die projeksie van jou skadu op ander?

Ek skryf baie oor die Pa, my pa. Ek sou hom nie as ‘n muse beskryf nie, maar eerder as ‘n karakter. Ek misbruik hom gereeld as ‘n stylfiguur. Die spesifieke kort gedig “Voorbode”  is eintlik ‘n vooruitskaduing van die vader se naderede dood.

 

my pa word al hoe kleiner

wanneer hy uitstap om my die maanlig

 op die werf te wys

 

soos ’n grys ster bo donkerberg

krimp hy tot
’n tuindwerg ongeverf
tussen die kannas op die werf

 

My oorlede broer het ‘n tuindwerg gesteel iewers op ‘n reis na nêrens, en dit vir my ma terug gebring plaas toe as ‘n geskenk. Die verlore seun is met ‘n gemeste kalf van gemengde gevoelens ontvang. Sy was ontroer deur die gebaar, maar ook afkeurend oor sy gedrag.  In my persoonlike diereriem van simbole is die belaglike tuindwerg verbind met ambivalente gevoelens teenoor die broer. In teenstelling met Percy Bysse Shelley se Ozymandias met sy “two vast and trunkless legs of stone” en die inskripsie “Look on me ye mighty and despair” is die tuindwerg ‘n ietwat komieklike gedenksteen, maar met dieselfde gevolgtrekking: Alles gaan tot niet. Alles is hubris.

 

7 Jy skryf soel, ruige verse – wie beïnvloed jou? Watter digters het jy (ge)lees?

jou grafsteen het geswel /

soos ‘n brood uit die sooie …

==

metafoor is die plofstof van skrywe /

en die lendene die lont

 

Ek lees The Big Five in Afrikaans, asook the little five en baie van die ander.Ted Hughes, Miroslav Holub, The Encyclopedia of World Poetry, Pablo Neruda natuurlik, Gabriel García Márquez se memoir is een lang gedig. Pasolini. Ferenc Juhazh. Afrikaanse name vir blomme en voëls.

Ek hou van verse wat ek kan ruik, soos om in ‘n vertrek in te stap vol geurige tuberose (soetemaling?). Elke keer as ek ‘n nuwe boek lees wil ek soos daardie skrywer skryf. Woorde is aansteeklik. Musiek inspireer my, van Bach tot Bob Marley. Ek is egter lui.

 

8 Vertel iets van die politieke gedigte in jou digkuns. Jy laat jou uit oor Afrikaans en die politiek wat tans rondom alles insypel. (Bladsy 61) Daar is ook verwysings na die boereoorlog. Werkers wat aanwesiges / toeskouers is soos in ‘n Griekse tragedie …

Kommentaar.

Afrikaans is gemaak deur al die mense wat dit praat en gepraat het. ‘n Taal is ‘n gemeenskaplike sintuig. Dit behoort nie aan die Nasionale Party nie of die verlede nie. Die sogenaamde taaldebat is ‘n verskreeuing. Dit wil voorkom asof ideologie en modder rondgeslinger word eerder as ‘n oop gesprek waarin die kompleksiteite van die kwessie op ‘n genuanseerde wyse benader kan word.  Mense kan of wil mekaar nie hoor of verstaan nie, al praat hulle dieselfde taal.

Indien Afrikaans op tersiêre vlak kwyn sal ‘n hele ekosisteem tot niet gaan. Dit is die hoë boom waaronder uitgewers, koerante, literators, radiostasies, skrywers, digters, kunstefeeste, skole en veel meer floreer. Dit dra by tot die ekonomie en dit neem niks weg nie. Meertaligheid is ‘n nasionale bate.

My pa se oupa het die Groot Trek meegemaak, hy was ‘n jong seun in die 1850’s.  My pa onthou nog hoe sy oupa vertel het van hoe lekker die trek was. Daar is gejag, uitgespan, musiek gemaak, en om die vuur gesit. Die Boereoorlog is ook nog deel van my generasie se verwysingswêreld. My oumagrootjie was in die kampe en ek het haar geken. Ouma Miemie. Bittereinders en hênsoppers is (meestal goedgesind) in ‘n tergende luim ondermekaar uitgewys. Hierdie vertellings is aangegee deur ‘n mondelingse tradisie wat besig is om uit te sterf. Daar is soveel nuwe dinge om van te vergeet.

Ek sou sê die plaaswerkers en ons lewens was heeltemal vervleg alhoewel ons lewenservarings en vooruitsigte so uiteenlopend was. En ons kom deur generasies, gebind tot en deur ‘n stuk aarde en ‘n stuk gedeelde tyd.  Dis mense vir wie ek lief is.

 

9 Hoekom is Eugène Marais so belangrik vir jou?

 Omdat hy so mooi was? Geweet het hy is van hier? Hy was adel, hy was aards. ‘n Genie en ‘n mislukking. ‘n Prins en ‘n bywoner. ‘n Dwelmslaaf en die vader van sosiobiologie. Hy het Afrikaans staangemaak. Ek is maar een van vele wat geswig het voor sy onweerstaanbare teenstrydighede.

 

10 Jou broer loop reg deur jou digkuns. Is daar heling in die skryfproses? Of is dit ‘n illusie?

Jung het uitgewys dat ‘n mens by herhaling terugkeer na iets totdat jy dit ten volle begryp. Gaan jy akkoord?

 Valsrivier het beslis heling gebring.  Die maak van iets om op te maak vir ‘n leemte – om te skep waar daar afwesigheid is – ek glo dit is die katarsis van skryf– en wanneer die persoonlike omvorm word in iets wat universeel aanklank vind, dan word dit literatuur.

My broer is altyd naby. Sedert sy dood het hy geweldig baie vir my beteken. Ek het ‘n ‘siener’ geraadpleeg net na sy dood toe toe ek amper verswelg was deur smart, en sy woorde aan my, so aangegee deur die siener, was: Ek gaan nou baie beter kan omsien na jou as wat ek gedoen het terwyl ek gelewe het.

Ek het vasgegryp aan daardie illusie en dit het my deur diep waters gedra.

Natuurlik is daar altyd nuwe geleenthede vir verwonding.  Kuns is ‘nimmereindige katarsis’.

Nietzsche het mos gesê: We possess art lest we perish of the truth.

 

11 Jy skryf ook reisverse, liefdesgedigte en ‘n selfs ‘n kaalbas-ars poetica. Kommentaar.

Om op reis te gaan is om van jouself ontslae te raak, al is dit net tydelik, want ‘jouself’ daag altyd weer op…’n Nuwe omgewing verskerp jou sintuie, jy sien en hoor soos ‘n kind, in verwondering of afgryse. Jy verstaan nie noodwendig die nuwe milieu nie. Om ‘n vreemdeling te wees is ‘n ondervinding verwant aan die vervreemding en vernuwing wat deel is van die skryf en die aard van poësie.

Mens reis ook natuurlik na binne, en na die verlede. En die liefde, soos die dood, is ‘n diep bron van inspirasie, waaruit baie slegte en soms goeie gedigte geskep word.  Daar word gesê dat die enigste werklike onderwerp in literatuur die liefde en die dood is. My kaalbas-ars poetica is maar net ‘n speelse variasie op ‘n oeroue tema:

metafoor is die plofstof van skrywe /

en die lendene die lont

En in daardie slotreël lê die uitdaging van vertaling opgesluit, want die sinspeling, geimpliseer deur die versluierde rymwoord, is die sleutel tot die betekenis.( In hierdie geval vlak eerder as diep, kru eerder as verfynd.)

 

 

12 Gee ‘n gunsteling in Afrikaans en Engels, asb.

die kind wat geen perke geken het nie

 

jou broertjies en susters was so hartseer

soos speenkallers in die reën
nat snoete in die ysterdrukgang
van bloerige naelstring tot slagpaal

pa het in sy bakkie gesit en rook

ma het die goedkoopste kis gekies

om die volkies te wys
mens mors nie geld op dooies nie

 

jou kis het woekery weerspreek
sonder die donker viool van jou hart
die polsende klok van jou heroïese vreugdes

onder verhewe kruissteek van spreeukloue gestil

op ’n katafalk van planke
was jou vel groen soos jong piesangs
wat ons by die kruidenier
van madeira fruits gekoop het
hy’t nooit engels kon leer nie
wat het ons geweet van die leivore
wingerde en kantwerk van sy vaderland?
met ons skurwe hakskene, veldsere en douwurm

het ons gelag vir die porra

 

die ure het saffraan gesprinkel oor
die gebarste appels van jou oë
ons midas van die alledaagse
deur jou gesien het alles mooi geword

die kere toe ma soms gelukkig was
haar stem ’n geskeurde blom van sy
in die kombuis waarheen ons gewals het

met ’n mandje vol eiers en vere en skyt

om meel deur die sif te mors

 

niemand woon meer daar nie

die vlei fluister deur die gange

uile staan wag op niks

 

jou grafsteen het geswel
soos ’n brood uit die sooie
die vryheid waarna jy gesmag het
andries en sandra se oudste mooiste slimste

was ’n skag in leemte gedolwe
en ’n skuiling teen somer

 

ons het boxertwak gerol
om ’n pappery van nagte te blus

en dronk op jou graf gedans

 

’n kooltjie brand nog soms in pa se oog
fyn linte rook uit die sprokkelhout van katarakte

wanneer hy tastend deur rammelende laaie
vir zambuc, veters, kaart en transport,
die god in hom laat huil

 

ons strydros wat stotterend

weerligkettings
roggelend oor die aarde sleep

 

 

 

northern orange free state

paul botha, july 1987

 

come with me
to the bareback veld

 

along numb horizons the wind has

blown for days blown
blackening the trees between

emptying mielie fields geese are

breaking white beating

a laboured flight
into the wind the blue the thin skeletal sing

of distant telephone wires
across chill blue horizons
rest the wind sculpted thighs
neck palms of cloud
encupping a shy christfire
the once icebright sun smoothed
in the subtle wash of the wind
the wind will always draw
the substance from the sky slow flowing

erode the landscape into obscurity numbing

horizons as it combs the sand
across my huddled landscape:

 

come
come with me
to the bareback veld

where the wind will distilling, blow

 

you into me

me into you

 

Geluk met ‘n besonderse bundel.

Joan Hambidge

 

 

Onderhoud met Meyer van Rensburg (Heenkoms)

Saturday, July 3rd, 2021

 

 

Nini Bennett gesels met Meyer van Rensburg oor sy bundel, Heenkoms, Imprimatur-Uitgewers, 2021.

 

Nini Bennett: Meyer, baie geluk met jou tweede bundel, Heenkoms. Ek het die bundel terdeë geniet: jou vernuftige omgang met die digterlike woord is merkwaardig. Daar het egter ’n paar jaar verloop sedert jou debuut, Klankmanwoordboom (1983). Jy het intussen na Engeland verhuis, jou doktorsgraad in Teologie behaal en sewe teologiese boeke die lig laat sien; ’n bedrywige tyd, dus. Tog was daar ’n lang stilte tussen jou debuut en die verskyning van Heenkoms. Vertel ons asseblief meer?

 

Meyer van Rensburg: Wel, Nini, die snaakse ding is dat my lewe tot dusver in twee afdelings ingedeel kan word, albei 38 jaar lank: die eerste, van geboorte totdat die eerste digbundel, en die tweede van toe af tot en met hierdie tweede bundel. Ek hoop van harte dit sal nie weer 38 jaar neem voordat my volgende bundel die lig sal sien nie!

 Klankmanwoordboom verteenwoordig ‘n tydperk van soeke na God en in 1982 het dit my lewe totaal verander. Ek het toe wel  daarna ‘n tweede bundel by ‘n uitgewer voorgelê maar dit was afgekeur omdat dit te religieus was. Ek was besig met teologiese studies en het ook baie bedrywig geraak in die bediening, alhoewel ek steeds by die SAUK aangebly het as klankingenieur en later vryskut klankwerk gedoen het (bv. Generations), sowel as omroepwerk by Radio Kansel en Punt Geselsradio, totdat ek in 2004 ‘n pos in Bristol, Engeland, aangebied was as voltydse dosent en later as dekaan by ‘n universiteits-kollege in Londen. Die digkuns het toe bietjie agtergebly, ook omdat ek toe meestal Engels gepraat het, want selfs my vrou en kinders is Engelssprekend.

 

NB: Volgens die persverklaring skilder jy in jou vrye tyd, en jou skildery, Island Refuge vorm dan ook die omslagontwerp van die bundel. Waarom het jy juis op dié skildery besluit?

 

MvR: Ek is baie lief vir die kleure wat ek in die skildery gebruik het en die algehele samestelling van die skildery. Die naam, Island Refuge dui op my vertrek oorsee na Engeland toe en verteenwoordig meeste van die onderwerpe wat in die bundel behandel word, aangesien “refuge” juis toevlug, ‘n uitvlugsoord of heenkome” ‘beteken en omdat Engeland ‘n eiland is. Gedigte soos Sal ons dan ook ontheemdes word?  en Pelgrimsreis, onder andere,  wys in besonder op hierdie soeke na ‘n nuwe heenkome en ek dink die skildery beeld dit gepaslik uit, alhoewel dit jare gelede geskilder was.  Ek is baie bly dat Imprimatur ingestem het om dit as omslag te gebruik. Die groot rotsagtige donker voorwerp in die voorgrond op die linkerkant verteenwoordig gevare wat ontduik moet word op die uittog na die eiland, ver in die agtergrond. Dus is daar, volgens die skildery, ‘n langerige reis op hande, maar die mikpunt is darem in sig.

 

NB: Die treffende titel, “Heenkoms”, is ’n afwysing of inversie van die woord “Heengaan”. Vertel ons asseblief hoe jy besluit het op hierdie sonderlinge titel?

 

MvR: Nini, toe ek die oorspronklike manuskrip wat afgekeur was, voorgelê het in die tagtiger-jare, was die titel Ek sê dus, eksodus! en dit was meestal op Moses se wedervaringe gebaseer, maar het ook darem nog ‘n paar verse oor die televisie-bedryf ingesluit. Toe dit afgekeur was, het ek dit  vir ‘n ruk opsy geskuif: ook omdat daar nie juis baie blootstelling van my Klankmanwoordboom- verse in bloemlesings was nie, nieteenstaande die feit dat dit briljante resensies gehad het en sommiges juis gesê het dat ek vernuwing in die Afrikaanse poësie bring! Ek het nou en dan daarna gekyk, maar het op die skrywe van teologiese boeke gekonsentreer, totdat Daniel Hugo my ‘n jaar of so gelede gekontak het en aanmoedig om weer te begin verse skryf. Ek het toe van die gedigte in die bundel herwerk, nuwes bygeskryf en wou dit toe Motsa noem: ‘n Hebreeuse woord wat beteken: ”’n uitgaan, dit wil sê (die handeling); ‘n uitgang, of (die plek), uitspraak, ‘n poort, ‘n fontein, uitgebring, gebot, wat uitgekom het, ens.” Daniel het gedink die woord is te vreemd en ons het toe op Heenkoms besluit wat meeste van die konsepte insluit. Dit sluit dan ook heengaan as die sterwings-proses in, veral in die laaste afdeling, wat handel oor die dood wat ons almal een of ander tyd moet ondervind.

 

NB: Die bundel handel oor verskeie reise, of prosesse wat ’n uittog voorstel. Die prefix “uit-“ kom in al drie afdelings van die bundel voor, naamlik “uittrek”, “uitbeeld” en “uitspraak”. Tog is daar verskeie verse wat op voorlopige of tentatiewe eksodusse sinspeel, byvoorbeeld “vertrek”, “uittog” en “wegtrek”. Die heel laaste vers, “Die laaste vertrek”, vorm die finale in hierdie suksessie van eksodusse. Vertel ons asseblief meer – ook oor jou siening van die dood, soos dit gestalte vind in die gedig?

 

MvR:   Ja, die reise is natuurlik, eerstens, my vertrek na oorsee, wat in verskillende fases voorkom: Eksodus 4:10, byvoorbeeld is ‘n verwerking van Moses se  twyfel toe die Here hom aangesê het om na Egipte te gaan en dui ook op my eie twyfel oor die verhuising oorsee om voltyds in die bediening te staan: dit eindig met die idee dat, as die Here my nie vergesel en versterk nie, Hy liewers iemand anders moet stuur “om te sê”. Wegtrek” dui aan hoe moeilik die verskuiwing kan wees (ek was sestig jaar oud toe ons oorsee verhuis het!) en Ganspan  verwys na herinneringe aan my kinderjare en eindig met:

 

Ek droom ek kniel

en vir ’n ruk

betas ek weer jou suikersagte sand

en voel

jou hartklop teen my vingers tik

 

“Wolhuterskop” en “Wandelende Jood” sluit daarby aan  Die tweede afdeling, “Uitbeeld” is weer ‘n aantal gedigte wat my vorige betrokkenheid by die televisie-bedryf behels, en “Droë lopie” se mengelmoes Afrikaans en Engels het Merwede van der Merwe in gedagte wat so gepraat het, maar die laaste reël, oor die education van die volk is bedoel om ironies te wees.

Die laaste afdeling, “Uitspraak” is meer betrokke by die lewe tans in Engeland asook die finale uitspraak aan die einde van ons lewens.

Die heel laaste vers handel, soos jy tereg sê, oor die laaste keer wat mens van die aarde vertrek, maar ook die laaste vertrek of woonplek waarheen ‘n mens verhuis. Daarom praat ek juis daaroor dat ons minder moet word (soos Johannes die Doper gesê het), maar meer soos Hy, met ander woorde die laaste vertrek is die uittog na die hiernamaals en om dit korrek te laat geskied moet ek meer Christelik lewe. Die kleinlike Egipte waarna verwys word is al die kleinlike en selfsugtige dinge wat ‘n mens doen en ek moet leer om dit, sowel as  my eie wysheid, agter te laat.

 

NB: Meyer, jy het in 2004 geëmigreer na Engeland. Jou gedigte getuig van ’n intense ars poëtikale bemoeienis met Afrikaans. Daar is bykans nie ’n gedig in die bundel wat nie op die een of ander wyse ’n digterlike vernufspel voer nie en die fonologiese, semantiese, morfologiese of sintaktiese moontlikhede van die taal word maksimaal geëksploiteer. Het die aanpassing in ’n vreemde land as emigrant of ekspat jou sensitiwiteit vir jou moedertaal verskerp?

 

MvR: Ja, en nee: wanneer ek nou en dan teruggaan na Suid-Afrika is dit merkwaardig hoe mense praat en skryf want ek hoor nie baie Afrikaans in Engeland nie. Om die waarheid te sê, daar is maar weinig min Afrikaanse boeke  beskikbaar, veral nie juis poësie nie: ek lees maar meeste gedigte op Versindaba, en kry nou en dan ‘n bundel of twee in die hande van die Internet af. So, ek praat en skryf maar min Afrikaans hier en probeer op hoogte van sake te bly deur in kontak met party Afrikaans-sprekende mense in die familie te bly, maar moet baiemaal by Daniel aanklop vir hulp. Die ars poetica en vernufspel waarna jy verwys is iets wat ek baie geniet en dit gebeur amper outomaties, sodra ek ‘n idee vir ‘n vers kry.

 

NB: In die gedigte “In gesprek met Wyk”, “This green and pleasant land” en “Bristol-katedraal” tree jy onderskeidelik intertekstueel in gesprek met Van Wyk Louw, Peter Blum en Lina Spies. Watter digters lees jy graag? Wie inspireer jou?

 

MvR:  Ja, Oppermann,  van Wyk Louw en Ernst van Heerden inspireer my nog steeds, sowel as die ander wat jy genoem het. Ek het maar min digbundels en bloemlesings saam gebring, so dit help as ek die Kindle-weergawes in die hande kan kry, soos byvoorbeeld Danie Marais se  In die Buitenste Ruimte, wat my darem so effe op hoogte van sake kan hou met party van die jonger digters, maar die oes is maar skraal en om deur die pos te koop vat baie lank en die posgeld is duur.   Ek het darem op die Internet ‘n bloemlesing van Lina Spies raakgeloop, sowel as Antjie Krog, wat ek oor-en-oor lees omdat die taalgebruik so interessant is. Ek het ook Daniel Hugo se Takelwerk op Kindle aangeskaf en hy beïnvloed my baie, enersyds as digter en andersyds as kritikus. Ek sal binnekort sy nuutste bundel, Klinkklaar, onder oë kry, asook Maskers en Mure, omdat een van my gedigte in dié bloemlesing wat oor die Covid-virus gaan, ingesluit is.. Uit die aard van die saak hou ek baie van M.M. Walters en I.L de Villiers, as gevolg van die religieuse inhoud, maar lees ook graag Johann Lodewyk Marais, Joan Hambidge, Johann de Lange, T.T. Cloete, J.C. Steyn (as gevolg van sy ontginning van woorde); Marlene van Niekerk, Fanie Olivier, en wat kan meer aangrypend wees as Olga Kirsch se nommer ”V” uit “Vyf sonnette aan my vader”:

 

En jy vou

jou syige gebedsjaal weg en hou

jou arm om my en ek staan gedruk

vas teen jou knie en bewe van geluk…

 

Op skool het ek al ons Engelse gedigte uit my kop uit geken en ek is nog steeds lief vir Gerard Manley Hopkins, T.S. Eliot, Rupert Brooke.en Ezra Pound.

 

NB: Jy is ’n klankingenieur, skilder, digter en teoloog. Met ander woorde jy sinkroniseer klank, beeld, woord en Woord in jou verse; anders gestel, as veelsydige kunstenaar poog jy om sinergie tussen al laasgenoemde fasette in jou poësie te vind – en jy slaag uitmuntend daarin. Vertel ons meer van Meyer van Rensburg se skeppingsproses(se)?

 

MvR:  Die idee vir ‘n  vers kan van enige plek vandaan kom: gister het ek langs ‘n water-dam gesit en gesien hoe die langtoon-lelietrappers oor die waterlelies loop: dit het onmiddellik ‘n nuwe gedig laat ontstaan. ‘n Paar dae gelede het ek en my vrou ‘n hommelby van die dood gered deur hom ‘n bietjie suikerwater te gee, en weer so! Partymaal kom die idee van ‘n lied af wat ek hoor of iets wat iemand sê: in ‘n opname-ateljee het ‘n persoon gepraat van ‘n “pensioen-pensie” en dit het in my brein gaan vassteek en gebroei totdat ek die gedig “Bournemouth-strand” heeltemal bymekaar kon kry.

In my eerste bundel het ek verwys na die “klein ure van die nag” wat die beste tyd is om woorde te jag, en dis nog steeds waar. My vrou is al gewoond daaraan dat ek in die klein ure van die nag skielik opstaan en na die voorhuis beweeg om eers ‘n vers neer te skryf. Blykbaar is ek maar ‘n naguil, want baie keer as ek gaan lê om te slaap begin die woorde rondrol in my gedagtes en dan moet ek dit eers neerskryf, want die volgende oggend sal ek dit dalk nie presies onthou nie: pen en papier het ‘n langer geheue as ek! Die geraamte van die gedig word dan neergepen sodat ek die volgende dag daaraan kan werk.

Partykeer is dit ‘n skildery wat ek in die kunsgalery of op televisie sien, of een van die verskeidenheid bome, struike en blomme in Engeland. Die skryfproses kan nogal ‘n tydjie vat want die vers word oor-en-oor verwerk en geskryf. As die idee eers daar is, sal ek dit bly rondrol in my brein, neerskryf, weer dink, oorskryf en so aan: dis ‘n proses, alhoewel die woorde van sommige gedigte makliker bymekaar kom as ander.

Ek hou daarvan om die einde van die gedig te laat “ontplof”, soos byvoorbeeld ”Soho: Diane Schuur” wat Joan Hambidge beskryf het as “‘n slot wat aan die keel ruk!”  Gewoonlik moet die waarneming van iets wat my stimuleer om te skryf dan verwerk word tot ‘n slot wat universele inslag sal vind.

 

NB: In die gedeelte, “Uitbeeld” berig die digter oor die wêreld van die klankingenieur, die meng van beeld en klank, ensomeer. Dit is die werk van die onderskeie regisseurs om mense – sangers, musikante, akteurs – op hulle beste te laat lyk en klink vir ’n produksie. Die leser lei af dat hierdie persone betokke by die tegniese vervaardiging en afronding van programme figuurlik gesproke oor “goddelike mag” beskik. Vertel ons asseblief meer?

 

MvR:  Ek het daarna verwys in my eerste bundel toe ek geskryf het: “god luisterryk,/ wys ek my hangstokmikrofoon/ na willekeur,/ regeer klankwettig/ en besluit verhewe/ wie se klank weerklank sal word”, maar  hoewel die media iemand ten goede of kwade kan voorstel,  is dit tog tot ‘n sekere mate beperk. Ek sou, byvoorbeeld, nie iemand vals kan laat sing as hulle goeie sangers is nie (dit is moontlik, maar ‘n ingewikkelde proses) en meeste mense weet as gevolg van lewendige optredes of iemand ‘n goeie akteur of sanger is. Tog is dit moontlik om iemand deur middel van beligting en kamera-skote of klank op ‘n manier voor te stel wat nie voordelig vir hulle is nie. Ek het dit egter nog nie teëgekom dat regisseurs of tegnici dit met opset doen nie, want dit reflekteer ook nie goed op jou eie werk nie.

 

NB: Jou bundel se tematiese onderbou is inderdaad ryk: jy skryf oor jou jeugjare in Ganspan, verwys na historiese plekke in Engeland, plante, blomme en geloofskwessies, om enkeles te noem. Daar is ook verse oor historiese figure soos Winston Churchill. Dié gedig is enersyds ’n historiese narratief, andersyds ’n fyn portretstudie van die staatsman. Vertel ons asseblief meer oor hierdie interessante vers, en/of jou belangstelling in Churchill?

 

Winston Churchill

 

Die teenvoeter vir Hitler

sit ontspanne in ’n rottangstoel

met ’n kaduks-kadotjie

wat effe windskeef pas,

sigaar in die mond

en as fragiele harnas

net ’n wit oorjas;

’n kwas vol verf in die hand:

die enigste wapen

teen alle weerstand.

 

Ver verwyder van politiek

oorlog, vuurwapens

toesprake en joernalistiek

skilder hy impressionisties

bome, berge, waterdamme en die see

die rustigheid van smaraggroen

en kobaltblou taferele

is ’n kykgleuf wat hom vryheid gee.

 

Die bottel whisky bly toe op die rak,

want hy’s nou skeppend begeester

om op die wagtende blanko seildoekvlak

kleure te kontrasteer, te bemeester;

om sinvol saam nuwe lewe te kry

en homself so op skilderslinne te bevry,

’n ontsnappingstoevlug: kalmte in die storm

weg van die swart hond wat steeds op sy spoor blaf,

die alewige terneergedruktheid

reeds van die Gallipoli-katastrofe af.

 

Kreatiwiteit gee hom inspirasie

om donker spoorsnyers te kul

en vir die Britse nasie

die leeu te laat brul.

 

MvR:  Wel, Churchill is natuurlik ‘n baie belangrike  figuur in Engeland. Ek woon ‘n hanetreetjie van sy ou woning,  Chartwell, af en ‘n mens kan jou maklik voorstel hoe hy daar gesit en werk het met sy kadot-hoedjie op voor die uitsig wat oor die valleie strek. ‘n Entjie verder van ons af is ‘n beeld van hom in sy gemakstoel en natuurlik is daar die een waarvan ek ook melding maak op Parlementsplein.  ʼn Paar jaar gelede het my vrou vir my ‘n boek gegee: “The Churchill Factor: How one man made history”  deur Boris Johnson (wat Boris spesiaal vir my geteken het), en dit is nogal ‘n baie interessante  volume. Ek het ook ‘n hele paar dokumentêre TV-programme oor hom gesien, spesiaal een waar hy bespreek het hoe die “swart hond” van terneergedruktheid hom gedurig gevolg het. Uit my eie ondervinding besef ek dat die skilder-proses baie doen om ‘n mens uit daardie swartgalligheid te red (maar nie altyd nie!). Hy was die een wat, gedurende die Tweede Wêreldoorlog, die Britse nasie inspireer het en geweier het om voor Hitler die knie te buig en, as sulks, is dit hy wat die Britse leeu laat brul het. Natuurlik was daar ook negatiewe aspekte in sy persoonlikheid, maar hy is, en bly,  as staatsman, ‘ʼn groot held en hy was die een wat Jan Smuts as sy raadgewer aangestel het gedurende die oorlog, daarom het sy lewe ook ‘n invloed op Suid-Afrikaners gehad..

 

NB: Baie dankie vir ’n prikkelende en insiggewende onderhoud, Meyer!

 

Onderhoud met Joan Hambidge (Konfessies, kaarte en konterfeitsels)

Tuesday, February 23rd, 2021

 

 

 

Marlies Taljard gesels met Joan Hambidge oor haar bundel Konfessies, kaarte en konterfeitsels. Imprimatur, 2021

 

Marlies Taljard:

Joan, ek het pas jou nuwe bundel, “Konfessies, kaarte en konterfeitsels” van Imprimatur ontvang en moet jou gelukwens. Die bundel is stylvol en professioneel uitgegee en ek het dit ‘n uitdagende dog bevredigende leeservaring gevind.

Die titel is ‘n baie sterk gemerkte plek in enige teks in die sin dat dit die drempel is waardeur die leser die teks betree en dus tot ‘n mate die leser se indruk en verwagting van die teks rig. ‘n Goeie titel verskaf ook ‘n sleutel ter ontsluiting van die teks.

Wanneer het jy die titel vir jou bundel gekies (voor, tydens of na die skryf daarvan) en hoe speel dit in op die bundel as geheel?

 

Joan Hambidge:

Die aanvanklike titel was Astrak. Twee lesers het tereg gemeen dit aktiveer Opperman se werk te veel, ofskoon hy natuurlik in hierdie bundel staan. Opperman is en bly naas Van Wyk Louw en Eybers kragtige pole in my digkuns.

Die titel het daarna gebeur – die bundel is begin in 2016 na die dood van my moeder en daarna is HJ Snyman oorlede, ‘n kenner van die digkuns. Sy Mirakel en muse is my belangrikste rigtingwyser oor hoe mens die digkuns behoort te benader. Ek het ook ‘n tweede PhD onder sy leiding in 2000 voltooi oor genderkonstruksies.

Konfessies soos in belydenisse; kaarte soos in reise en konterfeitsels soos in leuens of verdraaiings. Die digkuns werk met taal en semantiese prosesse.

 

MT:

Ek het “Konfessies, kaarte en konterfeitsels” gelees as ‘n uitgebreide gesprek met ‘n gestorwe moeder. Dikwels elegies, soms besinnend en soms bloot geselsend – dikwels ontroerend, hoewel nooit sentimenteel nie. Die omslagfoto van die bundel is van ‘n vrou wie se gesig gedeeltelik in skadu gehul is met die oë neergeslaan. Die buitelyne is vaag en die beligting sag. Die vrou wat hier afgebeeld is, sou die argetipiese moeder kon verteenwoordig. Hoe praat hierdie foto saam in die gesprek van gedigte in die bundel?

 

JH:

Hierdie foto van my moeder as jong vrou versinnebeeld alle moeders. Ek het dit by my suster gekry voor die grendeltyd met ons laaste Kersfeesvieringe.

My moeder (soos my vader) loop regdeur my digkuns. Die eerste vers in Hartskrif is uit die verre New Haven aan haar gerig.

Hierdie bundel moet waarskynlik as ‘n antwoord gelees word op my bundel Dad waarin ek die dood van my vader en daardie verlies navigeer.

My moeder het ‘n geweldige invloed op my intellektuele ontwikkeling gehad. In die laerskool het sy ons vir ses maande lank tuisonderrig toe ons by die see gewoon het waar geen skool was nie.

 

MT:

Uit die bundel is dit duidelik dat daar dikwels (dalk meestal) na ‘n spesifieke persoon verwys word in gedigte oor die moederfiguur. Ek dink hier, onder andere, aan gedigte in Afdeling IX waarin daar byvoorbeeld by name (“Jacoba Cornelia Maré”) na die moeder verwys word. Die gedig “Pase 2018” (p.84) is ‘n gedig oor die bekende Franse feminis en psigoanalis Julia Kristeva: “blootlegger van die chora” (…) / “ikoon, / psigoanalis, / Madam Sollers, / teoretikus, / abjektis, / Sabina”. Ook elders: “ek slaan my Kristeva oop / skil die woorde af / tot by soveel genderidentiteite.” (p. 96). Sou dit verkeerd wees om te beweer dat die gedigte oor die moeder in hierdie bundel ook op ‘n ander, teoretiese, vlak funksioneer? Dalk as reis ín en verkenning van die chora?

 

JH:

Inderdaad. Die moeder aktiveer moedertaal en die chora (baarmoeder) van poëtiese taal. Kristeva se Desire in language en al haar tekste oor taalteorie doseer ek al jare lank saam met die werk van Jacques Lacan, Derrida en natuurlik Cixous ook.

Ina Gräbe, die ander belangrike invloed op my siening van poëtiese taal, het my daarop gewys dat my gedigte werk met teorie.

 

MT:

Joan, jou hele oeuvre word gekenmerk deur byna oordadige verwysing na ander digters, literêre werke, films, musiek, kunswerke en kunstenaars. In die eerste paar bladsye kom ek byvoorbeeld af op verwysings na die Bybel, na Heilna du Plooy se roman Die taal van been, Gregoire Boonzaier, frases uit gewilde volksliedjies, Heather Dubrow se Genre en verwysings na die Klassieke (Prometheus, Skilla en Charibdis), ens.

Eerstens, die vraag wat ek myself dikwels afvra wanneer ek onervare digters se werk lees: Wat is die doel van die intertekstuele verwysings in jou werk (en natuurlik ook in goeie gedigte oor die algemeen)?

 

JH:

Intertekste is sleutels na ‘n ander letterkundige sisteem, dalk? Ek het pas die belangrike handleiding van Kim Addonizzio te wete  Ordinary Genius (W.H. Norton, 2009) gelees. Hierin beklemtoon sy hoe gedigte altyd verwys na ander gedigte. Party digters steek dit goed weg; by ander sien jy dit duideliker raak.

 

MT:

Tweedens, die vraag wat studente graag vra: Is intertekstuele verwysings in gedigte (veral sonder behoorlike bibliografiese verwysings) nie plagiaat nie?

 

JH:

Daar is ‘n biobliografie agterin en waarna openlik verwys word, is in die openbare domein.

Het Eliot nie reeds hierdie kwessie afgehandel in The wasteland nie? Hy het immers na Franse en bekende middeleeuse tekste verwys wat sy geslag geken het. Gaan lees gerus D.J. Opperman se Komas uit ‘n bamboesstok, die eerste werklike postmodernistiese teks in Afrikaans en kyk hoe hy werk met verwysings. En Tristia – Louw took no prisoners … Dit sou ‘n hele lywige boek in beslag neem om al die intertekste van hierde tekste te publiseer.

 

MT:

En derdens: Maak verwysings na (byvoorbeeld) onbekende teoretiese werke, onbekende kunstenaars of films, asook aanhalings in vreemde tale soos Latyn en Frans nie jou werk ontoeganklik vir ‘n bepaalde lesersgehoor nie? Doen digters dit doelbewus om ‘n soort superioriteit te suggereer?

 

JH:

Weer eens: vir wie skryf jy jou verse?

My teikengehoor is daardie digters en geleerdes – lewend en dood – wat Latyn, Frans, Spaans, usw. kon lees. Mense soos HJ Snyman kon Middelnederlands lees. Ek lees elke Latynse grammatika en ander grammatikaboeke. Louis Eksteen se sinoniem/antoniem-woordeboek verklap waarskynlik hoe ons algemene skryftaal al verskraal het.

Iemand soos W.E.G. Louw, ‘n voortreflike dosent, kon Italiaans, Frans en Nederlands vlot praat en lees. Die semantikus Meyer de Villiers was eweneens vele tale vaardig.

Daardie geslag geleerdes kon sonder om te hik of kik ‘n woord se stam verduidelik. T.T. Cloete kon Hebreeus en Grieks lees. Hy het homself Frans geleer en in ‘n stadium selfs Frans gegee toe daar ‘n dosent nodig was om in te staan.

My teikenleser is altyd daardie soort geleerde met wie ‘n digter by implikasie praat. Wat sou Opperman hiervan gedink het?

Johann de Lange is altyd my eerste en strengste leser.

 

MT:

Ek moes glimlag toe ek sien hier is nóg ‘n reeks gedigte oor Marilyn Monroe (p.69-73). Die Monroe-gedigte (dink ek) het met TT Cloete begin, maar het sedertdien dikwels in jou eie werk verskyn. Hoekom skryf jy dié gedigte, en by herhaling?

 

JH:

Marilyn Monroe is ‘n argetipiese figuur.

Vir my simboliseer sy ongelukkigheid, ‘n lewe geleef waaroor sy geen beheer gehad nie. Jacqueline Rose, die bekende psigoanalis en bekende vertolker en vertaler van Lacan,  skryf in A rumbling of things unknown hoe dit haar sielsongelukkig gemaak het dat sy altyd die dom blondine moes vertolk, terwyl sy intelligent was. Almal kon tog sien dat Tony Curtis en Jack Lemmon mans is in vroueklere in Some like it hot, maar sy moes saamspeel.

https://www.lrb.co.uk/the-paper/v34/n08/jacqueline-rose/a-rumbling-of-things-unknown

Vir die rekord: sy is ook ‘n politieke simbool, omdat haar dood onopgelos is en waarskynlik gekoppel was aan vuilspel. Was dit selfmoord of moord? Ons sal nooit weet nie …

Johann de Lange het vir my die foto aangestuur waar sy in haar kamer lê. Hierdie foto spreek boekdele.

 

Marilyn Monroe: stillewe in wit

Weggedraai van die kamera

die foto van ’n lyk,

met merke, yke

op die rug uitgekerf,

bly sy slaap daardie slaap

van die rusteloses

ingebed en ingelê.

Oordosis of moord?

Die mes van die lykskouer

die hand van elke digter

(en speurende leser)

soekend na antwoorde

of uitsluitsel

in gedig na gedig:

ontleders, agoniste,

poësie-paparazzi

en ander oopvlekkers

staan langs dié bed

nes die priester,

afwesig en gebedloos,

druk toe aan die leuens

op die imperium se bevel.

Pyn het geen protokol,

dekorum of maniere:

Dis ’n ongenooide gas

waarop die rug

kilbloedig iets

soos ’n sug

van ontvlugting slaak.

’n Bottel slaappille

langs die skrynende

instrumente wat

moes oopmaak

en nooit weer

heelhuids

sou kon toekry

nie, nooit weer nie.

’n Onopgeloste saak

met digtende jurielede

terugkerend, soekend

na haar én die oerakkoord:

lewe onverbiddeliker

as dié konserf.

 

 

 

MT:

Ook die gedigte oor ander beroemdes en bekendes is nou reeds eie aan jou werk. In hiedie bundel byvoorbeeld Maria Callas, David Bowie, Leonard Cohen en Cassius Clay. Wat fassineer jou aan sterre en ikone?

 

JH:

Hulle is moderne gode. Ons leer uit hul lewens.

Callas se verstommende sangtalent, Bowie die verkleurmannetjie, Cohen die digter en sanger, Cassius Clay wie se verstommende talent deur siekte uitgewis is.

Ons moderne gode is ook mense, maar ons leef en leer deur hul ikoniese werk.

Skilders skilder portrette; hierdie is portretverse.

 

MT:

Watter “reëls” wat jy vir jou studente in Kreatiewe Skryfkuns stel, het jy met die skryf van “Konfessies, kaarte en konterfeitsels” oortree?

 

JH:

As ek hierdie vraag kon beantwoord, sou ek nie die bundel kon skryf nie.

 

MT:

‘n Laaste vraag: Watter gedig was vir jou die moeilikste om te skryf (en hoekom), en watter gedig in die bundel dink jy is besonder geslaagd (weer: hoekom)?

Die gedig “Aflegging”, omdat ek die dood van my moeder en die impak daarvan vierkantig in die gesig moes staar.

 

2

Aflegging

Jou verjaarsdag vier ek sonder jou vandag;

daar waar jy nou vertoef in ‘n hemelse tuin,

versend ek hierdie boodskap, Moeder:

Elke oujaarsdag was daar vieringe

rondom jou geboortedag op die jaareinde.

’n Piekniek toe ons kinders was in Kirstenbosch

en later so op die oujaar het jy klavier gespeel

in jou huis met ’n tuin vol blomme en struike.

Later al reisend het ek uit vreemde ruimtes

jou opgebel en uit ’n koue New Haven ’n gedig

gepos, ’n hartskrif, ons verskille ten spyt.

Langs die corniche, verby Koeëlbaai bely

jy oor dit van jou jeug wat ons vir altyd sal bybly.

Die skrander kind van ’n Wellingtonse vrugteboer.

Iewers, dit weet ek, word die kind trooster,

optekenaar, bemoediger in ’n diftong van ek/jy.

Vandag sou ek al ons misverstande wou herroep

soos ’n mens ’n e-pos delete, ’n brief opskeur …

En ek wat my so eindeloos op stilte beroep,

die tweeklanke van verlies verken, berym,

pleit om jou vir oulaas weer op te roep.

En watter geslaagd is al dan nie: daaroor moet die lesers self besluit.

Ek hou van die Pase-vers oor Kristeva – ‘n dubbelloop-gedig soos in haar gesprek met Philippe Sollers.

jh

 

 

 Klik hieronder op die skakels om te luister hoe lees Joan Hambidge enkele gedigte uit “Konfessies, kaarte en konterfeitsels”:

 

 

 

 

 

 

 

’n Woordkunswerk in eie reg sonder die beitelmerke van die vertaler

Thursday, December 10th, 2020

 

 

 

Marlies Taljard gesels met De Waal Venter oor sy vertaling van Tranströmer, Alles keer om.

 

Marlies Taljard: De Waal, ek het pas jou pragtig versorgde bundel Alles keer om ontvang wat deur die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns uitgegee is. Baie geluk met ‘n waarlik indrukwekkende vertaling van die digter Tomas Tranströmer se werk, ‘n Sweedse digter wat hoofsaaklik deur jou vertalings op Versindaba, en nou deur hierdie bundel, aan die Afrikaanse leserspubliek bekendgestel word. Dankie dat jy ingestem het tot ‘n gesprek op Versindaba oor dié reuse onderneming én oor jou vertaalfilosofie.

De Waal, Om watter rede sal ’n digter tipies ’n gedig vertaal?

 

De Waal Venter: Daar is seker ’n hele paar redes waarom iemand sal besluit om ’n gedig te vertaal. Natuurlik is alle vertalers nie digters nie. En wanneer ’n digter vertaal, is daar geen waarborg dat hy noodwendig goed sal vertaal nie.

Eerstens dus: die gedig in die brontaal vind aanklank by die vertaler. Die gedig spreek tot hom, ontroer en verruim sy geestelike lewe. Die vertaler voel die drang om hierdie besonderse taalkunswerk ook in sy moedertaal te kan lees en geniet. As daar nie ’n ander vertaling bestaan nie (of een wat nie bevredig nie!) moet hy self die taak onderneem.

Die volgende gedig van Tomas Transtromer is ’n voorbeeld hiervan.

 

Ansikte mot ansikte

 I februari stod levander still.

Fåglarna flög inte gärna och själen

skavde mot landskapet så som en båt

 

Van aangesig tot aangesig

In Februarie het die lewe tot stilstand gekom.

Voëls was traag om te vlieg, en die siel
het teen die landskap geskuur soos ‘n boot

teen die brug waaraan dit vasgemeer is.

Bome het gestaan met weggedraaide rûe.

Sneeudiepte is gemeet aan dooie gras.

Voetspore het oud geword in die sneeukors.

 Onder ‘n seil, vervagende taal.

Op ‘n dag kom iets na die venster.

Werk word gestaak, ek kyk op.

Kleure brand, alles keer om.
Die grond en ek spring na mekaar.

Uit Sweeds vertaal deur De Waal Venter

 

Die tweede laaste reël van die gedig lewer die titel van die bundel op: “Alles keer om”. Dit is moontlik die mees tiperende eienskap van Tranströmer se oeuvre. Hierdie ervaring, soos in die gedig beskryf, kan verstaan word as ’n tipe epifanie. Meteens word “gewone” dinge vir die leser anders en wonderlik. Dit bring ’n nuwe besef en waardering vir aspekte van die werklikheid waarin jy jou bevind.

Verder is daar die heerlik vars en verrassende metafore wat die Sweedse digter gebruik: “die siel het teen die landskap geskuur soos ’n boot”. En: “Bome het gestaan met weggedraaide rûe.”

Die helderheid en oënskynlike eenvoud van die poësie wat in werklikheid geweldige diepgang het, bekoor my en vind aanklank by my. Ek wou, toe ek vir die eerste keer kennis gemaak het met Tranströmer se werk, baie graag dit ook oopmaak vir Afrikaanse lesers. En in 2011 het ek dus begin vertaal.

 

MT: Hoe gaan jy te werk wanneer jy gedigte uit ander tale in Afrikaans vertaal?

 

DWV: Eerstens moet mens die brongedig natuurlik verstaan en dit waardeer as ’n woordkunswerk wat verdien om ’n wyer leserskring te hê. Dit gedaan, begin die vertaalproses.

Ek weet van vertalers wat eers ’n taamlik letterlike vertaling maak en dit dan verder verfyn. Albei weergawes word gepubliseer. Dit doen ek nie. Die proses om die gedig in verstaanbare Afrikaans om te sit, gebeur hoofsaaklik in my kop. Wat ek neerskryf, is so na as moontlik aan die eindproduk. Maar dan hersien ek die vertaling, soms dae later, en bring verdere verfynings aan.

Vir ’n vertaler in ons tyd is daar baie hulpmiddels. Dit wissel van tradisionele woordeboeke tot elektroniese hulpmiddele. Masjienvertalings is geredelik beskikbaar en dit kan gebruik word as ’n basis waarvandaan jy verder kan werk.

Dan vind ek dit baie nuttig om ander vertalers se weergawes te lees en te sien hoe hulle die gedig benader het. In die geval van die Tranströmer-gedigte het ek veral Bernlef se Nederlandse vertalings nuttig gevind. Maar ook Franse en Duitse, asook Engelse vertalings het nuttige insigte gebied.

Uiteindelik dan, wanneer ek die finale weergawe afrond, is my mikpunt om ’n woordkunswerk in eie reg daar te stel, ’n gedig wat op sy eie bene kan staan en sonder die beitelmerke van die vertaler aangebied word.

  

MT: Watter digters se werk vertaal jy by voorkeur en hoekom juis dié digters?

 

DWV: Party Europese tale is vir my toeganklik en ek beperk my vertaalwerk tot daardie tale. Die Spaanse digter en Nobelpryswenner, Pablo Neruda, was my eerste keuse omdat sy geweldige groot oeuvre ’n ryk verskeidenheid van vernuwende en meesleurende gedigte bevat. Hy is ook, waarskynlik in Engelse vertaling, bekend en gewild in Suid-Afrika.

Die tweede groot vertaaltaak het uitgeloop op die gepubliseerde Tranströmer-vertalings. Hy is minder bekend in Suid-Afrika, maar na my mening (en dié van die Sweedse Nobelpryskomitee!) is hy een van die grootste digters van ons tyd.

Ek vertaal ook graag gedigte van Fernando Pessoa, die Portugese digter wat sy opleiding hoofsaaklik in Suid-Afrika ondergaan het. Hy is veral bekend vir die “heteronieme” wat hy geskep het – name wat hy gegee het aan poësie wat hy in verskeie uiteenlopende en selfs teenstellende style geskryf het.

Verder het ek ’n handvol van Cesar Vallejo (Spaans) se gedigte vertaal en dan ’n klompie van die baie interessante Franse digter Jacques Roubaud wie se gedigte wissel van kinderlike eenvoud tot matematiese verwikkeldheid.

Hier is ’n voorbeeld van een van sy nogal guitige gedigte oor die digkuns.

 

Art poétique

Jacques Roubaud

 

              Ce que disait le poème, je l’ai oublié

              Jai su ce que disait ce poème, mais je lai oublié

              Le poème disait cela, mais cela que disait le poème, je

              l’ai oublié

 

Digkuns

 

Dit wat die gedig gesê het, het ek vergeet

Ek het geweet wat die gedig gesê het, maar ek het vergeet

Die gedig het dit gesê, maar dit wat die gedig gesê het, het ek vergeet

Dat die gedig dit gesê het, is dit wat die gedig gesê het? As dit is wat die gedig gesê het, het ek vergeet

Miskien, sonder om te weet wat die gedig gesê het, toe ek die gedig gesê het, (op die oomblik toe ek die gedig gesê het), het ek dit al klaar vergeet

maar as dit is wat die gedig gesê het, het ek vergeet

Jy sien, wanneer ek die gedig sê, weet ek nie dat ek die gedig sê nie,

want wat die gedig gesê het, het ek vergeet

Dit is waarom dit wat die gedig sê, nie regtig is wat die gedig gesê het nie

en dit het ek vergeet

Uit Frans vertaal deur De Waal Venter

 

Ek hou ook van ’n paar van die jonger Spaanse (Spanje, nie Suid-Amerika nie) digters: Coral Bracho, en David Huerta byvoorbeeld, asook die Franse digter Claude Esteban.

Tans is ek besig om te werk aan gedigte van die Meksikaanse digter, Octavio Paz, met die oog daarop om dit as ’n bundel te publiseer.

Ek vertaal nie uit Nederlands en Duits nie omdat daar talle knap vertalers is wat uit hierdie tale in Afrikaans vertaal. Ek probeer eerder om Afrikaanse lesers toegang te gee tot die ander tale wat minder in Afrikaans weergegee word.

 

MT: Vertaal jy graag die oorspronklike gedig uit die oorspronklik taal – hoekom?

 

 DWV: Ek vertaal altyd uit die oorspronklike taal omdat ek die gedig so getrou moontlik wil herskep en nie ’n herskepping wil herskep nie.

Indien ’n gedig in, sê nou maar Engels, vertaal word, kry die gedig gestalte wat nie presies dieselfde kan wees as die oorspronklike gedig nie. Wanneer ’n ander vertaler dus hierdie vertaling vertaal, is die eindresultaat onvermydelik nog verder verwyder van die oorspronklike gedig – woordkeuses, atmosfeeer, verwewing van betekenisse en idees, subtiliteite, ens. skuif al hoe verder weg. Vertalers kan selfs foute begaan. Hier is ’n voorbeeld:

In Pablo Neruda se meesleurende gedig uit “Canto General” met die titel: “Algunas Bestias” (deur my vertaal as “’n Klompie gediertes”) kom die reël voor:

 

“el hormiguero monacal pisaba

con melodioso pie la selva”

 

’n Engelse vertaler het dit weergegee as: ”the monastic ant-heap was melodiously

teeming in the undergrowth,”

 

My vertaling is:

 

“die monnikagtige miervreter

het met musikale voete deur die oerwoud gestap”

 

Die woord “hormiguero” kan wel vertaal word as “miershoop”. Maar ’n miershoop wat in die oerwoud met musikale voete rondloop, het nie vir my sin gemaak nie. Ek het kopgekrap en uiteindelik besef dat Neruda kortpad gekies het. Na my mening het hy “oso hormigeuro” bedoel, wat “miervreter” beteken. Die Engelse vertaler het gemeen dat hy by die letterlike “miershoop” moes bly.

 

 MT: Hoe behoort mens ‘n vertaalde gedig te evalueer? Moet dit byvoorbeeld woordeliks korrek wees?

 

DWV: Hierbo het ek al heelwat gesê oor hoe ’n gedig na my mening vertaal behoort te word. Ek dink só daaraan: stel jou ’n glyskaal voor. Aan die een kant is daar die letterlike vertaling. Dit is soos vertalers van politieke toesprake probeer vertaal sodat elke woord se presiese betekenis weergegee word, sonder enige poing om die toespraak oratories aantreklik aan te bied. Aan die ander kant is daar die vertaler wat so vrylik vertaal dat dit min ooreenkoms toon met die oorspronklike. Die vertaler het die oorspronklike gedig gebruik as basis om iets heel anders te skep.

Ek dink ’n vertaalde gedig behoort êrens tussenin te lê op hierdie glyskaal. Dit moet nie styf letterlik vertaal wees nie en ook nie so wild weg van die oorspronklike dat die oorspronklike nie meer daarin herken kan word nie.

En dan moet die vertaling ook geëvalueer word met die kriteria waarvolgens enige gedig beskou word: oorspronklikheid, trefkrag, klankrykheid, betekenis, ens.

 

MT: Watter wenke kan jy vir beginner-vertalers gee?

 

DWV: Eerstens moet jy jouself vergewis van al die beskikbare hulpmiddels. Dit wissel van masjienvertalers (Google Translate e.a) tot woordeboeke en webruimtes waar gedigte bespreek en verklaar word. Daar is ook talle blogs bedryf deur gewone lesers en waar jy menings kan kry – natuurlik moet jy nie alles vir soetkoek opeet nie! Enigiemand kan feitlik enigiets kwytraak in die elektroniese media en mens moet jou goeie oordeel gebruik.

Tweedens moet jy soek na vertalings in enige ander taal of tale wat jy ken. Dit is baie waardevol om ’n vertaler in ’n ander taal se poging met joune te vergelyk.

Derdens moet jy die vertaalkunde navors indien jy nie reeds ’n akademiese kursus volg nie. Vertaalkunde het veral vanaf die sestigerjare van die vorige eeu die status begin kry van ’n gerespekteerde en waardevolle dissipline. Veral die taalnavorser André Lefevere het baie gedoen om vertaalkunde stewig te vestig. Hy het ’n paar boeke die lig laat sien wat sy idees en metodes baie goed toelig.

En, anders as met die skryf van ’n gedig wat meesal in een sessie geskryf word, hoef ’n vertaler dit nie te doen nie. Jy kan ’n ent ver vertaal en dan later weer terugkom en verder gaan. Die oorspronklike gedig is daar op papier en sal nie verdamp soos jou inspirasie wel kan wanneer jy self ’n gedig skryf nie.

einde