Onderhoude

Onderhoud met Daniel Hugo (Tuin van digters)

Wednesday, February 26th, 2020

 

 

Marlies Taljard gesels met Daniel Hugo

oor sy bundel Tuin van digters

 

MT: Daniel, baie geluk met jou mooie bundel “Tuin van digters”, met jou so rustig rokend in die geselskap van jou hond op die voorblad. Ek kon die bundel eenvoudig nie neersit nie en het dit in een sitting klaar gelees. Ek het lanklaas gedigte só geniet. Ook lanklaas in my lewe so spontaan gelag – meestal so ʼn bietjie schadenfroh. Die datum op die titelblad, 26 Februarie 2020, is jou vyf-en-sestigste verjaardag. Ek neem aan dat hierdie bundel iets van ʼn geskenk aan hom het – ʼn geskenk áán jou of ván jou? Ek wil nie die “verjaardaggeskenk” namens jou uitpak nie. Wil jy vir ons iets vertel oor dit wat die leser in die bundel kan verwag en wat jou bedoeling daarmee was?

 

DH: Dankie, Marlies, ek is bly jy het die gedigte geniet. Daar bestaan mos ’n ernstige misverstand dat poësie altyd swaarwigtig moet wees. ’n Digter kan ook ernstig wees in ’n ligte toonaard. En soms kan ’n digter doodgewoon lighartig en ligsinnig wees – solank dit vermaaklik en vernuftig geformuleer is. Die bloemlesing uit my eie werk is ‘n geskenk aan myself, en aan my familie, vriende en hier en daar ’n vyand. (Die bundel is nie in die handel beskikbaar nie.) Ek het ‘n keuse gemaak uit die gebundelde en ongebundelde gedigte wat ek die afgelope veertig jaar oor ander digters en die digkuns geskryf het. En ek het nogal geskrik toe ek agterkom hoe verliteratuurd ek lewe!

Terloops, my hond se naam is Emily Dickinson, en ek het spesiaal ‘n gedig vir die agterplat van die bundel geskryf wat na die foto op die voorplat verwys:

 

“and then the list is done”

in die tuin se laatmiddagson

terwyl ek oor nog ’n dag besin

bestyg my troue skadu haar troon

 

ek noem haar Emily Dickinson

en sy gedra haar afsydig

want in stilte word verse versin

 

Die aanhaling van die titel kom uit ’n gedig van Emily Dickinson:

 

I reckon – when I count at all –

First – Poets – Then the Sun –

Then Summer – Then the Heaven of God –

And then – the List is done –

 

Die “list” verwys ook na die register agterin die bundel met die 53 name van literêre mense oor wie ek gedig het.

Die foto op die voorplat van my en my hond op rottangstoele in ons tuin op Prins Albert is deur die ander vrou in my lewe geneem: Marlene Malan.

 

MT: Volgens die inligtingstuk verskyn daar in “Tuin van digters” verse oor 53 digters. Jy is iemand wat waarskynlik ʼn wye mensekennis besit vanweë jou werk as (onder andere) dosent en radio- en TV-persoonlikheid. Beskou jy jouself as iemand wat oor die algemeen deur mense gefassineer word? Hoekom (nie)? Hoe kyk jy na mense, of, om dit anders te stel, op watter wyse fokaliseer jy? Wat my aan hierdie bundel en aan jou hele oeuvre tref, is humor, ironie, satire, klem op detail, gedrongenheid, fokus, en die immer verrassende insig ten slotte. Beskou jy jouself as ʼn mensekenner?

 

DH: Nee, ek kan my nie op mensekennis roem nie. Eintlik interesseer die literatuur my meer as mense. In die meeste gevalle skryf ek oor digterpersoonlikhede, soos ek hulle uit hul werk leer ken het. Hier en daar gaan dit wel oor ’n persoonlike vriendskap of vyandskap. Die gedigte oor Barend J. Toerien en J.C. Kannemeyer handel byvoorbeeld oor vriendskappe wat versuur het. Andersins het ek nog altyd groot bewondering vir hulle skryfwerk.

Wag, ek besef nou dat ek nie die betrokke gedig oor Kannemeyer opgeneem het nie, waarskynlik omdat die gegewe te droewig is:

 

Literatuurgeskiedenis

 

 in ‘n tweedehandseboekwinkel

– as liefdadigheidorganisasie bedryf

deur die kerk – ontdek ek

Uys Krige se eerste digbundel

uit 1935, opgedra aan ene

Gideon Uys en geteken

deur die blonde digter-troebadoer

 

ek vermoed die boek kom uit

John Kannemeyer se verstrooide

nalatenskap en koop dit as bewys

van my liefdadigheid teenoor

’n ongeliefde man, my eerste

mentor, my vriend en vyand –

hy was los van tong maar nooit

nalatig met sy biblioteek nie:

rye gealfabetiseerde swye

 

hierdie boek breek my hart: John

was die grootste van ’n Gideonsbende,

bewakers van die gedrukte woord,

nou uitgedun tot snuffelaars

tussen stowwerige rakke, skamel

versamelaars van ’n taal se ellende

(uit: Takelwerk, Human & Rousseau, 2015)

 

In die reeksie gedigte “Onrusbarend” beskryf ek Toerien se irriterende hebbelikhede. Die eerste een gaan só:

 

sodra jy dink: dis nou die laaste sien

van daardie babbelende blikkantien

duik hy op, onverwag uit Praag of Wien,

die onbeminde Barend J. Toerien

(uit: Openbare domein, Naledi, 2018)

 

Die ander digters wat ek onvriendelik behandel, leef nog. “No names, no pack drill”.

 

MT: Hierdie bundel bevat ʼn keur uit jou lewenswerk (tot dusver), soos die subtitel “ʼn Bloemlesing uit eie werk” aandui. Dit bevat egter byna uitsluitlik gedigte oor digters en kritici. Waarom beskou jy hierdie gedigte wat oor ongeveer 40 jaar ontstaan het, as die keur van jou digwerk, en wat het jou gemotiveer om so baie gedigte oor jou kollegas te skryf?

 

DH: Nee, ek beskou nie hierdie bundel as ‘n keur uit my beste gedigte nie – dit is wel ’n keur uit my gedigte oor figure uit die letterkunde en oor literêre toestande waarin rolmodelle, uitgewers, redakteurs, kritici, pryskomitees en verpulpers ’n wesenlike rol speel. Dit is dus ’n tematiese bloemlesing. Ek noem dit graag ‘n klein literatuurgeskiedenis in versvorm.

Wat het my gemotiveer om so baie gedigte oor hierdie onderwerp te skryf? ‘n Digter skryf oor dit wat hy intiem ken, en ek ken die literatuur en sy mense klaarblyklik beter as die res van die wye werklikheid. Ek het darem ook gedigte geskryf oor die liefde, die natuur en die dood.

 

MT: Die bundel “Tuin van digters” is myns insiens een van die belangrikste eksplisiete poëtiese verklarings van skatpligtigheid in Afrikaans, hetsy aan digters wat jou op positiewe wyse beïnvloed het, of dié wat jou op een of ander wyse geïrriteer het en met wie se styl of werkwyse jy jou nie kon vereenselwig nie. Dikwels skuil daar in en tussen die gedigte oor mede-digters ook iets van ʼn eie ars poetica, tegnieke wat jy by kollegas geleer het. Wil jy op hierdie stelling uitbrei en dalk na enkele digters verwys by wie jy geleer het (hetsy positief of negatief). Uit die Register agter in die bundel blyk dit byvoorbeeld dat jy verskeie gedigte geskryf het oor T.T. Cloete, N.P. van Wyk Louw en D.J. Opperman. Ek wonder ook of jou vertaalpraktyk en die diepgaande analise van gedigte wat deel daarvan uitmaak, jou beïnvloed.

 

DH: Aan die begin van my skrywersloopbaan was ek ooglopend beïnvloed deur D.J. Opperman. Sekere resensente het my selfs ‘n Opperman-epigoon genoem! In Saad uit die septer (1981) het ek juis probeer om my deur middel van ’n parodie op Opperman se Komas uit ’n bamboesstok (1979) aan sy invloed te ontworstel. Maar dit het nog ‘n hele tyd geduur voordat sy stem nie meer hoorbaar was in my verse nie. T.T. Cloete het my ook ’n tyd lank gefassineer, maar ek het drastieser en venyniger van hom ontslae geraak in ‘n paar minder vriendelike gedigte. In ’n gedig wat nie in die bloemlesing opgeneem is nie, skryf ek selfspottend só oor my venyn (“venyn” is die ou woord vir “gif”):

 

Die digter as wesp

“jou verse is veels te venynig

– veral teenoor ander digters”

het iemand op ’n keer beweer

 

dis waar: met klei en eie speeksel

bou ek sel aan sel waarin woorde

mettertyd vlerke en angels kry

 

tot op ’n kwade dag die betekenis

loskom van die vorm: dan moet

ook ek vir my giftige maaksel vlug

(uit: Openbare domein, Naledi, 2018)

 

Wat jou opmerking oor my vertaalpraktyk betref: Ek maak beslis geen “diepgaande analises” van die gedigte wat ek vertaal nie. Ek vertaal doodgewoon wat daar staan. Ontledings en interpretasies is die taak van kritici en akademici.

 

MT: Die gedig “V huisdig”, wat inspeel op die bundeltitel, is ʼn besinning oor die maak en die opbou van ʼn gedig:

 

in die openingsreël staan ’n smee-ysterhek

wat toegang verleen tot die tuin van my plek

 

by die voordeur groei rankrosies oor ’n boog

die tweede koeplet lei dus deur die naald se oog

 

tot in die hemel van my gehuurde huis:

drie slaapkamers, klein sitkamer en kombuis

 

saam met die badkamer, toilet en gang

maak agt vertrekke soos wat die oktaaf verlang

 

om die enjambement te demonstreer, slent-

er ek deur die huis – die karige ameublement

laat my voete jambes uit die linoleum wek

 

net drie reëls en ek kan die saak as sonnet beëindig

– in die jaart gewaar ek nog hoe die onkruid welig

wuif voordat ek inderhaas die agterdeur dig trek

 

Daniel Hugo het nog altyd gedigte geskryf volgens vaste reëls en met vaste stukture – soos die digter dit in die gedig “V huisdig” konstateer. Ek wil ʼn paar moedswillige vrae in dié verband vra: In ʼn tyd waarin vrye verse by die kilometers uitgespin word, wát motiveer jou om by klassieke vorme te hou? Is jy nie bang dat jou gedigte in rymelary sal verval nie? Baie moderne digters en kritici is immers baie skepties oor alle vorme van rym en metrum. Dink jy dat dit wat jy as digter wil sê makliker in vormvaste verse verwoord kan word, en indien wel, waarom?

 

DH: In ʼn rymarm taal soos Afrikaans is dit baie maklik om in rymelary te verval. Daarom bly dit so ‘n groot uitdaging. ‘n Gedig is vir my in die eerste plek iets wat moet klink – en dan kan jy skaars rym (of halfrym) vermy. Ek hou van die aforistiese stelwyse in gedigte – iets waarin Elisabeth Eybers uitgemunt het – en hoe kan jy ’n stelling beter beklink as met rym? ‘n Gedig is die arm digter se klinkende munt. Van invloede gepraat. Die gedig wat jy hier aanhaal, is onteenseglik deur Gerrit Komrij geïnspireer:

 

Een gedicht

De eerste regel is om te beginnen.

De tweede is de elfde van beneden.

De derde is om wat terrein te winnen.

De vierde moet weer rijmen op die tweede.

 

De vijfde draait u plotseling een loer.

De zesde heeft het twaalftal gehalveerd.

De zevende schijnt zwaar geouwehoer,

De achste bloedserieus. Of omgekeerd.

 

De negende vertelt nog eens hetzelfde.

De tiende is misschien een desillusie

De elfde is niets anders dan de elfde.

De twaalfde is van niets de eindconclusie.

(uit: Alle gedichten tot gisteren, De Arbeiderspers, 1994)

 

Ina Rousseau is vir my die groot klank-komponis in Afrikaans. Ek het baie by haar geleer en is jaloers op die “klinkklank” van haar “klipkappershamer”. Dit kom uit haar gedig “Die diederik” (Grotwater) wat eintlik ‘n huldeblyk is aan die ander groot klankvirtuoos: D.J. Opperman. Hier is een van die drie gedigte in Tuin van digters wat aan haar opgedra is:

 

Grotwater

Vir Ina Rousseau

 

sy laat die vers aanwas

soos ’n druipsteenkers

laat elke sillabedrup-

pel trillend saamsmelt

tot rye pype wat opvlam

in die speleoloog se lig

 

sy skep die groeiende koraal

van die grot se groot orrelsaal

(uit: Monikkewerk, Tafelberg, 1995)

 

MT: In die gedig “V huisdig” gebruik jy die metafoor van die huis om te verwys na die streng gestruktureerdheid en opbou van die gedig  – ʼn sonnet, ʼn besonder gestruktureerde klassieke digvorm. Die ikoniese aard van die gedig (naamlik dat die struktuur die inhoud illustreer) kan min digters jou nadoen. Hoe skryf jy gedigte? Is die skryfproses vir jou altyd min of meer dieselfde? Moet die muse jou besoek, of skryf jy gedissiplineerd, byvoorbeeld elke dag ʼn gedig? Wanneer beskou jy ʼn gedig as afgehandel? Lê gedigte soms lank in jou laai, of kan jy as ervare digter nou al ʼn gedig in ʼn kort tyd skryf en afwerk?

 

DH: Ek skryf nie gedissiplineerd nie. Die bietjie selfdissipline waaroor ek beskik, wend ek aan vir my vertaalwerk. Sonder ’n kreatiewe inval, is ’n gedig doodgebore al karring jy ook hoe lank daaraan. Dit is wel belangrik om daardie eerste impuls so gou as moontlik op skrif te stel, anders gaan dit vir goed verlore in die prosaïese gebeure van elke dag. Sommige gedigte bied meer weerstand as ander – veral as jy nie ‘n geskikte rymwoord vind nie. Dis moeilik om te sê hoe lank dit neem om ‘n vers af te rond omdat dit so wissel. Soms neem dit langer om die sewentien lettergrepe van ’n haikoe reg te skaaf as die veertien reëls van ’n sonnet.

 

MT: Na aanleiding van ’n vorige vraag waarin ek so ʼn bietjie duiwelsadvokaat gespeel het in verband met jou poëtiese styl: Die inleidingsgedig wat jy aan die kritici rig, verraai ʼn element van afranseling, teleurstelling en selfs seerkry, veral deur die beeld van die kat tussen bebloede vere. Aan watter kritici en kritiek steur jy jou (en aan watter nie)? Wat maak jou seer of boos of ongelukkig wanneer ʼn resensie oor jou werk verskyn, en waarom hou jy aan skryf?

 

Vir die kritici

 

vandag beproef die duif sy toonlere

môre lê die kat tussen bebloede vere

 

die digter sal onvolmaak bly skryf

tot daardie dag van die leeu en die lam

die kat en die duif

 

DH: Oor die algemeen is ek nog altyd regverdig behandel deur die kritici. Hierdie gedig is nie geskryf uit persoonlike gekrenktheid nie; dit is eerder ‘n lig satiriese kyk op die literêre bedryf waarin soms onrealistiese en ontoepaslike maatstawwe gestel word. Maar dink net hoe vervelig dit sal wees as die ideale toestand van ’n paradyslike eengesindheid tussen skrywers en hul kritici bereik word!

Onlangs het ek ‘n tweede gedig aan die kritici opgedra waarin die “vere” weer hul verskyning maak:

 

Vir my kritici

 

waar vind ek ’n rusplek in die ruigte

om tinktink my gedagtes te beklink

voor die laksman my korpussie vere

flink vaspen en aan ’n doring laat stink

Ek hou aan skryf omdat dit vir my die lekkerste en mees verstroostende ding in hierdie tranedal van ons is. As ‘n eie skepping my plesier kan verskaf, is ek doodtevrede en vir ‘n kort rukkie selfs versoen met die onkenbare lewe en die oerbekende dood.

 

MT: Van watter gedig in die bundel hou jy op die oomblik die meeste? Hoekom? Deel asseblief dié gedig met die lesers.

 

DH: Ek het besonder baie plesier daaruit geput om Die singende wêreld (Naledi, 2019) van die Vlaamse digter Marc Tritsmans in Afrikaans te vertaal. Hy laat inderdaad die aarde sing.

 

Karootuin ná die reën

Vir Marc Tritsmans

 

geil die geluid van bye

en brommers wat werk

waar die aalwyne blom

 

die by is vir die nektar

daar – die brommers het

vir die hondedrol gekom

 

bye en brommers: twee

soorte digters wat uit-

bundig die aarde besing

 

tot lof van die tuinier

en die hond, die reën

en die vrugbare grond

 

doof draai die aarde voort

ongehoor soos dit hoort

 

MT: Daniel, baie dankie dat jy my (soms moedswillige) vrae so eerlik en insiggewend beantwoord het. Baie geluk met hierdie heerlike bundel … en met jou verjaardag!

 

 

Onderhoud met Marius Crous (Tussenganger)

Thursday, February 13th, 2020

 

Marius Crous in gesprek met Dewald Koen oor sy nuwe bundel Tussenganger

 

DK: Marius, geluk met jou nuwe bundel. Agt jaar het verloop sedert jou vorige bundel Vol draadwerk verskyn het. Wat my veral opgeval het tydens die lees van Tussenganger is die wye verskeidenheid temas waaroor jy skryf (bygesê – hierdie is ’n lywige bundel met 95 gedigte). Soos in Vol draadwerk bevat die bundel ’n hele gros gedigte met intertekstuele verwysings. Jy het jou net wyd gegooi en daar is gedigte oor die natuur, kuns, verlies, verganklikheid, die post #FeesMustFall-era en veral ’n sterk fokus op die godsdiens (Boeddhisme, Rooms Katolieke kerk/geloof).

Het jy enige spesifieke temas in gedagte wanneer jy gedigte skryf, of skryf jy oor onderwerpe wat jou op ’n spesifieke dag en tyd interesseer?

 MC: Ek het deur ’n tipe ontnugterde fase gegaan waarin ek letterlik geweier het om gedigte te skryf. Ek het dit altyd afgemaak as, “dit is nie my erns nie”, totdat iemand opgemerk het, “Maak dit jou erns!” Seker maar heimlik gehoop ek beleef ook ’n tipe helder halfjaar. Waaroor ek nou gedigte skryf, sluit aan by my motto:

Poetry is a blueprint of who we are
at the time of writing it.
– CA Conrad

As ek oor Zaha Hadid of oor Middeleeuse rites lees, skryf ek daaroor. Of kyk You Tube-videos oor obskure onderwerpe soos sky burials of die speletjies wat Ai Wei Wei met die Chinese magshebbers speel. Later sien mens tog dat daar patrone is en dat jy dikwels terugkeer na ’n tema.  Die Grieke speel ’n kleiner rolletjie in hierdie bundel.

 DK: Die bundeltitel kom in die gedig “Tafel” voor en in die gedig “Moeder” verwys jy na “tussentaal”. Waarom het jy op “Tussenganger” as die titel van jou bundel besluit?

 MC: Dis altyd erg moeilik om met ’n oorkoepelende titel vorendag te kom. Ek voel seker maar soos ’n onbetrokke tussenganger tussen mense; of dalk tussen my Middeleeuse minnaars en hul moderne lesers. Dit sluit vir my ook aan by die bardo-idee; die tussenfase. Daar is vir my ook ’n goeie koppeling tussen die motto van Kenneth Goldsmith en die titel.

 DK: Verlies en verganklikheid is een van die temas waaroor jy in die bundel skryf. “Lykdig vir Wisława Szymborska (1923-2012)” het in 2014 die derde prys in Versindaba se lykdigte kompetisie oor gestorwe digters verower. Die twee gedigte oor die verlies van jou moeder is besonder treffend. Joan Hambidge (Dad, 2006) en Marlise Joubert (Grondwater, 2019) het ook oor die verlies van ’n geliefde ouer geskryf.

 Ek wil spesifiek vra oor die gedig “Bardo” in die sewende afdeling. Dit is ’n baie persoonlike mededeling van ’n besondere hartseer gebeurtenis in jou lewe. Het jy gevind dat die skryf van gedigte soos “Moeder” en “Bardo” ’n vorm van berusting bring?

 MC: Gedigte oor gestorwe ouers is niks nuuts nie; miskien is dit ’n tipe grafsteen-in-woorde. Ek het via Laurie Anderson by die bardo uitgekom. Sy het hierdie wonderlike fliek “Heart of a dog”, asook ’n CD met die verhale/musiek gemaak. Ek het ook die roman Lincoln in the Bardo van George Saunders gelees. Via die Tibettane se boek oor sterfte het ek toe gewonder hoe dit nou vir my ma sou wees in die bardo. Dis hoe die gedigte ontstaan het. Miskien kon ek ’n paar jaar na my ma se dood in 2015 daaroor skryf, juis omdat ek dit in hierdie vervreemde omgewing kon plaas. Daar is tog ook bietjie galgehumor ter sprake: hoe hierdie stoere Calvinistiese vrou die staat van die bardo betree.

 DK: Jy is besonder krities teenoor die Rooms Katolieke kerk soos in die gedig “Sacerdotalis Caelibatus” waarin jy kommentaar lewer oor pedofilie binne die kerklike kringe. Wat is jou gevoel rondom die rol van georganiseerde geloof binne die een-en-twintigste-eeuse samelewing? 

 MC: Ek weet nie en dit traak my ook nie, is die kort antwoord. Wat die Roomse Kerk betref, is dit ’n onuitputlike bron van stories en karakters. Die Roomse Kerk kon nog nooit sy heidense kant wegsteek nie en ek dink dit maak dit so aanloklik. Ook die wroegende geskrifte uit die vroegste tye, die onderdrukte begeerte vir medepriesters of die skynheilige gebare wat in die naam van God gedoen word. Amper iets soos, “Maar Here, ons het dit nie geweet nie.” Die saliges, heiliges en mistici fassineer my. Kyk maar net na foto’s van die heiliges met hul onbedorwe vlees. Miskien is dit wat ware geloof is; om te glo daardie figuur wat nes ’n handpop lyk, is werklik onbedorwe!

 DK: Jy word naas digters soos Johann de Lange, Joan Hambidge, Loftus Marais en Fourie Botha binne literêre kringe as ’n “gay-digter” geëtiketteer. Daar is heelwat minder “gay” gedigte in Tussenganger vergeleke met jou vorige drie bundels.

Wat is jou mening rondom die etiket van “gay”-digter wat aan jou (en ander digters) toegesê word, bloot omdat jy gedigte skryf waarin homoërotiek of gay liefde verken word?

 MC: Etiket, etiek, etiket (goeie maniere): die drie gaan nie altyd ewe goed saam nie. Word ek so genoem en in dieselfde asem as die ander? Gays van my generasie ly in elk geval aan ’n tipe oorlewingskuld omdat hulle die vigskrisis van die tagtigerjare oorleef het. Om oor gay kwessies te skryf, laat my altyd soos ’n “dirty old man” voel, wat na die ouderdom van 30 te oud is om nog te mag perv op papier. Die gay gedigte is daar, maar miskien meer verhul. Ek laat die ruie gay gedigte maar aan die jonger mense oor.

 DK: As dosent het ek jou gedig “#FMF” terdeë geniet. Die gedig verwoord die algemene gevoel van moedeloosheid en frustrasie onder akademici aan Suid-Afrikaanse universiteite soos Etienne van Heerden dit ook onlangs in sy Die biblioteek aan die einde van die wêreld verwoord het.

  #FMF *

 

want om in die gang te skarrel
laboratoriummuise in ’n labirint
gaan niks voeg by die gesprek
oor plato en paleografie
by oop kantoorruite met gebalde vuis
te protesteer teen zwarte piet en antjie somers
futiel
nes die versoek om geen nulle by te las
alles wat jare
sodanig stroombelyn
gewerk het so te laat
vir elke bakatel ’n nuwe duplikaatvorm te bedink
elke poetsvrou is voortaan ’n postmodernis
elke tuinier ’n teoloog
elke oorgeërfde opvatting oor onderrig
word weerlê deur ’n eerstejaar
sonder duits of skeinat of wiskunde
van nou af ’n lesingsaal vol luide testosteroon
’n afgekamde afgewaterde diskussie
oor die loompa in lumpenproletariaat
skryfvaardighede uit die renaissance
hertakseer en herbedink

agter diggegrendelde kantoordeure
nes ingepropte skape op ’n slagpaletrok
die manne en vroue in akademiese muf
hulle wat so graag dosent wou speel
die doktorsgraadlose publikasielose professore
ingepas tussen gholfspel en haarbesoeke
om die beursie aan te vul
vir rinnewasies tuis en reise
na wene of sjanghai

 * Ons standpunt is eenvoudig: alle studente moet toegelaat word om
te registreer. Alle studente wat swak gevaar het in die eerste assesserings-
geleentheid moet nog ’n kans gegee word. Die bestuur mag ons nie
viktimiseer nie en studente aankla net omdat hulle hul reg op protes
uitoefen nie. Baie studente plak of slaap in onveilige openbare plekke.
Vroulike studente slaap in die tv-kamers van manskoshuise, en dit ten
spyte van die hoë verkragtingsyfers.

 

DK: Wat is jou gevoel oor die toekoms van kwaliteit tersiêre onderrig aan Suid-Afrikaanse universiteite?

MC: Dis ’n strikvraag; moeilik beantwoordbaar. Ek dink die kwessie van onderrig is nie ’n probleem nie, maar veral die Maoïstiese kultuur van verdagmaking op kampusse. Ek wag vir die dag wat ons in die groot sale op die tafels gaan moet klim en sleg gesê moet word, alvorens die gehoor op ’n gepaste straf kan besluit. Dalk moet ons benewens Die biblioteek aan die einde van die wêreld weer Die jaar nul van P J Haasbroek gaan lees. Dié gedig moet saamgelees word met “Mea culpa” waarin ek probeer vrede maak met my afleer van my bevoorregting. Of is dit eerder lafhartigheid?

 DK: Hoe gaan jy te werk wanneer jy gedigte skryf? Het jy ’n spesifieke proses wat jy volg of plek waar jy skryf?

 MC: Tydens vergaderings, tydens Powerpoint-aanbiedinge oor herstrukturering? Terwyl ek iets lees en dit my prikkel om verder te dink. Wanneer ek na musiek luister en dit my op ’n kopreis laat gaan. Of ’n uitspraak van Trump en veral mense se reaksie daarop my laat nadink. Ons kan wildparke en renosters en die mooiste sonsondergange hê, maar dit maak nie van ons land ’n leefbare plek nie.

 DK: Dink jy Afrikaanse digters is meer bewus van klimaatsverandering en die interaksie tussen mensdier en niemensdier binne die konteks van die ekokritiek wat al hoe meer veld wen binne die Afrikaanse literêre sfeer?

 MC: Met Australië wat in vlamme opgaan, met die Amasonewoude wat afgemaai word vir industrieë, die droogtes en die verspoelings kan ’n mens seker nie onaangeraak leef nie. Ek sou nie myself as ’n natuurdigter beskou nie, maar selfs ek wag nou op Nibiru. Gister na ek die vrae bedink het, luister ek na Patti Smith en sy dra ’n gedig oor Australië voor, wat so eindig:

Great Barrier Reef, red as blood, red as a ruby,
until man infused it with his toxics, with oil, with his plastic,
and choked the life out of it,
until that great red reef bleached white like the bones of saints in the sun.

Veral die slotreël met sy toespeling op “of his bones are coral made” sit my aan die dink.

 DK: Die bundel is pragtig uitgegee. Vertel vir die lesers meer omtrent die keuse van Michelangelo se geheime kamer wat op die voorplat afgedruk is.  

 MC: Voorblaaie is vir my altyd moeilik. Met my vorige bundel het ek hierdie idee gehad en die uitgewer het dit te makaber gevind. Nou laat ek dit maar aan hulle oor.  My knap redakteur Deborah Steinmair het dit voorgestel en ek dink dit sluit heel goed aan by die titel. Dis ’n tipe tussenruimte, maar dit illustreer ook die idee van skeppend wees, selfs al is jy gevange in ’n bepaalde ruimte.

 DK: Ten slotte gaan ek jou ’n baie moeilike vraag vra: Watter gedig in Tussenganger is jou gunsteling gedig? Sal jy dit asseblief met die lesers deel?

 MC: Dit is moeilik, want dit hang af van ’n mens se bui op dié stadium. Ek hou van die veeltalige gedig oor Maria-verering, maar sal vandag hierdie een kies:

NIBIRU

Rayless, and pathless, and the icy earth
Swung blind and blackening in the moonless air …
LORD BYRON

weswaarts
die oog dwaal
ooswaarts

hou jou oog op die see
jou ierse rot
kyk uit vir die annoenaki

hier onder ons driepoot
verbeel jou dis ’n magiese grot klein leo

mesmeriseer nibiru ons
met die draaimaak
in sy agbeendans

 DK: Baie dankie vir hierdie insiggewende gesprek. Weereens geluk met Tussenganger. Ek glo dat poësieliefhebbers van hierdie bundel sal hou

 

 

 

 

Onderhoud met Gisela Ullyatt (Die waarheid oor duiwe)

Tuesday, February 11th, 2020

René Bohnen gesels met Gisela Ullyatt oor haar debuut,

 Die waarheid oor duiwe

RB: Gisela, hartlik geluk met jou pragtige debuut, Die waarheid oor duiwe

Die bundel is ontroerend en uiteindelik ook ontredderend. Ek het gedwonge gevoel om sleutelbegrippe breedvoerig na te slaan. Die soekresultate gaan my nog lank laat wakker lê. Die mees ontstellende ontdekking was dat duiwe die selfherkenningstoets (the mirror test) slaag –  alles wat hulle beleef en waarneem, beweeg deur ‘n bepaalde bewustheid. Dit was vir hierdie leser geen troos nie.

Hoe lank het jy aan die bundel geskryf? Wat was jou inspirasie vir die titel?

GU: Dankie, René. Ek is so gewoond daaraan om onderhoude met digters te voer en nou sit ek aan die ander kant van die tafel… ek moes my innerlike vere regskud  vir hierdie eerste vlug.

Hierdie bundel is die  kulminasie van 27 jaar se skryf. Ek het as ‘n hoërskoolkind my eerste “ernstige” gedigte in 1992 begin skryf, omdat ons onderwyseres siek was vir die dag en ons onsself in die tikklas moes besig hou (waar is die dae wat “tik” slegs verwys het na die aksie op ‘n pre-historiese masjien?) Dit was ook in daardie jare wat Sonkring ‘n nuwe TV-reeks was waarin die hoofkarakter, Maryna (Anna-Mart van der Merwe), se tragiese lewe as ‘n jong digteres (toe is daar nog nie na die gender-neutrale begrip, digter, verwys nie) uitgespeel het. Ek was gaande oor die karakter en haar gedigte en kon my heeltemal identifiseer met haar. Voor dit was daar nog nooit ‘n Afrikaanse vrouekarakter op die kassie waarmee ek kon identifiseer nie.

My eerste manuskrip het ek in 2003 gestuur, wat natuurlik afgekeur is. Daarna het ek in 2008 weer een gestuur, waarna ek in 2014 weer probeer het en toe ten minste keurverslae ontvang het. As ek nou na hierdie ellelange proses kyk, is ek egter dankbaar dat die manuskrip nie goedgekeur is vir publikasie die eerste twee kere nie. Ek het tussen elke nuwe weergawe (ek kan nie meer tredhou met die hoeveelheid kere wat dit verander het oor die jare nie) asemgeskep en nuwe gedigte geskryf, party gedigte uitgelaat. My gedigte het eksponensieel gegroei en ek het ook kritiese vaardighede aangeleer, iets wat my nou handig te pas kom wanneer ek na ander se gedigte en manuskripte kyk.

Wat die titel aanbetref: ek het een laat-oggend op die bed gesit, so ‘n paar maande nadat ek vir vyftien dae in die hospital opgeneem is. ‘n Gebeurtenis uit my kinderdae het soos een van daardie ou parkeermeters vanuit my onbewuste opgespring (o, hoe het ’n mens nie daardie rooi metaalskyfie met “time expired” gevrees nie…). Die beeld van die duiwehok was so sterk, asook die verlies daarvan. Ek het dit maklik neergepen en die titel was eers in die gedig, waarna ek die reël verwyder en dit as titel benut het. So ‘n ruk later het ek besef dat ek die nuwe titel van die manuskrip gevind het. Dit was goed en ek het intuïtief geweet dat ek bereid was om vir hierdie titel te baklei: een van die vroeë keurverslae het aangedui dat daar nie genoeg duiwe in die manuskrip was om die titel te regverdig nie. Maar as jy mooi lees, sal jy die duiwe dikwels hoor koer vanuit die die bladsye…

RB: Die voorblad is tegelyk broos en onheilspellend. Vertel ons asseblief meer hieroor. Het jy jou in die bundelkomposisie  laat lei deur die bekroonde kunswerk van Toni Pretorius, of het jy agterna eers besluit die porseleinduif pas op jou omslag? Het jy dalk spesifieke gedigte geskryf na aanleiding van Pretorius se kunswerk met keramiekduiwe?

GU: Nadat ek my titel gevind het, het ek byna dadelik die konneksie met Toni Pretorius se porseleinwerk gevind. Sy was indertyd  ‘n dosent in kuns by Midrand Graduate Institute in Bloemfontein, en ‘n kollega van my man, Tony wat Engels daar gegee het vir ‘n paar jaar (ja, Jung sou oor die naam-sinchronisiteit glimlag). Ek was verlief op die broosheid van haar werk, maar ook die amper makaber skoonheid daarvan. Sy skep ook die mooiste porseleinjuwele.

Ek het dus eers die gedig geskryf waarna ek die verband met haar kuns gemaak het. Toe ek gehoor het dat my manuskrip aanvaar is by Protea, het ek spoedig in verbinding getree met haar oor ‘n kommissie. Nog ‘n sinchronisiteit is dat sy toe besig was om te werk aan ‘n uitstalling saam met ander kunstenaars wat moes handel oor voëls: nadat ek haar vertel het oor my idee, het sy gesê dat sy beslis ook ‘n paar duiwe by haar bird-repertoire by die uitstalling sou voeg. Jano Myburgh, die fotograaf, het die duiwe van verskillende invalshoeke afgeneem en kon ek dus kies watter ek mee wou werk nadat ek die foto’s by hom gekoop het. En die bandontwerp deur Hanli Deysel is natuurlik vir my duiselingwekkend lieflik.

RB: Kom ons kyk vinnig na die bundelstruktuur en voorkoms. Afdeling 1 bevat treffende elegiese verse saam gegroepeer, maar die dood is ‘n ononderbroke weefdraad deur die hele bundel, ons vind in Afdeling 6 weer elegiese gedigte, nou aan bekende figure.

Op watter temas fokus jy? Hoe het jy die sewe ongetitelde  afdelings georden en die indelings bepaal?

GU: René, ek het deur die jare op dinge gefokus wat my verontrus, wat my persoonlike lewe ontwrig of verander het. Die Boeddha praat altyd van efemeerheid, verganklikheid, en dat niks (goed of sleg of enigiets tussen-in) ooit vir ewig is nie. Soos ek ouer word, voel ek hierdie waarheid aan lyf en siel.

Ek dink nie juis aan temas wanneer ek dig nie, behalwe as ek gevra word om by te dra vir ‘n spesifieke rede, soos ‘n kompetisie. Omdat dit my debuut is, is daar gedigte wat uit my hoërskooldae dateer (natuurlik herskryf deur die dekades), uit my grungy studentejare, my laat-twintigs, my dertigs en minder as ‘n handjievol uit my vroeë veertigs.

Die ordening van gedigte is altyd ‘n tameletjie, veral as sekere gedigte binne meer as een tematiek of afdeling kan val. Ek druk gewoonlik die gedigte uit en maak hopies op die vloer en verdeel die gedigte tussen hierdie hopies. Dan kyk ek watter hopie moet byvoorbeeld die eerste afdeling wees, ensovoort. Dit vat gewoonlik die hele dag om so ‘n “Operasie Manuskrip” uit te voer.

RB: Die bundel open met die titelgedig, wat die gemoedstemming van die bundel vestig. Jou effektiewe benutting van klank word goed daarin geïllustreer, asook fyn waarneming van klein besonderhede wat jy gebruik om atmosfeer te skep. Dwarsdeur die bundel het ek groot genot gehad aan die ryk aanbieding van visuele en ouditiewe prikkels. Hoe ervaar jy jou sintuie tydens die inkubasie van gedigte en hoe verloop jou skryfproses?

 

die waarheid oor duiwe

 

daar trek die bure in my agtste jaar
na ’n swanky suburb anderkant
brandkopbrug en los hul duiwehok
by die kweperbome in ons agterjaart

die hok my ogiesdraadkasteel
die lemoenduiwe royalty

eers hou ek hulle dop
deur skrefies en gaatjies beloer ek
gesnaweldes later klim ek versigtig in
sit op flertse duiwemis bestudeer die saad
in die hoop dat hulle uit my hand sal vreet

ek betas flets eiertjies
knus in houtkasnessies
hulle laat my gloei

ek aanskou die fights die jagsheid
die ongenaakbare fladdering

die swanky bure het na ’n ruk
hul not-so-swanky hok kom terugvat
en net ’n leë vierkant
op die vergeelde gras gelos

GU: Ja, jy is korrek met die “visuele en ouditiewe prikkels”. Wanneer ek aan ‘n gedig begin skryf is dit gewoonlik óf ‘n visuele prikkel óf ‘n beeld uit die onderbewuste óf uit ‘n droom. Soms is dit ‘n frase waarmee ek wakker word waarvan die klank die gedig se struktuur bepaal. Klank in ‘n gedig is vir my allerbelangrik: dit moenie soos verkapte prosa lees nie. My sintuie is baie sterk terwyl ek op ‘n gedig fokus: ek hoor die ritme, ek lees dit oor en oor hardop om te hoor waar ek struikel. As jy struikel oor woorde, hersien dit en skryf daardie dele oor. Soms is dit net ‘n woord of twee wat omgeruil moet word, ander kere versreëls of selfs strofes.

RB: Die ek-spreker in die laaste gedig is herkenbaar die ek-spreker in die eerste gedig. Die droomplek was van die begin af ‘n gebroke paradys vol duiwe en ‘n dogtertjie met ‘n kasteel vol gate (“ogiesdraadkasteel”).

 

nawoord

(met ’n naaldwerkskêr het ek
al daardie duifeiertjies
oopgeknip ’n paar duiwe
laat uitvlie per ongeluk
ek en die kweperbome
het gekonsulteer getreur
maar van my duiwehok kon
ek myself nimmer losfletter)

Is die bundel dalk soos ‘n labirint, waar die ingang en uitgang dieselfde plek is, met kronkels en draaie die pad tussen-in, soos een van die haikoes in afdeling 5 beweer?  Bladsygewys dink ek “sneeukoningin” is die middel van die bundel. Dit is ‘n gedig waarin die skildery ook ‘n spieël is. As motto dra dit die veelseggende slotreëls van To the lighthouse deur Virginia Woolf. (“Yes, she thought, laying down her brush in extreme fatigue, I have had my vision”). Is hierdie die middel van die labirint, waar insig, verligting en ommekeer dikwels plaasvind?

GU: Dis ‘n skerp waarneming dat die programgedig en die eindgedig se spreker identies is.

Ek weet nie of daar insig, verligting of ommekeer plaasvind in die middel nie, maar dalk eerder ‘n oopskryf van jeugdige verhoudings wat nie uitgewerk het nie of sogenaamde “love lost”, asook die skryfproses wat soms ‘n doolhof word waarin die digter self verdwaal. Ek het bykans vir tien jaar geen gedigte kon skryf nie en het my telkens in ‘n doodloop in die doolhof van my lewe op die daardie stadium bevind.

Hopelik is die eindproduk egter meer van ‘n labirint waarin die leser nie te veel sal verdwaal nie. Of dalk is verdwaal ‘n goeie ding, gedigte moet tog ook uitdaag en tot bepeinsing lei.

RB: Die sterk spel met interteks en intrateks in die bundel is opvallend en word onder andere ook ars poëties aangewend. Die bundelmotto is uit vlugskrif van Johan Myburg : 

 

Die dae het onrustig geword
met die pote van duiwe
op die windgrys dak

dit het onherroeplik winter geword

Só tree die gedig “winter” priemend in gesprek met die bundelmotto:

 

winter

winter is onversadigbaar
in blomloosheid in duifkarkasse
soos ‘n grysaard mompel die wind
deur gaas in die spens die laaste lig

geleidelik verdof die middag tot igloo
ek skryf sondag-gedigte
aan die naderende koue
die koolstoof troetel
geheime teen die sneeu

gedigte nes emmers
vang vuil sneeu op
om te vries
vir volgende jaar se somer

Hierdie is maar een van ‘n hele paar ars poetica’s in die bundel. Elkeen beeld ‘n ander faset uit. Wat is jou gedagtes rondom poësie as beswering en vertroosting? Hoe oorvleuel dit, al dan nie, met jou rol as literator?

GU: Weereens het die vleis mooi skoon en sag van die been afgeval met betrekking tot die bundelmotto: ek het Johan se debuut eers in 2018 raakgeloop op bidorbuy. Die oomblik toe ek hierdie gedig gelees het, kon ek eenvoudig nie glo dat dit so moeiteloos skakel met eie tematiek nie: dit was ‘n beeldskone moment. Wat dit egter nóg meer spesiaal vir my gemaak het, is dat die gedig op die 15e Desember 1977 geskryf is, presies ses maande nadat ek gebore is. Ek kon natuurlik hierdie “toevallige teken” (dankie, Martjie Bosman) nie ignoreer nie. “Winter” is ‘n gedig wat ek reeds as student geskryf het, seker so tussen 1997 en 1998. Dit het my dus twintig jaar geneem om ‘n gepaste bundelmotto te kies wat skakel met die duiwe- tematiek. Wat seg Hannibal Lecter vir Clarice Starling in The Silence of the lambs? “Everything comes to those who wait”. Ek reken ek het seker maar onbewustelik hierdie raad gevolg!

Op jou vraag oor die digkuns as beswering: ek glo vas dat digters siek raak (emosioneel en fisies) wanneer hulle nié hulle digkuns uitleef nie. Daar is beslis ‘n verband tussen wat die bekende mitoloog, Joseph Campbell gesê het – “follow your bliss and the rest will follow”  –  en die geestesgesondheid van iemand wat bedoel is om te dig. Ek het dit self ervaar deur die jare: die tye wat ek vasval in die slyk van burokrasie en admin by die werk, wanneer ‘n mens bedreig word deur die sneeustorting van merkwerk, studenteopstande, die druk om akademiese artikels uit te rol vir die worsmasjien van die akademie, en besnoeiings van poste: dit is dan wanneer jy “under the pink” raak, om Tori Amos aan te haal.

Wat die oorvleueling van literator en digter aanbetref: ek sien myself nie juis as ‘n literator nie, altans nie een in die klas van ’n Louise Viljoen, ’n Joan Hambidge of ’n Hein Viljoen nie. Wat egter soms moeilik is, is die rol van resensent, omdat ‘n mens as digter so bewus is van hoeveel arbeid, bloed en derms in ‘n bundel ingaan. Dit is dus moeilik wanneer jy ‘n kritiese standpunt moet  inneem teenoor ‘n bundel, omdat ‘n mens as digter weet hoe moeilik en terleurstellend kritiek ten opsigte van ‘n mens se skryfwerk is. Ek probeer dan die rol van die resensent/kritikus skei van die digterlike ek of die persoonlike ek, anders sal ek nooit ‘n eerlike resensie kan skryf nie. Die rol van die resensent laat my soms dink aan dié van ‘n geneesheer: jy is die oordraer van slegte, sowel as goeie nuus nadat byvoorbeeld bloedtoetse of skanderings gedoen is of ‘n operasie. Dit help nie as die dokter vir jou lieg nie, hy/sy moet jou help om ‘n oplossing te vind vir wat ookal skeel. Ek glo dieselfde geld vir ‘n kritikus: jy moet begrond wat jy krities uitlig en dit professioneel doen, sonder om persoonlik te raak. ‘n Mens moet ook oppas dat ‘n klein letterkunde soos ons s’n nie te self-congratulatory raak nie, anders gaan ons digters nooit kan groei nie.

RB: Veral Afdeling 2 bevat gedigte oor mediese situasies.  Soms wend jy humor aan in die sketsing van banale omstandighede van die pasiënt, soms is daar ‘n somber aanklag teen die medici. Die intieme ruimte van die liggaam word telkens oopgevlek tot geskende gebied. Menige leser sal saam met die digterspreker die ervarings van waarneming en belewing deel, wat jy so skrynend skets. Menige leser sal ook groot waardering hê vir jou onsentimentele aanslag en gebrek aan moraliserende insigte. Die gedig waarin “pa” aangespreek word,  “intensiewe sorg” op bladsy 30, is besonder aangrypend.

 

intensiewe sorg
 

die tempel
 

die offerlam lê
op die intensiewesorg-altaar
tussen blêrende masjiene
priesteresse in uniforms gluur jou aan
tussen steriele wagtorings van grafieke en lêers
 

stilte word met elke hartklop opgehef
die dood is ’n raserige ou vrou
by die deur rammel sy oumensgebede af
waarna niemand wil luister nie
die oubaas langs jou hyg
in sy suurstofmasker
hurk die donkerte
 

almal is verkneg in kampies van glas
 

in ’n ritueel van antiseptiese seep
was ons hande voor besoektyd
ons wag dat die voorhangsel ooptrek
voordat ons die allerheiligste binnekruip
waar akoliete waak
 

pa jou hartmonitor prewel
elektronies in tale van babel
oral pieng en piep dit op die skerm
jou hartsake is geen geheim meer nie
 

die skrif is aan die muur
ek kyk
na besoekers in die kafeteria
ek hoor
die mure van jerigo val

 

uittog
 

besoeke later is jou lyf
se gevlekte grysheid
skoongespoelde tinte van appelkoos
versigtig skeer jy soggens weer
met ’n altaarkelk water
 

in hierdie saal van die allerhoogste
verlang jy na jou en ma se houtskipbed
van veertig huweliksjare
 

jy is ’n piramide van rites en stiltes
jou papirusboot navigeer jy
uit die rietlandskap se slik
 

pa jy is ’n heilige kewer
skuifel-skuifel
reis jy die skitterende dagbreek in

Vertel ons meer oor hierdie hartseer beeldende gedig in twee dele, wat tempel en uittog heet?

GU: René, ek is bly dat jy die “siekte”-gedigte as sulks ervaar het: as digter probeer ek my debiete en krediete balanseer deur nie té afstandelik te skryf nie, maar aan die ander kant moet ‘n mens ook nie in selfbejammering verval nie.  ‘n Digter soos Ernst van Heerden is ‘n groot voorbeeld van hoe daar met siekte en die navrante skending van ‘n lyf deur amputasie omgegaan word sonder soetlike sentimentaliteit. Iemand soos Beverley Rycroft wat die Ingrid Jonkerprys in Engels gewen het ‘n paar jaar terug, se debuut, Missing, is nog ‘n voorbeeld hoe iemand oor borskanker geskryf het. Dis tough stuff, honey. Sy draai geen sentimentele doekies om nie.

Wat my gedig “intensiewe sorg” aanbetref: dis uiteraard outobiografies, maar met die inkleding van Oud-testamentiese praktyke soos die offerlam; die hospitaal as die Allerheiligste waar die Ark bewaar word. Net priesters mog deur die Voorhangsel gaan, net soos die spesialiste en intensiewe sorg-susters (noem ‘n mens die manlike personeel broeders?) beheer neem oor lewe en dood en die besoeker soms laat voel dat hulle nie welkom daar is nie en dat hulle geliefde nie meer aan hulle “behoort” nie.

Die tweede deel van die gedig utiliseer beelde uit die Egiptiese mitologie, wat dan uiteraard verder terugbeweeg in die geskiedenis, maar vir my ‘n meer mistieke element bevat. My pa het Oud-Testamentiese studies en Egiptiese doodsrites bestudeer nadat hy afgetree het as deel van ‘n meestersgraad in Religieuse Studies, vandaar die spesifieke metafore wat by my opgekom het toe hy in intensiewe sorg met hartversaking in Rosepark Hospitaal in Bloemfontein beland het. Hy het dit wonderbaarlik oorleef, vandaar die metafore en beelde wat ek aan die einde van deel twee aanwend.

RB: Jy en Kurt Cobain is deel van die X-generasie, Gisela, en jou gedigte oor hierdie grunge ikoon tref met hul outentiekheid. Ek ervaar jou taalgebruik in die bundel dan ook as heerlike grunge-Afrikaans –  ryklik besprinkel met akademiese begrippe en wetenskaplike terme. Musiek is taal en taal is musiek.

Die Barney Simon Show, Courtney Love, Neil Young  en kinderspelliedjies maak ook hul opwagting in die bundel saam met Cobain. Watter rol speel musiek in jou digkuns? Luister jy na musiek terwyl jy skryf? Moes jy lank soek na jou eie stem?

GU: Wat ‘n in-die-kol term, Grunge Afrikaans en ja, ek is ten volle generasie X. Musiek is integraal tot my alledaagse lewe. Die Kurt Cobain gedigte in die bundel is geskryf nadat ek aan ‘n blog oor Kurt Cobain gewerk het vir Versindaba in 2013. Ek het vir ‘n week of twee basies net teruggegaan na al my Nirvana CD’s en slegs na dit geluister. Vir my is musiek gekoppel aan in watter gemoedstoestand jy jou bevind en help musiek my om die nuanse te vind vir wat ek wil skryf. Dit help veral ook wanneer ek my gedigte moet hersien: die musiek wat daaraan gekoppel is, help my om my terug te verplaas na die oorspronklike toonaard van die gedig. Uiteraard is daar tye wat ek ook in stilte skryf, maar omdat die moderne lewe so raserig is, is dit onbegonne om ‘n stil plek te vind waar ek kan konsentreer.

Dit was nog nooit moeilik om my eie stem te vind nie. Ek dink ‘n digter het egter verskeie “stemme” wat oor die jare en dekades ontwikkel, en elk is op daardie oomblik outentiek.

RB: Van Kaddisj tot Kurt Cobain (in Afdeling 4 en Afdeling 6, onderskeidelik). Enige gedig oor Cobain gaan outomaties sy lirieke, uitsprake en laaste brief aktiveer.  Buiten jou vernuftige aanwending van die Nirvana-begrip in die Cobain-gedig op bladsy 63, het dit my ook opgeval hoe die prysgebed, die rougebed en die roulied mekaar eggo in gedigte wat op die oog af uiteenlopend is. Ontgogeling is duidelik in al twee die sterk slotte ter sprake. 

 

kaddisj vir kristallnacht
 

november is die maand
van drome elkeen helder
soos kristallnacht se skerwe

my koffers bly agter
op trietsige perronne
my gedagtes verloop in veetrokke

moedernaak marsjeer my woorde
na ’n donker toring
van rook

waar niemand
die droom oorleef nie
 

 kurt cobain unplugged
 

jy krimp weg
in ’n oorgroot knooptrui

jou lewe
kringfluit soos jou laaste mikrofoon 

die hees windbars in jou stem
nou ’n finale knalsein 

jou kerse en stargazer-lelies
wag geduldig op jou heart-shaped box

jou eie grunge
het jou ingehaal

want jesus roep jou nie meer
vir ’n sonstraal nie

  

Ek moét vra: watter gesprek vind plaas as ek hierdie twee gedigte naas mekaar plaas, Gisela?

GU:Dis ‘n interessante verband wat jy hier trek, René. Ek het die twee gedigte jare uitmekaar geskryf: “Kaddisj”, hier so in die vroeë 2000’s rond en die Cobain-gedig, in 2013. Die Holocaust is vir my iets wat my diep ontstel, tot die punt waar ek nie meer boeke lees daaroor of video’s op Youtube daaroor kyk nie. Ek het dosyne boeke daaroor gehad en elke moontlike dokumentêr daaroor gekyk oor die jare. Die gedig daaroor wat eintlik ook ‘n tipe ars poëtika is, is om die Holocaust van die mind daar te stel, want dit is in die kop wat alle boosheid en lyding ontstaan.

Kurt Cobain het op ‘n ander manier gely: hy had sy hele lewe ‘n erge maagkondisie waarvoor geen geneesheer ‘n oplossing kon vind nie: hy skryf in sy dagboek dat die pyn met tye so erg is dat hy net van hierdie aarde af wil verdwyn, om nooit weer terug te keer nie. Ek dink dit het ‘n groot rol gespeel in sy depressie en sy heroïenverslawing. Dalk is hierdie ‘n kort kaddisj vir hom.

RB: In die bundel se voortgesette oopvlekking van die waarheid oor duiwe, tref die leser ‘n hele aantal motto’s by gedigte aan. So is daar die reeksgedig “vir ‘n uiltuin” in afdeling 1, wat ‘n aanhaling van William Blake as motto het en dan reëls van Omar Khayam as onderafdelings gebruik. Ons vind ook verskeie sitate in die gedigte, wat die leeservaring betekenisvol impakteer. Al hierdie wegwysers lei die leser na simboliese moontlikhede en vou die bundel intertekstueel oop.

Is ek reg as ek beweer dat jy op hierdie manier spanning skep tussen verskillende waarhede, Gisela, en dat die leser ‘n ontstuimige vlug te wagte kan wees?  Ek wonder ook hoe jy te werk gegaan het in jou keuses: wanneer was die gedig eerste en was die motto soms die inspirasie? Gebruik jy motto’s oor die algemeen dikwels as wegspringplek vir jou skryfwerk?

GU: Elke sitaat wat in bogenoemde gedig voorkom, kan in die Uilhuis gevind word. Ek laat dit aan lesers oor om elkeen op te spoor, as hulle sou belangstel. Ek het ‘n insiggewende boek oor Helen Martins gelees, genaamd This is my world. The Life of Helen Martins, creator of the Owl House (1997) deur Susan Imrie Ross. Dit het hierdie aanhalings uitgelig en hoe en waar hulle in haar huis gevind is. Ek het ook die Uilhuis in 2011 besoek en dit was lewensveranderend. Miss Helen se energie kraai nog koning in haar huis en oor die werf heen.

Gewoonlik skryf ek die gedig eerste, waarna die motto na die pype van die gedig dans. Ek het byvoorbeeld die Uilhuis-gedig as een lang gedig geskryf, waarna ek dit gedurende die hersieningsproses in kort dele opgedeel het, elk met ‘n aanhaling wat na aan haar hart was.

Ek dink nie ek het probeer om onstuimigheid in die bundel te skep nie, dit het bloot maar so by my aangekom. Ek dink dis soms goed vir lesers om die witwater van ’n gedig te ervaar in plaas daarvan om in die slik en waterplante vas te val.

RB: In verskeie gedigte word religieuse begrippe aangespreek, gekritiseer of selfs verwerp. Verskillende godsdienste word onder die loep geneem, hetsy uit die ek-spreker, die digterspreker of ‘n ander karakter se oogpunt.

Hoe kulmineer hierdie ondersoeke in die kort gedig “urban hymn” op bladsy 82  – wat Walt Whitman se woorde oor liggaam en siel oproep? Dit tref my ook dat “urban hymn” die laaste gedig in die bundel sou wees, as dit nie vir die nawoord was nie. Hoe beduidend is hierdie plasing in die bundel?

 

urban hymn


daar was ’n kerktoring
sonder duiwe maar met wolke en whitman
iewers was daar son en eindelose drade
i sing the body electric   

Walt Whitman se woorde lui:                               

 

 I sing the body electric
I celebrate the me yet to come
I toast to my own reunion
When I become one with the sun

GU: Ek dink nie enige Afrikaanse digter wat sy of haar sout werd is, kan sommer die Afrikaanse Bybel buite rekening laat nie, omdat daar net te veel verwysings daarna in ons taal is: dink maar aan die woord “jobstrooster”. Dis veral die poësie onderliggend aan die 1933- en 1953-vertalings wat in my kop vasgelê is, dink maar aan Psalm 23 se “hy maak my hoof vet met olie”. Om metafore of verwysings uit die Bybel te gebruik in my gedigte is iets wat outomaties en onbewustelik na vore tree.

Wat “urban hymn” aanbetref: jy is in die kol dat dit op ‘n stadium die slotgedig was. Ek het baie gewik en geweeg voordat ek “nawoord” in die eindposisie geplaas het, maar die oorweging het gewen omdat ek ‘n sterker klem op die programgedig wou plaas: full circle, soos hulle in Engels sê.

Walt Whitman se poësie het ek eers werklik begin te lees terwyl ek my proefskrif oor die digter Mary Oliver gedoen het. Hy was haar grootste mentor al het sy hom uiteraard nooit ontmoet nie. Haar opstelle oor hom het my nuuskierig gemaak oor sy gedigte wat so uitgestrek is soos die prairies. “I celebrate myself” was so ongewoon en flagrant vir ‘n digter van die negentiende eeu en dan was hy nog boonop so cheeky om homself as ‘n Amerikaanse digter uit te basuin en nie as deel van die Engelse kanon nie. En die versreël – “I sing the body electric” – was vir my so modern vir iemand van sy tyd, dit klink meer soos ‘n reël wat uit cummings kon kom.

RB: Gisela, jy het so ‘n hegte, veelvlakkige bundel vir ons gegee. Ek wil darem baie graag stilstaan by die sereniteit, verganklikheid en oordenking van die reeks wat afdeling 5 volmaak – “vir ‘n zoeloeland-boeddha”.

Hier vind die leser helderheid, onskuld en ‘n momenteel koesterende natuur.  Daar is egter heelwat aksie –  hierdie is nie ‘n passiewe vrede nie, eerder ‘n rare vreugde. Jy het Boeddhistiese filosofiese begrippe gebruik om bepaalde gevolgtrekkings in jou gedigte te ondersteun en insigte uit te bou. Kan ek hierdie afdeling in die lig van ander musiek en liedere in die bundel ‘n boeddhistiese psalm noem? Ek weet nie eers of daar so iets is nie.

In hoe ‘n mate integreer jy Oosterse skryftegnieke en vaste vorme in jou digkuns? Waar soek ons die duiwe om die boeddha?

GU: Ek hou baie van jou nuutskepping, Boeddhistiese psalm, René!

‘n Westerling kan uiteraard nooit werklik Oosterse tegnieke vervolmaak nie, veral nie in ‘n taal waarvan die etimologie so fundamenteel verskil nie. Ek het in hierdie bundel met weinig vaste vorm gewerk, omdat ek oor so ‘n lang tydperk daaraan gearbei het. Ek wou die vrye versvorm behou omdat ek nie die bundel te laslappie-agtig wou hê nie. Dit gesê, vereis die vrye vers ook baie dissipline en struktuur, net van ’n ander aard as prosodiese vers.

Ek het hierdie gedigte-reeks geskryf in 2012, so ‘n paar jaar nadat ons vir vyf maande by die Buddhist Retreat Centre in Ixopo, KZN, gewerk het. Die kritiese leser sal opmerk dat die haikoes nie elke keer aan die sillabetelling voldoen nie, maar hier het ek eerder iemand soos Jack Kerouac se siening oor die haikoe gevolg wat nie so streng hou by die oorspronklike digkonvensies nie. Ek het egter intussen ook haikoes geskryf wat daarby hou, maar ek vind hulle minder treffend.

Ek het die essensie van die retreat probeer vasvang, die samesmelting van Boeddhisme wat posgevat het in die nat grond van die Natalse platteland; die mistigheid, die Zoeloevrouens se kleurvolle uitrustings en kopdoeke, die asemrowende Chibinivallei wat netsowel uit die eerste sin van Alan Paton se Cry, the beloved country, kon kom. Die reeks het maklik uit my gevloei.

RB: Die leser se speurtog na die waarheid oor duiwe meander deur jou genealogiese verse, sketse van oumas en oupas. Net soos die dogtertjie in die eerste gedig, het die vader,  oumas oupas en ander wesens ook op ‘n eiesoortige manier vasgevang gebly – sommige deur voorouerportrette of liefde en sommige deur vibracrete-versperrings.

Ons word begelei deur interteks en gedigte met bekende skrywers, Antjie, NP,  André, Ingrid, Ernst van Heerden, Gert Vlok Nel, gedigte oor skilderye. Vernietigende misdaad in die land kom aan die bod. Daar is ook nog kleuterrympies en kwaai juffrouens.  ‘n Paar kombuisruimtes kan met groot vrug bepeins word. Hierdie onderhoud is maar ‘n dun bolagie van al die ontginning en vrae wat moontlik is.

Wat ‘n vreugde om so ‘n volwaardige debuut te ontvang.  Dankie dat jy al my afdraaipaadjies geduldig gevolg het om my vrae te kan beantwoord, Gisela.

Mag hierdie bundel vlerke sprei en vir jou alles wees waarop jy gehoop het.

Is daar nog een laaste gedig wat jy wil uitsonder om hier met ons te deel?

GU: Dankie dat jy saam met my deur die tonneltjies en draaijies geloop het, René. Graag deel ek die volgende gedig met lesers:

 

geel sambreel

             I’m jealous of the rain
            that falls upon your skin
            it’s closer than my hands have been
            I’m jealous of the rain
                        Labrinth

 

jy het my nie weer besoek nie
jou geel sambreel hier vergeet
 

ek skilder op die donkerte prewel
onvoltooide mantras teen die son
 

die buislig flikker in verblindende grepe
 

ek hoor jou soos ver-af tabla en sitar
jy was my indiese moeson
 

die droë seisoen het aangebreek
jou geel sambreel steeds hier

 

Onderhoud met Christo van der Westhuizen (Chrisalis)

Monday, August 19th, 2019

 

Christo van der Westhuizen

gesels met Marlies Taljard oor sy digbundel, Chrisalis

Ek het `n afspraak om 1-uur vir koffie met Christo van der Westhuizen. In die luukse Boardwalk-kantoorkompleks wag ek in die raadsaal van BRAND et al, waarvan Christo die besturende direkteur is. Wanneer hy inkom, kyk ek na die boeke op die rakke – baie letterkunde en teorie. “Dié waarvoor daar nie by die huis plek is nie,” glimlag hy. Op `n vertoonrakkie staan Chrisalis, sy debuutbundel wat pas by Naledi verskyn het met die pragtige, kleurvolle vlinder-voorblad. Ons stap die paar treë na een van die restaurante wat reg langs die Boardwalkmeer geleë is. Op pad vertel Christo reeds dat skryf `n integrale deel van sy lewe is – hy is immer aan die skryf: in die vyf minute tussen vergaderings, op pad werk toe, saans tot 3-uur in sy tuin langs `n vuurtjie. Hy het verskeie plekke in die tuin waar hy kan vuurmaak, en hy steek die een vuur na die ander aan soos hy van een plek na die ander verskuif.

Skryf is vir hom nie `n esoteriese of eteriese proses nie. Hy wag nie vir die muse nie, maar skryf getrou (altyd “iPad byderhand” – p.43) soos `n pianis sy daaglikse vingeroefeninge doen. Skryf is `n honger wat gestil moet word; dit word sowel `n roetine as `n dissipline. Soms kom die gedig weliswaar byna in sy finale vorm aan, maar as perfeksionis werk hy sy gedigte fyn af. Oor die jare heen het hy twee kritiese lesers gehad, albei bekende digters en hy lúister nou nog na hulle. In hierdie stadium, sê hy bykans verlig, begin hy stadig maar seker self besef of ‘n gedig werk of nie. “Dit het my lank geneem om by die punt uit te kom, en daarvoor is ek veral Johann de Lange innig dankbaar vir sy mentorskap. Ek glo elke digter moet `n mentor of kritiese leser hê … sy oog help jou as ‘t ware om jou stem te vind. In die meeste gevalle word digters wat mentors gehad het, later self mentors vir ander digters.”

Vorm is vir hom belangrik – die insigte van die Formaliste maak vir hom sin, soos blyk uit die gedigte “fabula en sujet”, “Literariteit, `n psalm van Šklovskij” en “Die reïnkarnasie van Petrograd”.

Die grootste uitdaging vir hom is om gedigte te skryf wat deur die deursneeleser verstaan kan word, hoewel hy nie wegskram van die meer abstrakte vers nie. Geen gedig mag egter slordig gekomponeer word nie. Poësie gaan immers nie net oor wát jy sê nie, maar ook oor hóé. Vertikale en horisontale klankkontinuering speel dikwels `n belangrike rol, en metafore, simbole en woordspelings moet wérk – dit neem tyd, soms jare om `n gedig behoorlik af te werk.

“Wie is jy?” vra ek later toe ons koffie voor ons staan. Hoewel hy `n suksesvolle sakeman is, kom Christo uit `n eenvoudige agtergrond en het hy aanvanklik nie eens daaraan gedink om te gaan studeer nie, bloot omdat daar nie geld was nie. Nadat hy eers ondergronds in `n myn gewerk het, het hy aan die UOVS gaan studeer en behaal hy uiteindelik `n D Litt et Phil aan Unisa. Vroëer jare het hy gereeld – tóé as PC van der Westhuizen – boekresensies geskryf, “in die dae toe Elfra Erasmus nog boekeredakteur by Beeld was”.

Hy was sowat elf jaar lank `n dosent in onderskeidelik Media Studies en Literatuurwetenskap. “Hoekom die akademie?” vra ek. Met `n vonkel in die oog sê hy: “Omdat ek ook soos my een Afrikaansprofessor sabbaticals wou neem en in my kamerjas en pantoffels by die huis lê en artikels skryf.”

Hy verlaat die akademie om kopieskrywer vir die radio te word waar hy vir bepaalde stemme kon skryf. Dit is juis die klankkwaliteit van die digkuns wat steeds sterk tot hom spreek. Uiteindelik is dit is egter die konseptuele aspek van Bemarking wat hom so gefassineer het dat dit steeds sy beroep is. Hy noem homself `n brand strategist, oftewel `n handelsmerkstrateeg – `n woord wat nie naastenby so glad van die tong vloei soos sy Engelse sinoniem nie. Handelsmerkontwikkeling, benadruk hy, kan nie met die skryf van reklametekste gelykgestel word nie. Soos die letterkunde, werk dit met metafore en simbole. Dit is `n kreatiewe proses wat nie bloot aangeleerde vaardighede behels nie, maar is – soos die skryf van gedigte – `n uiters kreatiewe proses. Hy verduidelik op sy LinkedIn-profiel: “In an era in which the rapid semantic evolution of the term ‘brand’ signifies the direct correlation between marketing success and continued business relevance, I cannot imagine anything more satisfying than playing a part in engineering and/or (re)positioning brands – as products, as organisations, as people.” En ja, sy werk en sy digaktiwiteit is nie van mekaar te skei nie; beide vereis `n kreatiewe aanleg en ingesteldheid. Daarom is hy die ideale persoon om die Avbob-gedigprojek wat nou in sy derde seisoen is, te dryf.

En, tong-in-die-kies, tipeer die volgende vers `n aspek van Christo as digter:

Aapplous

die klein digter is met afsondering behep

dog heimlik afgunstig op die groot seleb-

akteur, -sanger, -liriek- en -romanskrywer

wat hom met flou kuns vir applous beywer

(Ongepubliseerde gedig)

Gegewe die feit dat hy baie vroeg begin het om gedigte te skryf – die gogga het gebyt toe hy as eerstejaarstudent weekliks Daniel Hugo se skrywerswerkwinkel bygewoon het – waarom publiseer hy nou vir die eerste keer? Daar is nie `n kort antwoord op dié vraag nie. Dalk omdat die gedigte volgens sy mening nie behoorlik afgewerk was nie, dalk omdat hy nie seker was van die kwaliteit nie. Dit was egter Johann de Lange wat hom aangemoedig het om sy werk te publiseer. Uiteindelik is `n klompie van die gedigte wat jare al “in die laai lê” afgestof en in Chrisalis gepubliseer; die meeste is egter nuwe verse.

Gevra of gedigteskryf vir hom `n stokperdjie, `n weerligafleier of terapie is, antwoord hy sonder aarseling: “Aldrie!” Gedigte skryf is vir Christo soos om asem te haal: “Ek is nie `n groepsmens nie en het net `n handvol spesiale vriende en kollegas, maar ek is nooit eensaam nie.” Hy slaap min, skryf voortdurend, werk af, herbedink, beplan in sy kop terwyl hy ry – die lang pad roep gereeld, dan moet iets úít. Soms is `n enkele woord vir hom die sneller, soms `n gebeurtenis, álles is prikkels, soos die handgeskrewe advertensie wat hy `n jaar of wat gelede iewers in Johannesburg opgelet het teen `n straatpaal, met die woorde: “Abortion: quick, cheap & pain-free.”

Uitkopie

`n ongenotlike quicky sit Rosie op die paal

en nou lê sy oopgeskil voor die kil kwak

met sy ystertang en langsteelknyper

laat hy haar na haar asem snak

.

sonder om blom of botsel te verdoof

knak hy haar stingel soos beloof

die vonnis op die straatpaal

bly deur haar kop maal

.

abortion:

quick, cheap & pain-free

soos die woord sê, come to me

die skrif is aan die muur

.

klein Ongewens klou en skop vergeefs

sy hart stuipend, gekneus

`n verwerpte psalm word apokrief

uitgeskeur

.

Hy verwys dikwels na TT Cloete wie se werk `n groot indruk op hom gemaak het. Die iPad kom uit, hy wys `n semi-afgehandelde gedig wat ek met sy toestemming hier mag wys:

Leëser

met soveel lus ontkorrel jy die stingel

en pars my woorde tros vir tros

ook die vrottes oftewel die skynrosyne

word uit die wingerd verlos

.

ek raak opeens besitlik

op my uitgelekte woordeskat

met jou wat so onlesbaar sluk

is my voorland ‘n leë klinkervat

.

Ek vra oor die belang van `n aantal gedigte oor skilder. `n Skilder is wat Christo in sy hart die graagste sou wou wees: die fantasie van die ateljee bekoor hom, die absolute stilte, die afsondering en die totale afwesigheid van administratiewe pligte!

So tussen die vrae wat ek voorberei het deur, kom ons elke keer terug na `n gedeelde belangstelling: die literêre teorie. Die bundel lê oop op p.44:

Literariteit, ‘n psalm van Šklovskij

al dig ek ook in die skadu van skyndood

ek sal geen beeldspraak vrees nie

sinekdogee en metonimia verkwik my

en die metafoor vertroos my

my pyn het ek vir kunsgrepe verruil

nou blink my wonde in rym

in die raaisel van die poësie

sal ek met behae

tot in lengte van dae

tussen die lyne skryf

Christo vertel van die dosente wat hom `n liefde vir die literêre teorie gegee het: Ina Gräbe, Marisa Keuris, Marianne de Jong. Ons praat oor die Russiese Formaliste en die belangrikheid van vorm in die poësie – eintlik in alle kuns. Verstegnies móét `n vers werk. Dit is waar die meeste afronding ingaan, erken hy. Hy bewonder digters wat dié kuns vervolmaak het. Sy gunsteling eietydse digters sluit – onder meer – in Johann de Lange, Johan Myburg en Daniel Hugo. Hulle skryf verse wat gestroop is van kwaksalwers, en is hoogs leesbaar. Vir hom is die omsetting van fabula na sujet belangrik, om die blote feite in `n artistieke produk om te sit:

met die swaar bewyslas op my skouers

pak ek elke sonde, netjies geëtiketteer

op die koffietafel langs my uit en formuleer

my onryme verweer (…)

(p.43)

Christo erken dat hy eintlik ten dele steeds akademikus is, en daarvan getuig baie gedigte in Chrisalis, veral die gedigte in Afdeling III (“Die kuns afvra”) waarin die metatekstuele nadenke oor tekskonstruksie belig word. Dit is ‘n afdeling waarin dikwels vergelyking met die praktyk van ander digters voorkom. Die gedig “Kunsgreep” (p.32) is vir my `n kerngedig wat prakties demonstreer hoe die kunsgreep ingespan word om die feite na kuns om te skakel:

eers op vyftig

ontsyfer ek onvlytig

dié stokou geheim:

.

elke onware rym

is klinkklaar ‘n guns-

tige kans vir ware kuns

Met `n tweede koppie koffie voor ons debatteer ons die aard van die kunsgreep en vervreemding – kernkonsepte van die Russiese Formaliste. Ons kom ooreen dat die vervreemdingsbeginsel waarskynlik, op `n ironiese wyse, `n kiem vir postmodernistiese kuns was en dat die postmoderne “opstuur”-beginsel en die disintegrasie van die sujet (literêre teks) die uiterste vorm daarvan is. Christo bieg dat hy in sy hart baie waarde heg aan ouer kritici soos die New Critics, hoewel hy as teoretikus merendeels op die poststrukturalisme gekonsentreer het.

Self probeer hy dinge al meer eenvoudig hou. Roman Jakobson se kommunikasiemodel is vir hom `n belangrike riglyn: “Ek glo die boodskap wat die sender uitstuur moet sonder te veel geraas by die ontvanger uitkom.” Sy beginsel is: “Dis maklik om buite die boks te dink; dis moeiliker om binne die boks te dig.” Volgens hom kan die esoteriese en/of abstrakte gedig `n maklike uitweg raak as mens nie pasop nie – as tien ervare lesers dieselfde gedig lees en by tien uiteenlopende interpretasies uitkom, is die kans goed dat interpretasie – en nié die gedig nie – die eintlike kuns word. “Natuurlik lees lesers verskillend, en natuurlik word elk se ervaring van die teks bepaal deur sy/haar unieke agtergrond, maar ek vermoed te veel gedigte word Rorschach-grappies. En dan wonder mense hoekom so min mense poësie lees, dalk omdat daar `n naïewe onderliggende idee is dat slim mense komplekse gedigte skryf.”

Sy motto is om so duidelik as moontlik te weet wat jy wil sê wanneer jy skryf. As brand strategist moet jy `n strategie hê, `n plot, `n punt – wat dit ook al mag wees, anders koop die kliënt dit nie / lees die leser dit nie. Dit is hoe gedigte ook werk. Hier haal hy die filosoofvriend Keith Dowling aan: “Any philosophy you can’t use, is bullshit.” (En ja, gaan kyk maar hoe eenvoudig dog vernuftig die digter woorde gebruik. Hierdie bundel bewys vir my – MT – as leser weer eens die waarde van beplanning, ‘n duidelike betoog en goedgekose kunsgrepe vir `n suksesvolle digpraktyk.)

Die gedig “Oop plek” (p.41) lewer kommentaar op die “nuttigheid” al dan nie van poësie en eindig met die stelling: “ … al wat die poësie regtig het / is die alomteenwoordige nieleser”. Christo se kommentaar op dié stelling is dat indien iemand jou sou vra of jy van musiek hou, sou jy waarskynlik sê “Ja”, al hou jy dalk net van `n sekere soort musiek, al luister jy nooit Bach of Beethoven nie. Insgelyks lees ons nie almal “swaar” poësie nie, maar is daar tog gedigte wat vir ons “mooi” is, al is dit dan gedigte wat ons destyds op skool moes lees of iets wat ons op Facebook gesien het. Die meeste van ons hou dus wél van poësie!

Ons kuiertjie staan einde se kant toe. “Hoe sou jy jou eie styl beskryf?” vra ek. “Verspreking, soos `n goeie digtersvriend eens uitgewys het,” kom die antwoord sonder om lank te dink – die soeke na betekenis, peuter met woorde, kompulsief skryf, vernuf, strategie. Strategie is die bymekaarsit van alledaagse dinge, konsepte, gedagtes en stories in ‘n nuwe geheel om iets te sê, om `n spesifieke punt te maak. Dit is ook die kernbeginsel van branding. Die iPad kom weer uit, hy wys my nog `n gedig-in-wording:

Wou die ondersoekbeampte weet

ek het my vanoggend as vermis gaan aangee

waar is jou kop? wil my vrou al jare weet

jy is beslis nie hier nie

.

hoe sou u die vermiste beskryf?

kop van lyf geskei, so `n stuk oor vyftig

`n introvert wat baie praat, asof dit sou help

.

ek vind myself in `n benarde posisie

hoe verduidelik ek aan hom

ek is self oor die verskynsel verstom

.

waar begin mens soek?

in die bietjie wat oor is

of die baie wat weg is?

.

alles dui daarop

dink ek hardop

u sal my spoor in my verse kry

.

outobiografies

en allermins metafories

dis alles daar, annekdoties

.

let veral op dié leidraad

dáár waar ek klinkend rym

versteek ek uit gewoonte elke geheim

.

só word die spoor stelselmatig

in gedig na gedig

verdig

.

maar of julle my ooit weer sal kry

is `n ope vraag

ek het in eenvoud vervaag

.

Ten slotte wil ek weet wat Christo se gunstelinggedig in Chrisalis is. Hy blaai na p.57. Dis `n liefdesgedig. Ek het voorheen gesê ek is bly dat hy homself weerhou het van die tranerige, afgesaagde liefdesgedig. Maar hierdie gedig handel oor sy seun wat hy eers op 49-jarige leeftyd gekry het:

Wonderwerk

(Vir Christian James)

.

met elke sonsak is ek `n dag ouer

en slyt ons tyd saam al gouer

.

só stap ons in mekaar se skoene voort:

.

jy word by die dag vinniger groot

en Pappa kom al nader aan die dood

.

maar, Boeta, dit is presies soos dit hoort:

.

knoop jou veters intussen styf vas

my twaalfs sal jou weldra perfek pas

 

 

.

.

Onderhoud: Vandag is boordensvol. Pablo Neruda (vert. De Waal Venter)

Friday, July 19th, 2019

Vandag is boordensvol:  Pablo Neruda in Afrikaans.

Vertaal deur De Waal Venter. (Naledi, 2019) 

’n Onderhoud met de Waal Venter deur Gert Brits

De Waal Venter

  1. Hoe het jy Pablo Neruda ontdek?

Neruda is een van die bekendste digters van ons moderne tyd. Hy is al beskryf as die belangrikste digter van die twintigste eeu en die belangrikste digter wat in ’n Europese taal geskryf het. Dit is veral sy vroeë liefdesgedigte wat oral in die wêreld gewild is, ook in Suid-Afrika.

Ek het in my jonger jare kennis gemaak met sy verse in vertaling, hoofsaaklik in Engels. Die hartstog en aardsheid van daardie verse was vir my aantreklik en ek het gewens ek kon dit in die oorspronklike taal lees. Eers baie jare later het ek my kennis van geskrewe Spaans in so ’n mate verbeter dat ek sy verse in die oorspronklike taal kon geniet. In ongeveer 2011 het ek begin om van sy verse te vertaal en die proses is nou nog aan die gang – hy het ’n baie groot oeuvre.

 

  1. Kan jy geloofbaar vertaal as jy Spaans nie goed ken nie.

Ek het ’n voldoende leeskennis van Spaans, maar nie van die spreektaal nie. Ek het nooit die geleentheid gehad om in ’n Spaanse spraakomgewing te wees nie. Daar is nadele daaraan en ook voordele. Die nadele is dat mens nie met Spaanssprekende mense in hulle taal kan praat en hulle reaksie en terugvoering kan kry nie. Mense wat Afrikaans en Spaans goed magtig is, is dun gesaai. Gelukkig ken ek darem ’n paar.

Die voordeel is dat jy met hoofsaaklik leeskennis, ekstra versigtig is wanneer jy vertaal, wetende dat jy nie kan bekostig om foute te begaan nie. Foute kom wel voor in vertalings. Een voorbeeld is in die gedig “Algunas bestias” (’n Klompie gediertes).

In die begin van die gedig is daar die Spaanse reëls:

“ … el hormiguero monacal pisaba

con meliodoso pie la selva …”

My vertaling:

“… die monnikagtige miervreter
het met musikale voete deur die oerwoud gestap …”

’n Bekende Engelse vertaler het een reël só vertaal:

“… the monastic ant-heap was melodiously …”

Hoekom “miershoop” en nie “miervreter” nie? ’n Wandelende miershoop? Die woord “hormiguero” is wel “miershoop”. Wat hier gebeur het, is dat Neruda eintlik “oso (beer) hormiguero” bedoel het, wat “miervreter” beteken. Ek vermoed dat in die spreektaal die “oso” maklik weggelaat word wanneer daar van ’n miervreter gepraat word.

Nog ’n voorbeeld is in die gedig “Jy speel elke dag” waarin die Spaanse reël voorkom: “Pasan huyendo los pájaros.” ’n Vlot Spaansspreker sal maklik praat van die voëls wat verbyvlieg – voëls vlieg mos. As jy mooi kyk na die teks, sien jy daar staan eintlik: “Die voëls vlug verby”. In die gedig is “vlug” ’n sterk tema.

 

3. Neruda het ’n massiewe digterlike oeuvre gelewer – hoe verteenwoordigend is jou weergawe in Boordensvol?

Party literators praat van “Die Twee Nerudas”. Die een Neruda het duidelik politieke gedigte geskryf. Die ander een het die bekende liefdesgedigte en in ander interessante vorms geskryf. Dit word algemeen aanvaar dat die “Politieke Neruda” se werk min of geen literêre waarde het nie. Hy het dit in diens gestel van sy oortuiginge as sosialis en kommunis. Ek het geen van hierdie verse vertaal nie.

In Vandag is boordensvol het ek probeer om in ’n relatief kort bestek so verteenwoordigend as moontlik te wees van die nie-politieke verse oor die hele verloop van sy lewe. Daar is gedigte uit sy beroemde “Twintig Liefdesgedigte”, die “Residencia en la tierra I en II”, sy “Kapteinsverse”, sy Odes en “Memorial de Isla Negra”. Die bundel bevat ook al twaalf die canto’s uit “Alturas de Macchu Picchu” (Die hoogtes van Micchu Picchu).

 

4. Waarom is Neruda se oeuvre so polities gelaai (hy is beskryf as ‘n ‘militante kommunis’) en hoe hanteer jy dit in jou projek?

Voor die Spaanse Burgeroorlog (1936 tot 1939) het Neruda in Spanje gewerk as konsul. Hy en Federico Garcia Lorca het goeie vriende geword. Hy het ook vriende geword van ander Spaanse en Franse digters. Genl. Franco se fasciste het al hoe meer mag in die hande gekry en hulle is teengestaan deur mense soos Lorca en ander kunstenaars. Dit word algemeen aanvaar dat Lorca deur die fasciste tereggestel is. Dit het Neruda diep getref en was waarskynlik die hoofoorsaak dat hy by die kommunistiese party aangesluit het.

Neruda se kommunisme was eerder ’n sterk sosialistiese oortuiging, as wat dit ’n ondersteuning van die kommunistiese staat se realpolitiek was. Hy het hom vereenselwig met die gewone en arm mense, veral van Suid-Amerika. Sy Canto General en veral die twaalf canto’s van die “Alturas de Macchu Picchu” (Hoogtes van Macchu Picchu) is ’n duidelike voorbeeld hiervan.

Ek het geeneen van Neruda se kennelik politiese gedigte vertaal nie, aangesien kritici saamstem dat daar min poëtiese meriete in daardie verse is.

 

5. Hoe belangrik is vertaling tans in ons Afrikaanse poësie?

Dit is belangrik vir ’n taal en letterkunde om gevoed en verryk te word uit ander tale en letterkundes. Gelukkig word daar tans heelwat uit ander tale in Afrikaans vertaal en so word Afrikaans ook in ander tale vertaal. Mens dink aan Cas Vos se “Paradiso” en “Die Goddelike Komedie”, vertalings uit Dante Alighieri se “Divina Commedia”. Of Marlise Joubert se samestelling van verskeie vertalers se vertalings van Afrikaanse gedigte na Engels, nl. “In a burning sea”.

Ons leef in ’n wêreld wat ons selfs twee dekades gelede nie baie bekend sou kon gevind het nie. Wêreldkulture en tale word toenemend met mekaar in verbinding gebring deur die ontsaglike mag van elektroniese kommunikasie. Geen taal kan bekostig om afgesonder te bly van die invloede van ander bewoners van hierdie planeet nie.

 

  1. ’n Mens sou kon sê dat Neruda op sensualiteit gefikseer is, eerder as op die sterk erotiese – bv. in sy Kapteinsvers Die koningin – wil jy sy liefdespoësie karakteriseer?

“La Reina” is een van Neruda se mooiste gedigte, maar nie een van sy mees tipiese nie. Die erotiek is baie gedemp en die digter konsentreer eerder op die eienskappe van die beminde wat nie beter is as ander vroue nie, maar tog het hy haar baie lief.

Neruda was ’n meevoerende digter van die liefde. Liefdesgedigte vorm die kern van sy oeuvre en hy het liefdesgedigte geskryf tot aan die einde van sy lewe. In 1971 het hy ’n Meksikaanse joernalis vertel dat liefde sy hooftema is. Hy het toe ontken dat politieke sake essensieel vir sy poësie is. Hy het gesê: “Wat is essensieel? Dit is om te ontdek wat mens werklik voel elke oomblik van jou lewe.”

Mens kan dit sien heel aan die begin van sy loopbaan as digter toe hy in sy gedig “Sensación autobiográfica” (Outobiografiese ervaring) gestel het dat hy ’n boom wil plant, ’n boek wil skryf en ’n kind saam met ’n vrou wil hê. In 1965 het hy vir Mario Vargas Llosa gesê dat sy raad aan ’n jong digter is om aan te hou om liefdesgedigte aan sy beminde te skryf, want “poësie ontstaan as kommunikasie tussen twee minnaars”.

.
  1. Hoe pas jy jou poëson-teorie (oorheersing van die onbewuste in die skeppingsproses) toe op vertalings?

Die “poëson” is my benoeming vir die werkswyse (eerder as teorie) wanneer ’n gedig geskep word. Om streng te vereenvoudig: ’n poëson is ’n idee (konsep, gedagte) wat in ‘n gedig vervleg is met ander poësons om die bousel van die gedig tot stand te bring. ’n Poëson is nie noodwendig duidelik uitgespel en omlyn nie, maar moet dikwels deur die leser “ontrafel” word uit die matriks van die gedig. Poësons speel op mekaar in, in die gedig. Die term “poëson” is deur my geskep om die begrip hanteerbaar en kenbaar te maak.

Na my mening gebruik alle digters hierdie konsep wanneer gedigte geskep word, al dink hulle nie daaraan as sulks nie. Die werking van die poëson is hoofsaaklik onbewus. Rasionele denke speel ’n rol in die vorming van die gedig nadat die onbewuste skeppingsproses vorm gekry het.

In vertaling speel die poëson ’n mindere rol omdat die vertaler met ’n reeds gevormde gegewe werk. Maar wanneer die vertaler konsepte in ’n bronteks moet oorsit in ’n teikenteks, gebeur dit dikwels dat dit nie direk uit een taal na die ander omgesit kan word nie. Dan moet die vertaler, nes ’n digter, put uit sy onbewuste en ’n poëson ophaal wat die verlangde uitwerking kan hê.

 

  1. Jy is ook ’n sterk grafiese kunstenaar, veral met jou ‘fotografikas’ – wat het jy probeer uitlig in die omslag-illustrasie van Vandag is boordensvol?

My term “fotografika” beteken die kunswerk wat geskep word wanneer verskillende media ingespan word en vermeng word om iets nuuts tot stand te bring. In hierdie geval is een van die media fotografiese materiaal.

Ek het die omslag-illustrasie geskep deur ’n pentekening te maak, gebaseer op ’n bekende foto van Neruda. Dit is verder afgewerk met waterverf en toe elektronies met verskeie toepassings afgerond. Ek het probeer om Neruda se ietwat dromerige, ligtelik melancholiese en tog diep menslike warmte vas te vang.

 

  1. Hoekom het Neruda odes aan doodgewone goed soos tamaties (en chips) geskryf?

Neruda se liefdesgedigte wat hy as baie jong man in sy twintigerjare geskryf het, was van sy gewildste onder die breë publiek van Suid-Amerika. In later jare het hy gedigte in verskillende style geskryf, byvoorbeeld “Residencia en la Tierra I en II” in 1933 en 1935. In 1950 het hy sy magistrale “Canto General” geskryf.

In 1954 het hy besluit om weer sy oorspronklike gehoor, die werkers, die “gewone mense” van sy tuisland, aan te spreek. Hy het toe gedigte geskryf in die versameling “Odas elementales”. Odes in eenvoudige, direkte taal oor die gewone dinge in mense se lewens. Odes aan die tamatie, ’n kastaiing, ’n tuna in die mark, ’n horlosie, ’n boek, gestrykte klere en aan wyn! En dit het groot byval gevind by sy groeiende getal lesers oral in die wêreld.

 

  1. Hoekom ”Boordensvol”?

Die titel “Vandag is boordensvol” is ontleen aan ’n reël uit die gedig “8 September” wat in die bundel opgeneem is.

“Hoy, este día fue una copa plena …”

Direk vertaal is dit: “Vandag, hierdie dag, was die beker vol”. ’n Bietjie meer vrylik vertaal: “Die dag was oorlopens vol”. Maar ek het die pragtige Afrikaanse uitdrukking “boordensvol” gebruik en die teenwoordige tyd gebruik. Ek dink die titel lewer kommentaar op die rykdom, die oorvloed, van meevoerende, ontroerende poësie wat hier aangebied word.

Onderhoud met WJ (Bill) Henderson (Die Geleerde Digter)

Friday, June 7th, 2019

 

Martjie Bosman in gesprek met WJ (Bill) Henderson oor Die Geleerde Digter band 1–3 [1]

 

Bill, jy het ’n indrukwekkende akademiese loopbaan in Suid-Afrika gehad en het in Suid-Afrika en die buiteland erkenning gekry, met talle navorsingstoekennings en artikels wat in gesiene internasionale tydskrifte gepubliseer is. Jy is erepresident van die Suid-Afrikaanse Klassieke vereniging en dien steeds op die raad van die redaksie van Acta Classica, die Suid-Afrikaanse tydskrif vir Klassieke Studies.[2] Maar vir hierdie gesprek wil ons graag meer weet van jou vertaling van antieke Griekse poësie. Vertel ons asseblief van die ses volumes vertalings van antieke Griekse poësie en kortliks wat die onderwerp van elkeen van hierdie boeke is.

Die sosio-politieke, kulturele en ekonomiese konteks van die eerste drie bundels was die stadstaat (polis), soos Sparta, Korinte of Atene. In Op Griekse lier val die fokus op die vroeë Griekse liriek, in strenge sin gedigte wat gesing is met begeleiding op die lier, in die geval van ’n gedig se eerste openbare voordrag deur die digter self. Die gedigte is meestal fragmentaries, deur geleerdes versamel van aanhalings deur antieke skrywers (meestal Alexandrynse geleerdes) en papirusvondse; net Pindaros het die geluk gehad om bewaar te word in ’n deurlopende manuskriptradisie. Om hierdie gedigte te rekonstrueer en vertolk is soos om die stukkende Griekse standbeelde en ander argeologiese materiaal weer op te bou en te verstaan. ’n Groot verskeidenheid temas word behandel: seremonie en ritueel, politiek, oorlog, die simposium, die lewe, die liefde, die poësie, outobiografie, oorwinnings by die Olimpiese en ander spele.

      Vir Griekse fluite handel oor die elegie wat met fluitbegeleiding voorgedra is, maar nou sing die digter terwyl iemand anders op die fluite speel. Die gedigte se vorm, in koeplette van alternerende sesvoetige en vyfvoetige reëls, maak hierdie digvorm verwant aan sowel die epos as die liriek. Die temas is grotendeels dieselfde as in liriek, maar met die byvoeging van narratief of vertelling, rou en vertroosting, vriendskap en patriotisme.

      Die berispende stem behandel die vroeë Griekse jambiese gedigte, wat op die jambe (’n kort lettergreep gevolg deur ’n lang lettergreep: ᴗ ‒) gebaseer is. Hierdie digvorm is nie deur ’n musiekinstrument begelei nie; die digter het die gedig voorgedra of miskien geïnkanteer. Die tematiek en toonaard is ook heel anders: hekel, berispe, waarskuwing en vermaning. Die digter ontleed al die euwels in die daaglikse lewe van die samelewing en kritiseer persone, maar kan ook speels terg.

      Met Die geleerde digter verskuif die soeklig na die stad Alexandrië met sy paleis en beroemde biblioteek of Mouseion wat die middelpunt van die Griekse kultuur geword het. Die nuwe regeerders, Ptolemaios I Sotêr en sy seun Ptolemaios II Philadelphos, het wetenskaplikes, ingenieurs, wiskundiges, filosowe, skrywers en digters as gaste in die Mouseion gehuisves. Duisende boekrolle met oud-Griekse tekste is versamel en gekatologiseer, en as basis vir letterkundige ondersoek benut. Twee nuwe genres is geskep: die pastoraal of landelike lied, en die epigram. Eersgenoemde word in Band 1 en laasgenoemde in Bande 2 en 3 behandel.

 

Waarom het jy, wat eintlik van huis uit Engelssprekend is, besluit om hierdie vertalings in Afrikaans te doen?

Uit huis uit was ek eintlik altyd tweetalig. My oupa aan moederskant was ’n Smit, my pa se ma was ’n Prinsloo, terwyl my ouma aan moederskant ’n afstammeling van Britse setlaars, met die van Tee (!), was. Dan was ek op Worcester Seunshoërskool wat tweetalig was, en verder op Stellenbosch en aan Kovsies.

My keuse om op die kort Griekse digvorms te fokus is bepaal deur die groot leemte, wat vertaling in Afrikaans betref, tussen die eposse van Homeros (8ste eeu v.C.) en die tragedies van Aischulos, Sophokles en Euripides (6de–5de eeu v.C.). Daar was reeds vertalings in Engels, Frans, Duits en Italiaans. ’n Ander bepalende faktor was die beleid en aanmoediging aan die RAU om in alle vakke die Afrikaanse vakterminologie uit te bou.

 

Jou MA-verhandeling en doktorale proefskrif het oor die poësie van die Romeinse digter Horatius gehandel, en Latyn was dus eintlik jou eerste liefde. Wat is dit dan van die antieke Griekse digkuns wat jou so bly fassineer?

Ek het agtergekom dat hoe meer ek oor Horatius geleer het, hoe meer ek van sy modelle in die Griekse poësie wou leer ken. Toe het ek toevallig in ’n boek gelees van die instituut vir die studie van die Griekse liriek aan die Universiteit van Urbino, onder leiding van sy beroemde direkteur, wyle professor Bruno Gentili. In die weeklikse seminare is ek aan die rol van mondelinge tradisie en nuwe vondse blootgestel. Ek was, soos hulle in Engels sê, hooked.

 

Jou jongste publikasie, wat in drie bande verskyn het, het die oorhoofse titel Die geleerde digter. Verduidelik asseblief aan ons die titel?

Die regeerders in Alexandrië het die land deur middel van ’n uitgebreide burokrasie geadministreer. Papirus is as skryfpapier oral gebruik. Meer mense kon nou lees en skryf. Digters het nou insae gehad in die ou Griekse literatuur en die nuwe kennis wat in die biblioteek gegenereer is, en kon nou die nuwe kennis in hulle poësie aanwend en die nuwe teikengehoor van geletterde lesers bereik. Dus die “geleerde digter”.

 

Dit gaan dus om gesofistikeerde digters wat vir ’n gesofistikeerde publiek geskryf het. Hoe verskil hierdie pastorale en epigrammatiese poësie breedweg van dié in jou vorige boeke, naamlik die liriese, epiese, en jambiese digkuns?

Die genres verskil ten opsigte van (1) lokaal en gehoor, (2) voordrag, (3) vorm en (4) temas. Die vroeë liriese, elegiese en jambiese poësie is vir ’n openbare seremonie (wyding, herdenking) of private geleentheid (simposium, troue) geskep; hierdie vorms is lewendig, deur die digter self gesing of voorgedra; die gedigte het bestaan uit strofes en vrye metriese patrone; en die temas was soos in Punt 2 bo genoem is.

Die pastorale en epigrammatiese poësie is bedoel vir die hof van die regeerders, die kollegas in die Mouseion en die breër publiek om te hoor maar ook te lees; die pastoraal het die sesvoetige maat (soos by Homeros) gebruik, die epigram die vorm van die elegie, d.i. elegiese koeplette; en die temas is aansienlik uitgebrei om ook herdersliedere, nuwe gode en mites, beskrywings van platteland en stad, grafskrifte, wydingsinskripsies, beskrywings van kunswerke, die aktiwiteite van gewone mense, lof aan lede van die vorstehuis, en meer genuanseerde voorstellings van die liefde in te sluit.

 

In die Inleiding bespreek jy die resepsie van die pastorale en epigrammatiese poësie oor die eeue tot vandag. Een groot glips was byvoorbeeld dat ’n bloemlesing in die botaniese afdeling van ’n biblioteek beland het! Sal jy asseblief so ’n kort oorsig oor die resepsie kan gee?

Dat ons hierdie skat van epigrammatiese poësie besit, is die gevolg van die arbeid van ’n reeks samestellers van Meleagros in ongeveer 80 v.C. tot Konstantinos Kephalos in ongeveer 900 n.C., en van ’n onbekende groep wat die versameling in 950 n.C. geredigeer het, asook pure geluk. Hierdie versameling, die Palatynse Antologie of Bloemlesing (Latyn Florilegium), het weggeraak, totdat ’n student genaamd Claudius Salmasius (Claude de Saumaise) dit in 1606 in die biblioteek van die Palatynse Hertog in Heidelberg gevind het. Dit was as florilegium onder die botaniese boeke gekatologiseer!

Die verdere geskiedenis het soos volg verloop: Maximilianus I van Beiere gee dit as buit aan Pous Gregorius XV vir die Vatikaanbiblioteek (1623); Napoleon kry die versameling, nou in twee bande, van Pous Pius VI en neem dit na Parys (1796); na die Slag van Waterloo kry Heidelberg een band en Parys behou die ander band (1815–1816); ná die Tweede Wêreldoorlog probeer Duitsland vergeefs om die band in Frankryk terug te kry; vandag behou elke land hulle eie band en ’n fotokopie van die ander band.

 

Dit was vir my verrassend om te lees dat daar nog steeds nuwe gedigte op papirusse ontdek word. Sal jy asseblief iets vertel van papirologie?

Met die vernietiging van die Mouseion het baie papirusrolle in die sand van die Sahara verdwyn waar die droë omgewing hulle tot ’n groot mate bewaar het. Groot hoeveelhede is en word steeds teruggevind en gepubliseeer, soos byvoorbeeld die papiri van Oxyrhynchus (el-Bahnasa) in Egipte. Maar lank voor dit is papirus, selfs waarop ou tekste geskryf was, as cartonnage gebruik om mummies mee op te stop en toe te draai. Twee onlangse vondse het groot opspraak verwek: Die eerste is ’n papirus in Keulen, Duitsland, wat van die omhulsel van ’n mummie afgehaal is, en waarop ’n heel nuwe liriese gedig van Sapfo gevind is (kyk Henderson, Tydskrif vir Letterkunde 43.2 [2006] 5–12). Die ander is ’n papirusrol wat deur die Universiteit van Milaan aangeskaf is met 110 totaal nuwe epigramme van Poseidippos. Dit is die eerste maal in meer as twee millennia dat hierdie gedigte weer gelees kan word. Met nuwe tegnologie in die hantering van die omhulsels van mummies kan verwag word dat verdere vondse gemaak gaan word.

 

In die Inleiding skryf jy oor die groot historiese afstand tussen ontstaanstyd van hierdie gedigte en ons tyd, wat die vertaler op een of ander wyse moet oorbrug. Vertel ons asseblief meer van hierdie probleem en hoe dit in die boeke aangebied word.

 Daar is drie elemente waarvan rekenskap gegee moet word: die taal van die Griekse tekste en die ontvangstaal, Afrikaans; die vorm van die tekste; en die konteks waarbinne hulle ontstaan het. Wat die eerste betref, is daar vir die klassikus net een manier om die brug te bou: “taalargeologie”, dit is baie ure se rondgrawe in Griekse leksika om die betekenisse en gebruike van woorde terug te vind; en dan die soeke na ’n geldige ekwivalent in Afrikaanse, Duitse en Nederlandse woordeboeke en gepubliseerde vertalings in ander tale.

Wat vorm betref: die meeste vertalings van klassieke poësie is in prosa, wat vir akademiese gebruik heeltemal voldoende is omdat dit die inhoud in ’n meer verklarende taal omsit, maar weinig van die oorspronklike bondigheid, verloop of ontvouing van gedagtes, die emosionele lading en “asemhaling” van die gedig, figuurlike taal of styl, en vaardigheid van die digter weergee. Vertaling van die pastorale poësie is redelik maklik omdat die langer sesvoetige reël ruimte aan die vertaler gee. In die geval van die epigram, met sy koeplette van sesvoetige en vyfvoetige reëls en baie kort formaat, is dit egter heelwat moeiliker om binne daardie beperkte ruimte reg aan die oorspronklike te laat geskied. Vir die konteks is die vertaler op die navorsing, kommentaar en kritiek van vele geleerdes aangewese om die oorspronklike teks in sy denkwêreld te plaas en oop te lê. In die laaste instansie, egter, kan die oorspronklike nooit presies weergegee word nie; ’n mens kan net hoop om soveel as moontlik van die segging oor te dra. Aan die positiewe kant: ons vertaal nie vir die Grieke nie, maar vir eietydse lesers ‒ so die gedigte moet op hulle eie Afrikaanse voete kan staan.

 

’n Verdere vraagstuk is die totaal verskillende denk- en morele raamwerk in die Hellenistiese era en vandag. Jy skryf byvoorbeeld oor die probleem wat die Britte met pederastiese gedigte gehad het. Hoe moet ons vandag oor hierdie digkuns dink? Het die antieke digkuns hoegenaamd nog iets te sê vir die hedendaagse leser?

Vir die antieke Grieke was die verskeie vorms van die liefde, of eerder begeerte, onder gode, mense of diere aan die godin Aphrodite toe te skryf en dus beskou as ’n mag van buite, normaal en onafwendbaar. In Plato se Simposium is daar juis ’n debat oor die verskillende vorms van liefde (kyk Vir Griekse fluite, bl. 153–156). Veral belangrik was die onderskeid tussen “Hemelse Aphrodite” (Aphrodite Urania), ’n meer verhewe liefde vir net mans met geestelike, morele en intellektuele ontwikkeling as doel (die bekende Platoniese liefde), en “Aphrodite vir die Volksmassa” (Aphrodite Pandêmos), ’n laer, seksuele liefde met vroue wat liggaamlik van aard en vir prokreasie bedoel is. Verhoudings tussen ouer mans en seuns was dus heeltemal aanvaarbaar en eintlik deel van die jongman se opvoeding en voorbereiding as burger. Dit is ook belangrik om te besef dat daar nie uitbuiting van die seuns was nie; inteendeel, daar was streng voorbehoude: geen verhouding met ’n prepuberteitse seun nie; geen betaling aan die seun nie; geen verleiding of verkragting teen die seun se wil nie; geen wellustige of onbetaamlike gedrag nie; en daar is verwag dat die seun ná die verskyning van sy baard ’n heteroseksuele verhouding in ’n huwelik sou aangaan. Ons moet hierdie verskynsel in die antieke Griekse beskawing verstaan en aanvaar eerder as om ons waardestelsel terugwerkend op hulle toe te pas. Daar moet ook onthou word dat hierdie verskynsel nie beperk is tot die antieke Grieke nie; dit word gevind onder ander beskawings in die verlede en vandag (kyk die Internet “man-boy relationships” en Wikipedia “Pederasty”). Wat die antieke digkuns vir die moderne leser gee? Ek dink groter verdraagsaamheid en aanvaarding van ons menswees.

 

Laastens, miskien ’n onbillike vraag: Watter van die digters in die drie bande is jou gunsteling en waarom?

Dit moet Poseidippos (ongeveer 310–240 v.C.) wees. Tot 1993 was net 13 van sy epigramme bekend. Met die publikasie van die Milaanpapirus het 110 epigramme vir die eerste maal sedert ongeveer 230–200 v.C. weer aan die lig gekom ‒ dit is tussen 2249 en 2219 jaar gelede! Dit is opwindend om aan sulke nuwe gedigte te werk en te ontsluit. Die kritiek en geleerde debat is vars en entoesiasties, en nuwe insigte verskyn gereeld. Die Poseidippos-papirus bied ons die vroegste Griekse digbundel. Daarin vind ons nuwe temas vir epigramme: inskripsies vir geboue (bv. tempel, vuurtoring) wat deur die Ptolemeërs opgerig is; of ter viering van die vorstehuis se oorwinnings in perdewawedrenne by die Olimpiese en ander spele; of oor edelgesteentes, voëlwiggelary en geneesmiddels. Daar kom ook woorde voor wat tot nou onbekend was en dus nie in die standaardwoordeboek, Liddell en Scott se Greek-English Lexicon, opgeneem is nie. Dit is werklik opwindend in ’n vakgebied wat deur die meeste mense as oud en dood beskou word.

 

Baie dankie vir die interessante gesprek, Bill!

 

 

 [1]   Die geleerde digter kan teen R450.00 vir al drie bande bestel word by www.imprimatur.co.za of per e-pos by redaksie@imprimatur.co.za.

[2] Prof.  W.H. Henderson het die B.A.- (1958), B.A. (Hons.)- (1960), M.A.- (1964) en D. Litt.- (1971) grade aan die Universiteit van Stellenbosch verwerf. Hy was lektor in Latyn aan die Universiteit van die Oranje-Vrystaat (nou die Universiteit van die Vrystaat) (1960–1966), waar hy Grieks III (1963) bygewerk het. Met ’n toekenning van die British Council het hy navorsing aan die Universiteite van Durham en Cambridge gedoen oor die beeldspraak in Horatius se Odes (1965–1966). Ná my terugkeer na Suid-Afrika is hy aangestel as Senior Lektor in Klassieke aan die Universiteit van Natal, Pietermaritzburg (nou die Universiteit van KwaZulu-Natal) (1967–1969). Daarna is hy aangestel as Senior Lektor in Klassieke Tale aan die nuutgestigde Randse Afrikaanse Universiteit (1970–1974), waar hy na Professor bevorder is (1975–1997). Ná vroeë aftrede was hy steeds aan die RAU en toe die Universiteit van Johannesburg verbonde as Spesiale Professor of op kontrak (1998–2014) en uiteindelik as Emeritus Professor (2015–hede).

        In 1976 ontvang hy ’n Senior Beurs van die Raad vir Geesteswetenskaplike Navorsing (RGN) vir navorsing oor die vroeë Griekse liriese poësie aan die Centro di ricerca sulla lirica greca e la metrica greca e latina aan die Universiteit van Urbino in Italië. Toekennings van die RGN en RAU vir verdere besoeke na Urbino het gevolg, vir navorsing oor die elegie (1983) en jambiese poësie (1989). Hy het ook met korter besoeke aan die Universiteit van Basel (1993), die University of Western Ontario, Kanada (1997) en die Universiteit van Leiden (2001, 2003, 2006) navorsing oor die vroeë Griekse poësie onderneem. Navorsing oor die pastoraal en epigram is in Urbino begin, maar met jaarlikse toekennings van die Nasionale Navorsingstigting, hoofsaaklik in jaarlikse besoeke van een maand, in die biblioteek van die Institute of Classical Studies van die Universiteit van Londen gedoen (2012–2016).

        In 2003 is ’n huldigingsbundel aan hom opgedra: Literature, Art, History: Studies on Classical Antiquity and Tradition in Honour of W.J. Henderson, reds. A.F. Basson & W.J. Dominic (Frankfurt am, Peter Lang, 2003), wat bydraes van klassici van verskeie lande ingesluit het.

 

Artikels in buitelandse tydskrifte en boeke is die volgende:

  • “Theognis 702-712: the Sisyphus-” Quaderni Urbinati di Cultura Classica (Urbino) ns 15 (1983) 83-90.
  • “Criteria in the Greek lyric contests.” Mnemosyne (Leiden) 42.1/2 (1989) 24-40.
  • “South Africa: Greek and Latin Philology.” In G. Arrighetti (red.), La filologia greca e latina nel secolo XX, 2: 823-851 (Rome, 1989).
  • “Violence in Prudentius’ ” In A. Buttitta et al. (reds.), Studi di filologia classica in onore di Giusto Monaco, Vol. 3: 1291-1299 (Palermo, 1991).
  • “Pindar, fr. 140b Snell-Maehler: the chariot and the dolphin.” Hermes (Stuttgart) 120 (1992) 148-158.
  • “Fulgentius of Ruspe.” In A. Savvides, B. Hendrickx, T. Sansaridou-Hendrickx & S. Lambakis (reds.), Encyclopedic Prosopographical Lexicon of Byzantine History and Civilization, Vol. 3: 30-31 (Turnhout, 2012).
  • “Iamblichus Chalcidensis.” In A. Savvides, B. Hendrickx, T. Sansaridou-Hendrickx & S. Lambakis (reds.), Encyclopedic Prosopographical Lexicon of Byzantine History and Civilization, Vol. 3: 270-273 (Turnhout, 2012).
  • “Gessius again: Palladas, AP681-688, APl 317.” In W. Henderson & E. Zacharopoulou (reds.), Greece, Rome, Byzantium and Africa: Studies presented to Benjamin Hendrickx on his Seventy-Fifth Birthday, 348-370 (Athene, 2015).
  • Resensie van K.W. Wilkinson, New Epigrams of Palladas: A Fragmentary Papyrus Codex (P.CtYBR inv. 4000), Durham, NC, 2012. Classical Review (Cambridge) 66 (2016) 98-100.
  • “Imagery in the Yale codex: a semiotic probe.” In C. Cairns & M. Kanelou (reds.), (Beplande volume met artikels oor die Palladas-epigramme, Brill).

 

Onderhoud met Nini Bennett (Donkerwerk)

Friday, March 15th, 2019

Nini Bennett  in gesprek oor haar nuwe bundel Donkerwerk met René Bohnen

 

Nini, geluk met Donkerwerk, jou derde digbundel. Dit verskyn vier jaar na jou vorige, Boekstaaf. Met die eerste oogopslag, nog voordat enige gedigte gelees is, weet of vermoed die leser dat hierdie twee bundels familie is van mekaar. Die figuur met die hoed se rug is op die leser gekeer (Boekstaaf), maar op die voorblad van Donkerwerk, is die leser skynbaar in visier van die verkyker. Het die vorige figuur omgedraai, of het ons hier te doene met ‘n nuwe figuur, ‘n bespieder van die vorige?  Of betrag die spreker sigself van ver af? Albei kunswerke is deur Liekie Fouché. Vertel asseblief meer oor julle samewerking en oor jou konseptualisering wanneer jy keuses vir ‘n voorblad oorweeg.

Baie dankie, René. Soos in die geval van Boekstaaf het ek Liekie Fouché genader vir die omslagkuns. My lewensmaat, Mellet Moll het my gepols met die konsep van die terugkerende figuur met die bolkeil wat met ’n verkyker as’t ware binne-in die leser inkyk. Met die resepsie van Boekstaaf het ’n resensent die verwagting uitgespreek dat die figuur (wat hy onder meer geassosieer het met David Friedrich se “Wanderer above the sea of fog” (1818), ook die mistieke blou ruimtes in ’n volgende bundel mag verken). Die figuur kan gesien word as ’n bespieder van die vorige, ’n beeld wat geaktiveer word deur die inleidende motto van Jung: “One does not become enlightened by imagining figures of light, but by making the darkness conscious…who looks outside, dreams; who looks inside, awakes,” soos jy tereg in die volgende vraag noem. Die vergestalting en sigbaarmaking van poësie vanuit die duisternis na die lig is inderdaad ook ’n tipe inkyk, ’n binneblik op die leser. Voorts vind ek aanklank by die surreële verbandlegging met Magritte se werk.

Die motto voor in die bundel verwys na ʼn bekende en sentrale konsep van die psigoanalis C.G. Jung: “One does not become enlightened by imagining figures of light, but by making the darkness conscious…who looks outside, dreams; who looks inside, awakes.” Absoluut oorvereenvoudig verwys dit na self-erkenning teenoor die ontkenning of verberging van eie letsels. Jung het beweer dat elke mens ʼn psige-skaduwee het, wat skadelik is as dit verborge bly. Meer nog, het hy aangetoon dat ʼn verborge skaduwee kan lei tot werklike kollektiewe boosheid.

Het jy die bundel gekonstrueer met die gedagte dat daar lig te vinde is in die donker? Of het jy aanvanklik beplan om diepgaande donkerte aan die kaak te stel? Natuurlik werk digters dubbelsinnig en kan hier ook telkens verwys word na nagwerk en selfs nagwerkers, soos Dracula. Gesels oor donker en donkerte, Nini, waar ontmoet vrees en die lig mekaar? Waar staan die digter?

Duisternis in alle fasette fassineer my al ’n geruime tyd. Ek het ook gemerk dat my nagsig om die een of ander (duistere!) rede die afgelope paar jaar aansienlik verbeter het, terwyl my oë algaande meer ligsensitief begin raak het. Dit net terloops. Maar, om jou vraag te antwoord: Donkerwerk het uiteraard twee betekenisse. Donkerwerk is konkelwerk, lui die idioom. Die tweede betekenis dui op donker materie in die kosmos. Laasgenoemde beslaan na beraming 84 % van die totale materie in die heelal; en hierdie donker is óók ’n knoeifaktor, dit kan nie met teleskope waargeneem word nie. Origens dui donkerwerk op genoemde konkelwerk/knoeiwerk met taal en dit sou die digter se kunsgrepe met taal kon impliseer – iets van ’n vervreemdende werklikheid. Donkerwerk kan ook gesien word as metafoor vir dit wat ongesê, nie-waarneembaar, of verborge of geheim bly; dit wat op mistieke of intuïtiewe vlak aan die leser geopenbaar word. Donker impliseer uiteraard sy binêre opposisie, lig. Donker is nodig om die lig te definieer, en vice versa. Daarom handel baie gedigte oor lig, of oor die geheim van lig, byvoorbeeld “Imago”. Ek het die bundel gekonstrueer met die gedagte dat daar lig te vind is in die donker, om deur stylfigure van kontraswerking ook die gedaantes van lig te mag verken. Die gedigte sluit uiteraard ook nagwerkers en randfigure soos Dracula, die inbedding van Gotiek en mistieke ruimtes in.

Verkyker, teleskoop, mikroskoop. Die instrumente van kyk. Dit val my op dat die digter ʼn verhoogde belangstelling in die natuurwetenskappe toon. Telkens word sodanige begrippe liries en melankolies toegepas. Hoe bou jy die brug tussen die digter as kliniese waarnemer-boekstawer en die digter as emosionele wese?

Dit is ’n spontane proses. Ek probeer deurlopend analities sowel as intuïtief te werk te gaan (dit werk eintlik in tandem), met ander woorde ek maak ’n deeglike studie van my onderwerp vanuit ’n natuurwetenskaplike oogpunt alvorens ek ’n digterlike bestekopname daarvan doen. Nee, ek doen nie wetenskaplike navorsing nie – ek het nie formele hipoteses nie en staan ook nie met ’n wit jas in ’n laboratorium nie (maar wens ek kon). Ek lees egter so wyd as moontlik oor ’n nuwe vonds, bestudeer video’s en dokumentêre films oor die onderwerp, ensomeer. My ervaring is dat die wetenskappe nié in opposisie teenoor die mistieke staan nie – inteendeel, daar is ’n verwantskap. Die enigmatiese omlyn die empiriese; die mistieke gaan aan waar die wetenskap ophou. Met die skryf van “Sort Sol”, oftewel ‘die swart son’, (die verskynsel wanneer duisende spreeus tydens sonsondergang in sierformasies vlieg) het ek besef hierdie ‘murmurations’ laat ornitoloë steeds met tergende vrae, alhoewel hulle kon aflei dat die reuse swerms ewolusionêr ’n afskrikmiddel vir ander gevleueldes is, en dat dit spreeus se getalle bestendig. Aasvoëls is op hulle beurt ’n bedreigde spesie en een van die belangrikste opruimers op die planeet, óók op spirituele vlak as hulle tydens Tibetaanse lugbegrafnisse die kadawers reinig en stroop van ou karma. Nog ’n voorbeeld waar die enigmatiese en die empiriese versny.

Jou werk is besonder ryk aan metafore. Hoe berekend is die digproses vir jou? Hoe beplan en bou jy die bundelgeheel in jou laboratorium van kyk?

Die ontstaan van ’n gedig is gewoonlik ’n visuele prikkel of impuls; en hierdie prikkels brei op makroskaal uit na ’n bewuswording van die interafhanklikheid tussen dinge wat vertak na (skynbaar) disparate verbande, want op ’n nie-sigbare vlak is alles wat leef op die een of ander wyse metafories aan mekaar verwant. Ek beplan soms gedigte, maar baie gebeur spontaan. Ek het byvoorbeeld nie my reëngedigte beplan nie. Dit is een ding om oor ’n droogte te lees, iets geheel anders as om met ’n laaste emmer gryswater in die hand te staan. Jy voel die droogte aan jou lyf. Terwyl ek werk en deurlopend die groter geheel in gedagte probeer hou (die indirekte bundelnarratief), bly alle gedigte ook tydelik onder konstruksie, aangesien heelwat in die snippermandjie beland of ’n herskrywing vereis. Die gedigte oor kamoeflering en mimikrie onder diere wat eindelik uitspeel as tipe teater van die liminale, het ek beplan. Die gedigte morf met ander woorde in ’n simbiose van beplanning en spontane ingewing. In die geval van prosa – kortverhale en sketse – werk ek veel méér berekend as met gedigte. Die woord ‘teks’ is verwant aan die Latynse ‘texere’, wat beteken ‘om te weef’. Dis maar baie ’n geval van “begin to weave and the Divine will provide the thread”. Of, soos Ingrid Jonker gesê het: Skryf is ’n daad van geloof. Binne die rubrisering van die vyf dele in Donkerwerk spil die verse rondom hulle tematiek, maar vertak ook oorkruis na mekaar, soos die magneetvelde en ley-lyne in “Labirint” (p. 7).

Die bundeltitel verskyn in die gedig op bladsy 2, “Genus” en is ook die titel van die gedig op bladsy 21 Donkerwerk. Die leser se belangstelling is geprikkel, veral ook omdat die “ons” en die “ek” en “jy” wat spreek en aangespreek word nie voor die handliggend is nie. Wat aanvanklik soos ʼn liefdesvers lyk, vermorf ook na ʼn moontlike gesprek met die Self. Hoe hou hierdie gedigte met mekaar en die bundel verband? Ek plaas graag albei:

Genus

.

Ons is die geveerde begeerte

van swaartekrag; swerfklip

se sleur in valleie

van verlatenheid. Ons leef,

die stamlyn van sterre

weinig meer

as organismes wat in die kelders

van ou vulkane voed. Ons dring

dieper as die oseaan se mantels

deur die sonlig- en skemer

en digter as die middernagstreke vóór

die abissale vlaktes

die donkerwerk

van Hades binnegaan. Ons is

stofnaam; weinig meer.

.

en op bladsy 21:

.

Donkerwerk

.

dat ek jou liefhet, ’n mededeling in die skemer

opreg, ’n kind wat op sy erewoord sweer

en dwingend, ’n ou mens wat in hoofletters skrywe

dat ek jou liefhet, vertroulik soos ’n vuurhoutjie

wat bakhand vonk en die vlam verdeel tot ek jou

gesig herroep in die maagdelike gloed van ’n kers

dat ek ’n alleenloper is soos jy

en dat ek jou liefhet, sodat ons saam

alleen kan wees

dat ek jou weggaan vrees, die meervoudige

eensaamheid van spieëls, die stil uitroep

van rimpelings in water

dat ek jou liefhet

my skaduwee, my donker kameraad

my beskermer en my bedreiger

dat ek jou liefhet soos die getuie van ’n visioen

of die geheim van ’n telefoonhokkie, die rugkant

van gesprekke skugter vorentoe gebuig:

om na jou te verlang

is om na die verlange self te verlang

.

Die gedigte belig verskillende fasette van donkerwerk, maar hou nie noodwendig verband met mekaar nie. In die gedig “Genus” word daar onder meer na die sones van die oseaan gekyk; die leser daal as’t ware 11 000 meter onder die seevlak áf teen die vastelandhelling, op pad na die hadalpelagiese sone, oftewel die diepsee met sy bentoniese trôe (ook Hades genoem). Dit is waarskynlik een van die onherbergsaamste en donkerste plekke op aarde: navorsers kan dit nie daar waag nie – as gevolg van die geweldige waterdruk sal die liggaam van ’n mens inplof. Op die seebodem woon skrikwekkende en wonderlike gediertes sonder oë, bleek, maar met sintuie wat aan dié van ekstraterrestriële wesens herinner. Die gedig signaleer waarskynlik iets van die oer-credo van die nietigheid van die mens teenoor die grootsheid van die skepping. En die spel met stof/stofnaam, met die mens as weerlose kollektief, ontuis en vervreem van sy aardse woning. Met die liefdesgedig, Donkerwerk maak jy die interessante stelling dat die liefdesvers vermorf tot ’n gesprek met die Self. Dit is inderdaad ’n moontlikheid. Maar dit kan ook dui op verlange en vrees vir die geliefde, die verskillende Janus-gesigte van die liefde, die skadukant van ’n liefdesverhouding. Die digotomieë van die liefde en die gepaardgaande smet van die menslike kondisie. Dit is oop vir interpretasie en dis vir die leser om daaruit te neem wat hy wil.

Nini, jy is eintlik ʼn bekroonde skrywer in meer as een genre. As kortverhaalskrywer het jy groot sukses behaal en jy is ook bekend as interessante blogger. Verkies jy enige genre bo die ander? Watter kruisbestuiwing vind moontlik tussen die genres vir jou plaas? Is die gedigte saadjies vir die kortverhale, of vervaag grense in die organiese proses?

Verder stel ek ook belang in die timbre van jou algehele oeuvre tot op hede. Die leser vermoed ʼn skerp analitiese brein, aangetrokke tot geheimnisse, dikwels die afwykend-kriminele en soms selfs die makabere.  Vertel gerus breedvoerig!

René, ek wens ek kon vir jou ’n klinkklare en eerlike antwoord gee, maar ek is nie seker nie – ek vermoed ek is die een of ander hibried. Iets van beide, dalk. Ná Donkerwerk het ek weer begin kortprosa skryf. Dit het ’n rukkie geneem om gewoond te raak aan vertel – ’n gedig is ’n ding wat stadig en staties groei, soos ’n kristal. Kortverhale beweeg en soek momentum. Ek het, om die aanvanklike gebrek aan beweging te oorkom, letterlik begin stap om die storie los te skryf of raak te sien. (Soms stap ek ver vir ’n storie en neem klanknotas op my selfoon se bandmasjien, of maak aantekeninge in my foon se Notepad-funksie.) Met prosa voel ek minder kwesbaar as met poësie. Byvoorbeeld: as iemand my ontstel, dan kan ek daardie persoon verreken teen ’n fiktiewe karakter of werklikheid. Ek wissel die twee genres af na gelang my gemoedstoestand. Soms daag ’n intrige ongevraagd op en vra om neergeskryf te word. Om prosa en poësie gelyktydig te bemeester, vereis die balans van ’n bergbok. Ja, die lewe is absurd en waansin is nooit ver nie. Ek vermoed party mense het ’n natuurlike aantrekkingskrag tot die makabere en groteske, en nie almal herken dit, of is ontvanklik daarvoor nie. Ek het my nering as kriminoloog jare gelede prysgegee, maar nooit my belangstelling in misdaadverwante verskynsels verloor nie. Ek werk op die oomblik aan moordverhale; nié die tipe populêre fiksie met ’n speurder en skelm nie, en om dan vraag 2 hiér te antwoord: ek poog met laasgenoemde verhale om die diepgaande donkerte aan die kaak te stel. Om die moordverhaal uit sy kussings te lig en te transponeer na ’n (meer) literêre medium, sou dit moontlik wees. Eindelik, in restrospeksie, vervaag die grense tussen genres in die organiese skeppingsproses.

Myns insiens het ons in Donkerwerk veel minder met buitestanderskap te doene as in Boekstaaf. In albei bundels kom voëls, vlerke, vlieg en vlug egter heel dikwels voor. Uit ʼn Jungiaanse oogpunt beskou, het ons te make met simboliek van die siel en met vryheid. Ek vermoed egter méér en veral meervlakkig, by die digter Nini Bennett. Sien ek ornitologie? Soeke na ʼn vryheidsbegrip? Of is dit nog iets anders ook?

Daar is ornitologie en ’n soeke na vryheid. Ek het ook geskryf oor die trekduif, Martha Washington (so vernoem na die presidentsvrou) wat in 1914  in die Cincinnati Diere- en Botaniese Tuin uitgesterf het. Hierdie duifsoort, Ectopistes migratorius, was eens op ’n tyd ’n geil bevolkte spesie van ongeveer 5 miljard duiwe. As gevolg van die industriële rewolusie en ontbossing, en gevolglike verlies aan habitat, is dié duif tragies en deur die toedoen van die mens uitgewis. Martha het 29 jaar oud geword, ’n hoë ouderdom vir ’n duif. Haar laaste dae is goed gedokumenteer deur wetenskaplikes, en al wat oorgebly het van ’n eens glorieryke spesie was die opgestopte spesimen van Martha, ’n fossieleier, bandopnames van die duiwe se sang en stukke onvoltooide navorsing. Hierdie uitgestorwe duifsoort het my bewus gemaak van ekologiese broosheid en van bloedlyne wat bly voortbestaan, aldan nie. Die gedagte aan mortaliteit en die trekduif, Martha, het voorts verse rondom ’n vrou se kinderloosheid geïnspireer, ’n ánder vorm van ekologiese kwesbaarheid.

Films en musiek speel ʼn deurlopende rol in jou digkuns. Jy slaag daarin om soms in kort verse ʼn uitklophou toe te dien, na aanleiding van beide. ’n Treffende voorbeeld vind ons op bladsy 74. Hoe bind jy die sintuiglike ervarings tot een kragtige emosie? Vertel van jou passie vir musiek, jou kennis van films.

Welkom in Sarajevo

Na die film, 1997

.

’n Man speel tjello tussen

die puinhope van Sarajevo.

Daar is niks so stil soos

’n slagveld ná ’n oorlog nie.

Die gesigloses, die bouvalle,

die bloedige flettervure, ja,

selfs die kwartels luister na

Albinoni se Adagio.

Die harpuis se snykant vlym.

Eindelik speel die man

die stomviool van die lewe.

Daar is niks so inheems

soos ’n begraafplaas nie.

Die stryker wond die swye;

’n lykdig wat om ’n amen vra.

.

Ek en Mellet het ’n digitale filmoteek van ongeveer vyfduisend films, en ons musiekversameling beslaan oor die agtienduisend albums. Tog, te midde van soveel te kus en te keur as idees vir poësie, kom meld sekere tonele en musiek hulself aan as boustof vir nuwe gedigte. Ek is werklik lief vir beide genres en sien musiek en filmkuns as ’n verlengstuk – of matrys – vir potensiële verse. Hier geld geen voorafbeplanning nie; die poëtiese snellers sal wel arriveer. Dit is normaalweg ’n gewaarwording, ’n oomblikflits wat sy opwagting maak diep uit die donkerkamers van die onderbewussyn. Alle kuns is familie van mekaar. Wanneer ek skryf, luister ek na klassieke musiek of Gotiese musiek, afhangend van die stemming. Soms probeer ek die atmosfeer van ’n song kaap. Ek luister ook na musiek met ’n verteerbare ritme (‘beat’), sou die vers wat ek skryf, wel ’n sekere metriek vereis. ‘Sagte’ Goth het sulke ritmes. Met die skryf van Donkerwerk het ek baie na Rachmaninoff geluister, maar ook na neo-klassieke musiek, soos epiese musiek en trailer music. My musieksmaak is uiteenlopend en divers. Ek kyk graag na ’n wye korpus films, maar vind die inkleding van veral Andrei Tarkovsky en Terrence Malick se films inspirerend – dit beweeg soos vloeibare poësie. Musiek is baie persoonlik, later word dit deel van jou en kan jy dit enige tyd in jou binne-oor herroep en luister. Soortgelyk aan sekere filmtonele wat eindeloos in die teater van die verbeelding bly afspeel.

Ek wou nog vra oor die vele Duitse elemente wat ek deur die jare telkens in jou gedigte opmerk. Soms is dit figure, soms musiek, soms direk die taal, soos “Im Abendrot” in Donkerwerk, byvoorbeeld. Het jy ʼn Duitse agtergrond? Duitse studies agter die rug?

Ek het Duits as vak op skool en universiteit geneem en sederdien ’n liefde vir Duitse letterkunde ontwikkel (ook die Duitse kortverhaalkuns wat vir my persoonlik uitstaan bó hulle Europese tydgenote). Van die eerste invloede op my jong skrywersgemoed was dan inderdaad dié van Duitse skrywers, digters en dramaturge. Op skool het die Duits-onderwyseres vir my boeke van Friedrich Dürrenmatt, Günter Grass, Wolgang Borchert, Thomas Mann, Hermann Hesse en ander gegee, asook armsvol Duitse tydskrifte om my woordeskat te help uitbrei. Dit was ’n ontdekkingsreis! Dekades later kan ek nog daardie invloede en kennis herroep; dit het onaangeraak deur die lewe iewers bewaar gebly. ’n Tweede tema wat my boei, is die Tweede Wêreldoorlog (en uiteraard Duitsland se aandeel daarin). Daar is altyd nóg ’n fokale punt, ’n verhaal, ’n perspektief, ’n vergete anekdote iewers: die stories rondom WO II sal nooit uitgeskryf raak nie.

Gebrokenheid en wonde is aan die orde van die dag in ʼn bundel wat Carl Jung in die motto het. Aangrypend is dan die kort gedig op bladsy 72

Die gedroomdes

Bachmann aan Celan

.

Ons is net

fragmente in die donker.

Klee my met jou naaktheid,

want ek kan nooit weer heel.

.

Verduidelik asseblief die interteks, Nini, asook die begrippe hoop en hopeloosheid in jou bundel.

Ek het ’n ruk gelede ’n boek bestel: Correspondence. Ingeborg Bachmann and Paul Celan (2010). Dit handel oor die liefdesverhouding en briewewisseling tussen die Roemeense en Joods-gebore digter, Paul Celan en Ingeborg Bachmann, die dogter van ’n Nazi-partylid. Ek het ook dokumentêre films oor dié komplekse en intense verbintenis tussen hierdie Duitse digters gekyk: en wat ’n verstommende stukkie geskiedenis van twee intellektuele wat probeer sien maak uit die chaos van die lewe ná die Tweede Wêreldoorlog! Celan se familie is dood in ’n strafkamp – en Bachmann, op haar beurt, het gebuk gegaan onder ’n enorme ideologiese skuldbesef. Beide was lede van die Gruppe 47, ’n literêre beweging wat hulle onder meer beywer het vir Trümmerliteratur (“rubble literature”), wat op sy beurt in opstand gekom het teen die arrogante, militêre en kanonieke Duits van die dag en ’n minimalistiese en gestroopte taalgebruik bepleit het as deel van ’n versoenende ná-oorlogse bewussyn. Die simbool van vuur is prominent in Bachmann se poësie. Só skryf sy byvoorbeeld lank voor haar dood: “Mit meiner verbrannten Hand schreibe ich über das Wesen des Feuers” / “I am writing with my burnt hand about the nature of fire.” “Die gedroomdes” wat jy hier aanhaal, volg op die gedig “Lied van die bomkraters (Celan aan Bachmann)”, as deel van ’n gesprek tussen Celan en Bachmann. In “Lied van die bomkraters” kry die beginsel van vuur, soos genoem, momentum aan die hand van vuurkruid wat in bomkraters groei. Vuurkruid is een van die kragtigste plante op aarde; dis ’n pionierspesie wat letterlik uit as en klip kan opstaan, wat die grond genees van trauma (soos ontploffings), en die weg baan vir nuwe lewe, vir vegetatiewe groei. Ironies genoeg – en amper soos ’n selfvervullende profesie – het Bachmann sélf in ’n brand gesterf. Sy was verslaaf aan barbiturate en alkohol en het aan die slaap geraak met ’n sigaret en só haar woonstel aan die brand gesteek. Die twee gedigte figureer as ’n spel tussen hoop en wanhoop (verwoesting, bomontploffings) en die genesende vuurkruid, terwyl die aangehaalde gedig iets van die verwonding probeer oordra; nederig en minimalisties, soos die na-oorlogse diskoers.

Jou verwysingsveld is wyd. Van die mooiste verse verhef nederige wesens tot konings en keisers – ek dink byvoorbeeld aan die purperslak. Ek wil egter nie te veel weggee nie, die lesers moet met afwagting die bundel oopslaan! Bespeur ek ʼn volgehoue bewondering by die spreker, Nini, of is die afstandelike voyeur met die verkyker besonder woordbehendig? Watter gedig sou jy kies om my sarsie vrae mee af te sluit? Dankie vir weldeurdagte antwoorde, mag die bundel deur vuur en wind reis na ʼn helder ontvangs.

Baie dankie, René. Ja, ek is en bly in verwondering oor dinge. Om ’n nuwe tema of onderwerp te ontdek, is seker soortgelyk aan ’n kind se soektog tydens ’n skattejag. Maar ek verkies om ’n waarnemer te bly, om te eksperimenteer met verskillende maniere van fokus – en om die lense deurentyd te toets en te verstel.

L’envoi  

 

Dat die sensitiefste

van alle diere

tot boodskapper bestem is:

My duif is die spioen

van seevaarders, haar stertvere

hang teen die Botsende Rotse

en sy sweef deur smal seestrate,

die gesant van die Goue Vlies.

My duif is die verspieder

van gode, sy keer terug

met ’n olyfblaar, want die land styg

sigbaar en groen. My dapper duif,

die skip Argo en die ark weet ―

vlieg hoog oor die skeurwonde

van rotse, word deel

van die wolke, die verdwaalde hemelvaart

van wolke.

.

Dankie vir ’n lekker onderhoud en prikkelende vrae.

.

Die bundel kan bestel word by www.naledi.online,  of skakel Tertia Swart by 078 648 8616 (tertiaswart@naledi.online).

Onderhoud met Marlise Joubert (Grondwater)

Monday, February 18th, 2019

Marlise Joubert gesels oor haar bundel grondwater met Gisela Ullyatt.

Marlise, baie geluk met jou negende digbundel. Die voorblad van grondwater bestaan uit ’n skildery deur die kunstenaar Elizabeth Miller-Vermeulen wat deel uitmaak van die “Distant Landscape”-reeks. Jou twee vorige bundels, splintervlerk (2011) en bladspieël (2015) se voorbladkuns is Marlise Joubert-waterverfskilderye. Wat het jou dié keer die besluit laat neem om ’n ander kunstenaar se skildery as voorblad te gebruik?  ’n Ander vraag wat hiermee verband hou is dat Miller-Vermeulen se medium in hierdie geval akriel is, nie waterverf nie. Was daar ’n rede vir hierdie verandering van medium vir jou voorblad?

Dankie, Gisela. Ek wou van die begin af nie weer een van my eie skeppings op die voorblad gebruik nie. Eenselwigheid is nie altyd ʼn goeie ding nie. Ek het nogal lank geworstel met die omslag. Het heelwat foto’s oorweeg. Die redakteur het ook met voorstelle van ander skilders gekom. In my soektog op die internet het ek afgekom op Elizabeth Miller-Vermeulen se skilderye. Ek het reeds van haar werk gesien in verskeie galerye en altyd baie aangetrokke gevoel tot haar landskaptonele, veral weens die sterk kwashale. Toe vind ek ten minste 5 voorbeelde op haar webblad wat nommerpas sou wees vir grondwater en het toe een daarvan gekies wat die meeste tot my {én ander} gespreek het. Haar landskappe is so aards, intiem en intens. Die krapmerke in die verf (met die agterkant van ‘n kwas miskien?) is veral vir my besonder evokatief. Waterverf sou nie die ‘aardsheid’ kon uitbeeld nie. Sy het toevallig ook die omslagontwerp vir Louis Esterhuizen se debuutbundel Stilstuipe (1986: Human & Rousseau) gedoen!

Behalwe vir passies en passasies (2007: Protea Boekhuis) het al jou digbundels sedert 2001 ’n saamgestelde selfstandige naamwoord as titel: lyfsange; splintervlerk; bladspieël en grondwater. Vertel ons meer oor jou voorkeur vir hierdie soort titels?

Ja, dit is maar nog altyd ’n voorkeur vir my. Solank die titel genoeg resoneer om soveel moontlik temas in die bundel te betrek/reflekteer, asook op metaforiese vlakke. In dié bundel gaan dit  o.a. oor die biologiese en psigologiese wortels van die self (die ‘grondwater’), die ontginning/herinneringe aan familie, en veral van my oorlede ma. Onthou lesers ooit lang titels?

 

Die eerste bundelmotto is deur Matthew Hollis:

 

the lines of a lifetime gather like water.

In places these streams are a torrent,

a raging flood, a sweeping away;

in places a careful shallow, a rockpool

still as a mirror.

 

Hoe swaelvlerk bogenoemde motto met die bundeltitel en afdeling drie se titel, “syferwater”? Het jy eers op die bundeltitel en tematiek besluit of het die motto eerste na vore getree?

Ek soek nooit na ’n motto vir ’n bundel vooraf nie. Ek het drie motto’s gebruik in hierdie geval, omdat elkeen hooftemas belig of betrek in die bundel. Syferwater vloei soms ook bogronds uit om ’n ‘rockpool’ te vorm. Reën syfer in die grond in en vorm ondergrondse waterbronne as deel van die watertafel. Dit kan ook in rotsformasies versamel en wegsyfer in stilstaande poele. Syferwater hou ook verband met fonteine  wat ontspring uit grondwater.  Dis ook soos “vrugwater”, indien jy die gedigte “geboorte van ‘n wolvin en bekken vergelyk, waar geboorte of my ‘vandaankom’ ter sprake is. In dié afdeling bring ek dit o.a ook in verband met ouderdom en siekte wat ‘insypel’, ‘waternood’ en afsterwe.

.

In “bad things happen” (12-13) is die reëls in blokspasiëring geformateer, iets wat nie ’n tipiese Marlise Joubert-signature is nie. Hoe het jy op die formaat en vormgewing van die gedig besluit en sou jy saamstem dat dit ’n prosagedig is?

Ek het meer geëksperimenteer met verskillende digvorms in hierdie bundel. Ja, “bad things happen” is vir my ’n prosagedig. Die narratief (feit en fiksie vermeng) in dié gedig is slegs ’n metafoor vir die ‘goue sleutel’ wat jy ontvang as jongmens om kwansuis ’n wonderwêreld en al die goeie dinge mee oop te sluit (dalk is dit ’n gebruik wat verval het?) en gou blyk dit dat daar ook slegte en onvoorsiene dinge kan gebeur, sonder dat jy dit so bedoel het of ooit wou gehad het. Ons lewens verloop soms tragies, onvoorspelbaar en van koers af. Die Yin en Yang.

 

In sy digbundel, vry- (2015), maak Gilbert Gibson in sy programgedig gebruik van die deurhaal-tegniek (strikethrough):

die vrystaat het ’n horison voor eendag weer ’n see

en alhoebeminde aarde wat ouer word in die geheue van

water / wat voor die rant fonteine bedoel / en tot stof

jou voete vergader […]

In grondwater (“sewe sondes, plus een”: 31) word van dieselfde tegniek gebruik gemaak, maar nie alle woorde word deurgehaal nie:

om nog ’n sonde by te voeg;

die begeerte

om ’n gedig te skryf, is die begeerte

om die rasionele te verdraai

die waarheid te lieg en die leuen

te abstraheer, om betekenis te verraai

om lewe op te blaas, om die aarde te vernietig

om stelsels van son, maan en sterre

mens en dier te uitoorlê

om ’n gedig te skryf, is die begeerte na

narsisme en die leser met emosie te lei

die begeerte na selfdood met die alfabet

se koord van verknoopte melodieë

die begeerte na ontbloting

die begeerte om die liefde as misverstand

te verklaar, as rose met dorings van ink

as redder of meeloper met blindheid geslaan

om die dood as foutlyn uit te wys

alle geboorte te seën met ewige asem

o, om ’n gedig te skryf, is die begeerte

na alle sondige begeertes, om die woord

in vertakte papier, asof trefseker

aanhoudend prys te gee  ̶

 

Die gedig het vele betekenismoontlikhede, afhangend van hoe die leser op die gedig fokus, soos byvoorbeeld die skuinsdruk (italics) kan opsig self as ’n gedig op sy eie gelees word. Wat het jou gepols om die gedig op hierdie wyse aan te pak?

Vertel meer oor die gedagtegang agter die woorde “selfdood” en “narsisme” in die konteks van die gedig?

Ja, die gedig se deurhaaltegniek het ek ook o.a. raakgelees by Gibson. Daar is egter vele artikels op die internet oor hierdie tegniek wat deur ander digters gebruik word, om verskillende interessante redes. Nooit gedink ek sou dit ooit self gebruik nie! Ek wou ’n duideliker onderskeid tref tussen wat gedigte vir my persoonlik beteken en wat dit vir ander (moontlik) beteken, of wat dit juis nie vir my wil/behoort te beteken nie.

Oor temas soos selfdood of narsisme is daar ook al heelwat nagevors of uitgewys. So bv. het Ingrid Jonker al tekens getoon daarvan in haar eerste bundel, Ontvlugting, met ’n gedig waarin sy die volgende verwoord het: “my lyk lê uitgespoel in wier en gras”. Daar is ook Sylvia Plath en vele ander. So asof dit wat jy skryf, jou lewe vooruit loop! Narsisme is maar – ironies genoeg – iets waaraan baie kunstenaars soms ly, tot groot voordeel as dit goeie gedigte {of ander kunsvorms} oplewer en lesers daarmee kan identifiseer, bygesê. Daar is ‘n magdom van artikels op die internet oor hierdie aspek van kreatiwiteit. Iewers lees ek: “Narcissism is a byproduct of creative thinking, and thus is a necessary evil if we want the rewards that creativity can bring.” [Dr. Ichak  Adizes] Miskien wil ek juis die ‘evil’ vermy in digmaak!

 

Die toonaard van “bootwoestyn” (25) herinner aan dié van jou debuutbundel, ’n Boot in die woestyn: 

stadig slinger die skip kamele

’n pad deur rooiwarm sand

nat in die donker prik die sterre

Alhoewel die gedig uit vyf afsonderlike tersines bestaan en dus ’n vaster vorm as jou debuutgedigte aanneem, is daar beelding wat ’n Boot in die woestyn oproep. Hoe het jy besluit op die titel “bootwoestyn” en tot watter mate was daar ’n gesprekvoering met jou debuut?

Daar was geen bewustelike verband wat ek wou navolg met die debuut nie. Ek het eers agterna besef dat die woestyn-tema (moontlik) aansluit by ’n stroming uit my debuut. Ek weet nie. Dis nie so relevant vir my nie.

 

Aansluitend by die eksperimentering met die blokgedig, kan twee ander gedigte, “palmboom” (11) en “nagstilte” (30) elk as ’n visuele konkretisering beskou word. Sonder om te veel in te lees in die vorm, het laasgenoemde my herinner aan die natrek van ’n swanger vrou se buik of selfs ook aan ’n bors sonder tepel, dus ’n inherente verbinding met die vroulike psige en dergelike assosiasies. Draai die leser die bladsy-veld antikloksgewys en kloksgewys, is daar ander implikasies wat die interpretasie van die vorm beïnvloed. ’n Ander manier om na die invul van die bladsy te kyk is om die eerste helfte van die gedig as ’n crescendo en die tweede gedeelte, ’n diminuendo te beskou. Sou jy die twee gedigte as konkrete gedigte beskou en vertel meer oor die oorkoepeling van inhoud en vorm in beide gedigte?

Ja, die “palmboom” is ’n konkrete gedig. Die palm is ‘n boom wat dikwels opdoem, omdat ek in ’n wêreld grootgeword het waar baie palmbome was Tans is die hele dorp oorbevolk daarmee – en die gastehuis, Villa Palmeira, (foto-vers) waar ek tuis was – toe ek twee jaar gelede op ‘n herbesoek was om my ma se as daar langs my pa te begrawe. Dit ten spyte van die omringende bosveld is daar oral palms, o.a. by die jeughuis, die warmwaterbronne in die dorp en in die buurtes. Dit is soos ’n boekmerk waarvan ek nie kan wegkom nie en dikwels na terugkeer om verder te lees. Om die tema tipografies uit te beeld was maar net ’n intuïtiewe aanvoeling. Die aanvanklike foto {oftewel skyfie} is geneem by een van die talle oorde met warmwaterswembaddens in die omgewing – hier is egter ‘n soortgelyke een voor ‘n palmboom by  my jeughuis.

Dit verras my as die gedig “nagstilte” jou verbeelding kon prikkel en assosiasies verbeeld. Dat dit visueel ’n aanloop en afloop vorm, kan ek mee saamstem. Miskien is dit ’n soeke na ‘sintese’ met die donker en stil ure van die nag?

 

In die bundel is daar ook ’n gerfie gedigte wat sosiale kommentaar lewer: “brood” (62) is een van hierdie gedigte wat op ’n besonder innoverende wyse die postapartheid kleur-scenario’s aanspreek:

.

net om ’n brood te koop

is om opnuut oor politiek te besin

want wat moet ek kies  ̶  wit of bruin?

met of sonder rosyntjies?

dalk die een  met ingelegte sade

sodat my prewelinge kan ontkiem

en ’n ganse Afrika met vrede bevolk?

 

om ’n brood te koop

laat my verward, want wit

is glo nadelig, ’n rykmanskorsie

met sagte binnevet wat are laat verkalk

in arrogansie en selftevredenheid

al is dit met ’n rooidak oor my kop

waar voorgeslagte in fotoalbums

’n beter toekoms vir my wou skep

 

om brood te kies, hoe bruiner

en meer roggerig, hoe beter:

sal die skuld verplaas

sal die are ontvlam, die vel laat

span met ’n reënboogblos

tot in die laaste van my dae

 

ek verlaat die land se korrupte

winkelkultuur ek stap uit met ’n wit

brood onder die arm

om vlees én vrees te voed

 

’n brood

wat spoedig geluidloos sal muf

in sy eie broederlike blik

.

Hoe het bostaande gedig by jou posgevat en is dit ’n gedig wat maklik uit jou digtershand gevloei het of moes jy dit baie herskryf?

Ek kan nie altyd onthou hoe ’n gedig posvat nie. Dié gedig het maklik ontstaan en ek het nie veel herskryf hieraan nie.

 

Grondwater vervleg fisiese en geestelike aftakeling as deel van die ouerwordende individu, verganklikheid en die rouproses. Myns insiens is een van die sterkste gedigte in die bundel “demensie” (68):

.

wie is sy nou, hierdie vreemde ma

met slegs die oorskietlap van geheue?

 

waarheen het bewussyn dan vertrek?

 

al hoe meer raap sy flenters herinneringe op

probeer om dit as patroon aanmekaar te las

verloor dan kommerloos die steke  –

 

oulap se rooi maak nié meer mooi

.

Het jy ooit gedink dat demensie ’n onderwerp sou word waaroor jy sou dig en het die oopskryf hiervan enige vertroosting gebied gedurende en daarna? Is daar enige gedigte wat jy voor of gedurende die skryfproses gelees het oor hierdie onderwerp wat jou onderskraag of geïnspireer het? Ek dink byvoorbeeld aan ’n gedig, “Forgetfulness”, deur Billy Collins wat demensie as sentrale tema ondersoek.

Nee, ek het nie gedink dis ’n onderwerp waaroor ek ooit sou skryf nie, ook nie die gedigte oor my ma se afsterwe nie, nadat sy twee jaar lank hieraan gely het nie. “Life is what happens to you while you’re busy making other plans,” lui die gesegde mos. Ek het geen gedigte van ander gelees oor hierdie onderwerp nie. Het ook nie kennis van Collins se gedig hieroor nie. ʼn Gedig is soms wel ʼn instrument waarmee sekere lewensprosesse bekyk en algaande verreken word. Miskien lê die troos dan ook hierin, vir ‘n wyle.

.

Marlise, die lykdigte aan jou moeder is van die mees roerende gedigte in die bundel. Kan jy een daarvan met Versindaba-lesers deel, asseblief?

Dankie, Gisela. Ek deel graag een van die gedigte uit die afdeling “palm in die hand”.

.

brief

 

toe jy sterf

my soet, sagte ma

verinneweer en uitgeteer

jou kyk verseël om nooit

weer oopgemaak te word nie

toe het ek gedink: so is dit nou

hier eindig alles dan, die somtotaal

van my eie jarigheid, immer die verdwaalde

poeiermot wat in jou lampies lig

dikwels heling soek, selfs in die bietjies

hitte einde toe, my kop in jou nekholte

laat weeklaag met mompelinge toegerol in meel

 

hier eindig alles nou, en sal jou asse

ingeweef word met stof en watergrond

’n purper mat waarop ander onwetend

sal trap, aanloop na ’n eie verknotte

bestemming toe

 

hier eindig dit soos ligte-af

asof sterre doof, ink en taal ’n verlede word

alles toegeskemer in eklips

 

ek verys

opaliseer in my vel

 

ek verken my voetval saam met jou

fragmentaries, ons kuiers, die lang

gesprekke, die kort reise (daardie reis

per boot op engelse kanale veral!) die films

en boeke wat ons meegemaak het

kegelroomyse op ’n strand, tee en skons

en mettertyd smelt die afstand waarin

ek wou vlug, waai die weemoed

weg asof lint, word ek

 

ligter

ligwarm

oor hoe verstrooiend naby jy nog is

 

hoe binnenslyf jou stem kan troos

hoe ingedeeg iets van alles nog in my woon

.

(Uit: grondwater. Protea Boekhuis, 2019)

 

Ek plaas ook graag hierby ‘n skakel na nog ‘n foto-vers wat ek (as amateur, let wel!) gemaak het van ‘n gedig in die laaste afdeling (“villa palmeira”), nl. “jeughuis, mentzlaan 4”: https://www.youtube.com/watch?v=pYViP3hJGCs

  •