Frances Lubbe. Asem en stilte: die Handspring marionette

Ek het as kind die Handspring Puppet Company se produksie van ‘A Midsummer Night’s Dream’ by die Baxter teater in Kaapstad bygewoon, en was in vervoering daaroor gewees. Ek het opgestaan om die marionette beter te kan sien, tot die konsternasie van die mense wat agter my gesit het.  Ek wou ook kommentaar lewer oor wat op die verhoog aan die gang was (wel, dit was snaaks gewees!) Daar was iets magies en lewendig te bespeur in die beweging van die marionette, en in hul verhouding met die menslike akteurs, iets wat ek as kind nie stilweg kon aanskou nie.

In 2010 sien ek die teaterstuk ‘War Horse’ in Londen, en alhoewel ek nou as grootmens effens meer bedeesd in my sitplek bly sit het, was dit nog steeds ‘n besonderse ervaring. ‘War Horse’ is a verhoogverwerking van ‘n kinderboek deur Michael Morpurgo. Al die perde in die verhoogstuk word deur Handspring marionette vertolk, en in my opinie is dit juis Handspring se inset in hierdie teaterstuk wat dit ‘n veel meer intense en boeiende ervaring maak.

Verlede maand gedurende ‘n besoek aan Suid-Afrika het ek vir Basil Jones en Adrian Kohler, die twee stigters van die Handspring Puppet Company, ontmoet. Hul vennootskap op beide persoonlike en skeppende vlak strek al van hul studentejare by Michaelis kunsskool in Kaapstad. Adrian se ma het marionette gemaak en hy was van sy kinderjare af in daaglikse kontak met hierdie kunsvorm gewees. Basil in teenstelling het (soos baie ander mense) gevoel dat poppespel nie in dieselfde kraal as ander kunsvorme soos skilder of beeldhouwerk hoort nie. Maar Adrian het hom tog oorreed om met marionette te begin werk, en die Handspring Puppet Company is gestig in 1981.

Die poppemaatskappy het afgeskop met vertonings in kinderteater, maar het sukses begin behaal toe dit duidelik word dat grootmense ook gefassineerd is deur poppespel. Handspring het oor die jare ontwikkel tot ‘n veelsydige en dinamiese maatskappy wat in samewerking met kunstenaars soos William Kentridge ‘n besondere impak op Suid-Afrikaanse en wêreldwye gehore gemaak het. ‘War Horse’, byvoorbeeld, het die Laurence Olivier-prys in Engeland ontvang, en in 2011 kry Handspring ‘n spesiale Tony-eerbewys in New York vir hul marionette.

In gesprek met Basil en Adrian wou ek weet waarom die Handspring marionette so onvergeetlik is.  Adrian, die hoof-ontwerper, bestudeer die bewegingsmoontlikhede van die marionette versigtig voordat hulle gebou word. In die geval van ‘n dier-marionet soos die perd, word daar ook gekyk na emosionele aanwysers, soos die ore en die stert, wat deur fietsremme beweeg word. Vir Adrian is die marionet se kapasiteit om realisties te beweeg (en te kommunikeer deur middel van hierdie bewegings) van die uiterste belang. ‘The shiver of the skin, the flick of an ear, all have meaning.’

Die perde in ‘War Horse’ is lewensgroot, maar is gemaak uit hout, rottang en materiaal, en die skroewe en laste op hul lywe is duidelik sigbaar. Soos die geval was in vorige Handspring produksies, is die marionetteurs duidelik sigbaar op die verhoog saammet die marionette.

Dit neem drie mense om elke perd te beheer, en hulle werk as ‘n span om die lewenskern van hul dier uit te beeld. Volgens Basil is die drie ingedeel in ‘a head, a heart and a hind’. Die persone wat die ‘heart’ en ‘hind’ posisies inneem, staan binne-in die rottang-geraamte van die perd en manipuleer die dier se bewegings deur middel van hul eie bene, asook ‘n reeks interne hefbome. Die ‘head’ staan buite die marionet en beweeg die nek, ore en kop. Dit is harde werk – die marionet self weeg ongeveer 30 kg, en die ‘heart’ en ‘hind’ mense moet gedurende die loop van die vertoning ook nog akteurs op die marionet se rug dra, die perd op sy agterpote laat staan en selfs rondom die verhoog galop! Baie van die marionenetteurs het ondervinding van fisiese teater, of is gimnaste of dansers. Basil en Adrian is self gesoute marionetteurs. ‘War Horse’ is die eerste produksie waarin hulle nie self verskyn nie, alhoewel hulle as vervaardigers optree. Hulle is ook betrokke by die keuse en opleiding van die marionetteurs vir die rolle.

In ‘n artikel* oor hul kunsvorm verduidelik Basil: ‘Handspring’s movement philosophy is based on restraint, on carefully planned and co-ordinated gesture, and on stillness’ (Jones, 263).  In die geval van die ‘War Horse’ perde moet die drie mense leer om saam te werk en op mekaar te reageer om die geluide, impulse en persoonlikheid van die dier voor te stel. As hulle dit suksesvol doen, en ‘n lewende wese skep, beteken dit ook dat geen vertoning van ‘War Horse’ presies dieselfde is nie. Soos Basil dit stel gedurende ons gesprek: ‘There are hot nights and cool nights.’ Sommige optredes is energiek of aggressief, ander meer kalm en rustig. Dit is onvoorspelbaar, en opwindend.

Selfs wanneer die perd stilstaan op die verhoog, is die marionetteurs besig. Want die perde in ‘War Horse’ haal asem. Handspring het ‘n metode ontwikkel waar die illusie van lewe geskep word: die marionet se ‘heart’ en ‘hind’, dus die ‘lyf’ van die perd, beweeg stadig op en af op gebuigde bene om die marionet stilweg te laat asemhaal. En die gehoor reageer hewig op die perde se kombinasie van asemhaling en stilte. ‘We find that one of the most eloquent ways of communicating on stage is indeed not through movement but through stillness, or more exactly, a breathed stillness. [….] Breath and silence on the part of the puppet stimulate, in the minds of the audience, proposals as to the thoughts and emotions…this breathing is physical, yet it has a profound metaphorical power.’ (Jones, 262)

Dit is fassinerend dat so ‘n betowerende lewens-essens geskep kan word uit iets minimalisties, ‘n marionet wat op subtiele en elegante wyse ‘n perd op die gedagte bring en aan die lewe hou.

There is a point where in the mystery of

existence contradictions meet;

where movement is not all movement

and stillness is not all stillness;

where the idea and the form,

the within and the without, are united;

where infinite becomes finite,

yet not losing its infinity.

uit ‘Stilness’ deur Rabindranath Tagore

*‘Puppetry and Authorship’ deur Basil Jones in Handspring Puppet Company, edited by Jane Taylor. David Krut Publishing (2009).