Pieter Odendaal. Om oor selle te huil

Ek het Vrydagmiddag my eerste sitologie-praktikum gehad. Die meeste van die studente was gatvol vir die hitte en die hardnekkige week wat nie wou end kry nie. Ek het self ook oorweeg om die klas te bank en ‘n trein Kaapstad toe te vat om ‘n bietjie uit die dorp uit te kom. Ons het elkeen ‘n ligmikroskoop en ‘n deursnit van ‘n sonneblomstingel so groot soos ‘n eensent gekry. Ek het die ligbron aangeskakel en gesukkel om die beeld gefokus te kry. Skielik het die selle duidelik soos ‘n deurskynende klipmuur teenmekaar gelê. Die xileem was in groterwordende sirkels om die middelpunt van die stingel gerangskik en die selkerne was klein pupille.

*

Vir my elfde verjaarsdag het my ouers vir my ‘n beginner mikroskoop gekoop. Hy lê vandag iewers tussen ou tasse, musiekpartituur en laerskoolliefdesbriewe. Daardie eerste vier weke na my verjaarsdag het ek alles van bloed en hondhare tot pietersielie en suikerkristalle bestudeer asof ek Antoni van Leeuwenhoek self was. (Dit moes darem wonderlik gewees het om die eerste mens te wees om eensellige organismes te sien.) My eerste mikroskoop het nie ‘n ingeboude ligbron gehad nie, so ek moes die spieëltjie verstel om sonlig te konsentreer. Vandag besef ek eers hoe wonderlik self-refleksief dit was: ek het die son gebruik om die produkte van sonlig te bestudeer – amper soos om ‘n gedig oor gedigskryf te skryf.

Op hoërskool het ons nie die tyd of die geld gehad om meeste van die biologie-eksperimente in die klas uit te voer nie. Ek onthou vaagweg dat ek iewers in graad 8 of 9 na uiselle gekyk het, maar selfs met die uie en als het ek nie ‘n enkele traan gepik nie. Ek het ook nog nooit die voorreg gehad om ‘n padda of muis te dissekteer of aan beesharte te peuter nie. But all in good time.

Bill Bryson het die volgende oor selle in A short history of nearly everything te sê:

[The cell] is like a refinery in that it is devoted to chemical activity on a grand scale and like a metropolis in that it is crowded and busy and filled with interactions that seem confused and random but clearly have some system to them. But it is a much more nightmarish place than any city or factory that you have ever seen. To begin with there is no up or down inside the cell (gravity doesn’t meaningfully apply at the cellular scale), and not an atom’s width of space is unused. There is activity everywhere and a ceaseless thrum of electrical energy. You may not feel terribly electrical, but you are. The food we eat and the oxygen we breathe are combined in the cells into electricity. The reason we don’t give each other massive shocks or scorch the sofa when we sit down is that it is all happening on a tiny scale: a mere 0.1 volts travelling distances measured in nanometers. However, scale that up and it would translate as a jolt of 20million volts per metre, about the same as the charge carried by the main body of a thunderstorm.

*

Ek het Vrydag onverklaarbaar emosioneel geraak toe ek uit die laboratorium die sonlig in stap. Die bome was chloroplastgroen en ek het onthou dat ek iewers gelees het dat daar meer neuronselle in die menslike brein is as wat daar sterre in die uitdyende heelal is. (Miskien is nuwe idees soos sterre wat onploffend geboorte aan hulself skenk.) Ek het besef dat ek met elke tree velepiteelselle soos ligte sneeu om my laat val en dat my mitochondrions sarsies skote afvuur om my bene aan die beweeg te hou.

Ek weet ek was sommer simpel gewees, maar ek kon dit nie help nie. Kyk, ek het nou nie gehuil asof my ouma dood is nie, maar my oë was ordentlik nat. Dit het my heeltemal onkant gevang. Later, toe ek bietjie bedaar het, het ek geweet dat ek besluit het om biologie te swot nié omdat ek mammoete wil kloon of ‘n kuur vir Alzheimer’s wil ontdek nie (alhoewel ek nou nie protes gaan aanteken as so iets sou gebeur nie), maar dat my motivering esteties van aard was. Ek glimlag outomaties as ek dink aan die nooks en crannies van die menslike lyf wat ek in die volgende paar jaar gaan ontdek. Ek sal maar geldjies opsy moet begin sit vir ‘n ordentlike mikroskoop.