Wanneer literêre tekste ter sprake is, impliseer die term mitologisering onder andere die interpretasie en weergawe van ʼn bepaalde wêreldbeeld. Veral in poëtiese tekste waarin oor die aard van die skryfhandeling besin word (Ars Poëtica) hang die mitologisering van gebeure dikwels saam met die verwysing na die oorsprong van die woord, wat ook die Woord kan word wanneer die Johannes Evangelie as interteks betrek word. Hierdie tipe mite aktiveer een van die sterkste argetipiese simbole, naamlik skepping. Onwillekeurig dink mens hier aan die bekende sonnet van Willem Kloos, “Ik ben een God in ‘t diepst van mijn gedachten” waarin die digter, wat ʼn werklikheid in die kleine deur woorde skep, iets ondervind van die wyse waarop God die wêreld uit niks tot stand gebring het deur die Woord. Dikwels word, deur aktivering van die skeppingsargetipe, klem gelê op die gekonstrueerde aard van die kunswerk en word die leser met die metafiksionele vraag gekonfronteer of die wêreld ʼn blote skepping van ons woorde is – ʼn vraag wat in postmodernistiese tye besonder relevant is of was, afhangend van waar ons dink ons onsself tans bevind!
In die openingsgedig van Susan Smith se debuutbundel in die afwesigheid van sin word klem gelê op die wyse waarop die mens deur alle eeue ʼn beeld van homself geskep het en dit vir die nageslag probeer nalaat:
graffiti
ons is die mitemakers wat in klipskeurgrafte
kelders sarkofae piramides
en meer onlangs
teen elektroniese fb-
en dergelike mure ons narratiewe agterlaat
ons is die skeppers van storie-hiërogliewe
makers van palimpseste en herskrywings
skribante van immer wisselende
kanttekeninge, veelvuldige blogs en glosse
teen die gewels en fassades van verganklike strukture
ons stook vertelvure in skrikdonker nagte
wanneer die onheil in ons rigting kopknik
tik op verligte palette
wanneer die aardkalbas op ʼn foutnaat in twee
wil bars
in die afwesigheid
van sin is ons die Tekensoekers
die glomakers die fynkykers
wat voor ons vertrek
teen die heelalmuur se mosaïek
ons onthoumerke maak:
die betekenis
van ʼn onbelangrike mens
In hierdie gedig kom ʼn funksie van die mite aan die orde wat deur Eliade beskryf word, naamlik die mite as openbaarmakende verhaal, as die manifestasie van syn. Dit is myns insiens die kern van Smith se gedig – dat die mens blyke wil gee daarvan dat hy leef of geleef het, ongeag hoe onbenullig dié lewe mag gewees het. Daarom die tallose inskripsies op alle moontlike plekke – inskripsies wat in die moderne era ʼn siek selfbeheptheid op facebook en elders op die internet geword het. Kenners wys juis op die moontlikhede wat moderne media ten opsigte van gefiksionaliseerde “selwe” bied. Die skeppende mag van die woord word “op fb- / en dergelike mure” tot sy uiterste uitgebuit. Dit bied die mens die geleentheid om sy lewe in storievorm aan te bied, om as’t ware die eie ek te skep deur woorde teen mure, deur onsself te herskryf op die model van bekende en beroemde mense. Ook dit is alles aspekte wat met mitevorming verband hou.
Heilna du Plooy se gedig Korinna van Tanagra in die bundel Die stilte opgeskort is gebaseer op die krag van mitiese verhale met hulle argetipiese waarhede wat selfs deur die eenvoudigste mense verstaan word en wat besondere trefkrag inhou:
Korinna van Tanagra
In ʼn poësie stryd wen Korinna van Tanagra
teen die grote Pindaros en raai hom aan:
“Deur die geliefde mites en verhale van die gode
moet jy met jou mense praat dat hulle jou verstaan.”
Sy aansien by die muse in antieke Griekeland
– nege mans en ʼn enkele vrou wat tydloos goed kon dig –
ter wille, volg Pindaros toe glo die raad, maar kwistig
bly hy uitborduur. Sy wen hom weer, altesaam vyf keer,
en sê: “Die digter, goeie vriend, saai nie
met die sak vol saad nie, maar met die hand.”
Ook in hierdie gedig wat die skryf van gedigte as tema het, word klem gelê op ʼn belangrike aspek van die mite, naamlik sy gekonsentreerde aard, maar ook op die tydlose inhoud van die mite. In ʼn ander gedig uit dieselfde bundel (Die vrou en die veer) word eweneens kommentaar gelewer op die skryf van die gedig. In hierdie strofe gaan dit oor die misterie van skryf:
Hoe lig is die libido, hoe
onverklaarbaar die misterie
van sin wat ontstaan
in die nalaatbaar veerligte gewig
wat die volmak onreëlmatige
ewewig nooit kan ontbeer nie.
Dit is die essensie, die gravitas.
Daarsonder stort ek in duie.
Ook my gedig.
Dig as mitevorming sou ewe goed die tema van hierdie strofe kon wees, want mites word dikwels gedefinieer as heilige verhale waarin die misterieuse en die numineuse ʼn bepalende rol speel, verhale wat sin gee aan die onsienlike: hoewel die gedig doelbewus gekonstrueer word en daar fyn gelet moet word op harmonie en ewewig, kan die “onverklaarbare misterie” wat net so ʼn belangrike rol speel in die skryfproses, nooit agterweë gelaat word nie.
Die mite as ontstaansverhaal, soos André Jolles dit verstaan, spreek uit die beginvers van Louis Esterhuizen se bundel wat die water onthou:
dat daar altyd ʼn begin is –
daardie yl siddering wanneer korrels
langsaam verdig
en hegting gevind word
aan die weefsel wat sagter as grond
in dieptes lê waar dit donker
is en wyd genoeg
vir volgehoue groei
tot dit tyd word vir die water
om te breek: daardie eerste moment
wanneer water aan water
geboorte gee en alles weer begin
om stelselmatig te vloei na
die kwansuise bron tussen wolke
Volgens Jolles is die mite die antwoord op die vraag: “Waar kom dit vandaan” – in hierdie geval dan seker: “Waar kom ʼn gedig vandaan?” Gilbert Durand brei daarop uit deur aan te voer dat die mite ʼn sisteem van simbole en argetipes en skemata is wat die vorm van ʼn storie aanneem. Ek dink dat Esterhuizen se gedig juis dié aspekte van die mite illustreer en diegene wat die bostaande gedig aandagtig lees, behoort in te sien dat letterlik al die simbole wat voorkom, sterk argetipies van aard is: water, geboorte, donker, saad, groei … Ek wil ook beweer dat die skema waarbinne die gedig gegiet is, sterk mities van aard is en herinner aan die magdom skeppingsmites wat wêreldwyd bestaan.
Die skryf van gedigte is – aldus talryke Ars Poëtica-gedigte – sterk mitologiserend van aard deurdat skryf dikwels as skeppingsdaad beskou word, deurdat digters glo dat gedigte in staat is om vrae na die aard van dinge te beantwoord en deurdat gedigte, soos mites, die “ek” manifesteer en na die dood kan laat voortleef. As draers van religieuse waarhede, word gedigte ook dikwels beskou as sin-gewend aan ons aardse bestaan – in ʼn volgende blog meer hieroor.
Dankie, Marie!
Jou woorde breek my dag oop.