“Memory out of hand” Breyten Breytenbach, 1984 (2004)
’n pêrel stilte. Postuum eerbetoon voor Breyten Breytenbach in Gent
De onburger en Postumiteiten voor Breyten
Vandaag 16 september is pampoendag, Breytenbachs geboortedag. In het literaire en schilderkunstige oeuvre is de pompoen een recurrent motief, zoals te zien in het olieverfschilderij Memory out of hand (1983, uit de catalogus The 81 ways of letting go a late self, Stevenson, Kaapstad, 2018, blz. 71). Er valt een mooie thematische selectie samen te stellen uit het oeuvre. Al in het prozadebuut Katastrofes (1964), in ‘Fascistiese pampoen’, en in de vroege poëzie wordt gerefereerd aan “pampoen”.
Later verwijst Breytenbach expliciet naar de geboortedatum in gedichtentitels: ‘16 September 1988’ (Soos die so, 1990), ‘16 September 1995 in Amsterdam’, opgedragen aan Adriaan van Dis (Papierblom, 1998), de prozatekst ‘16 September 2001’ en het gedicht ‘16 September 2003’ (Die windvanger, 2007), ‘16 september 2010’ (Katalekte, 2012) en ‘(16 September 2012)’ (vijf-en-veertig skemeraandsange uit die eenbeendanser se werkruimte, 2014). Dit is een greep uit de inhoudsopgave van Die singende hand. Versamelde gedigte 1984-2014 (2016).
In Het beginsel van stof (‘draf in NY, 16 September 2007’, ‘berig, 16 September 2008. New York’, 2011) vinden we gedichten met deze referent, verwijzingen naar de pompoen in ‘Die klippampoen’ in Die na-dood (2016), of bijvoorbeeld in de laatste omvangrijke bundel Op weg na kû (2019): ‘7.11.1 versoek om versagting by geleentheid van jou verjaardag’ en ‘7.12 weer en verweer: maanpoen vir die 16de September 2016: monoloog vir twee monde’. In Op weg na kû vindt de lezer, naast tal van verwijzingen naar “daai soetpampoen!”, ook deze stille parel: het kwatrijn ‘7.8.2 16 September 2016’ (blz. 143):
gisteraand het die maan oopgeskulp
en nou glim ’n pêrel stilte
in ’n donker see
die rigtingboei vir dolfyne
Breytenbach publiceerde op 16 september 2018 een bijzondere “pampoenpos”, getiteld ‘Psalms vir Oupa M’Poen’, op Versindaba. https://versindaba.co.za/2018/09/16/breyten-breytenbach-psalms-vir-oupa-mpoen/
Naar aanleiding van deze viering van de geboortedag van Breytenbach worden twee postume uitgaven aangekondigd. De boeken verschijnen op Breytens sterfdag, op 24 november, en worden in Gent, door Breytenbach meermaals bestempeld als een plek in zijn Middenwereld, boven de doopvont gehouden. Dat gebeurt ter gelegenheid van een tweedaags congres dat integraal is gewijd aan de literaire, artistieke en intellectuele wereld van Breytenbach.
De onburger. Een keuze uit de gedichten
Bij Koppernik (Amsterdam) verschijnt op 24 november 2026 een ruime bloemlezing uit de poëzie van Breyten Breytenbach (1939-2024). De tweetalige anthologiebundel (ca. 250 p.) biedt een selectie uit de vertaalde poëzie in het Nederlands, aangevuld met nieuwe vertalingen van Afrikaanse gedichten. Robert Dorsman vertaalt voor de gelegenheid vijfentwintig vooralsnog onvertaalde gedichten van Breytenbach in het Nederlands. Antjie Krog, lezer van Breytenbachs poëzie, voorziet de tekstselectie van een bijzonder woord vooraf.
Koppernik is met Van Gennep, Meulenhoff en Podium de uitgeverij die het werk van Breytenbach bezorgt in Nederland. In 2015, een jaar na de oprichting van Koppernik, is Breytenbachs bundel In de loop van de woorden gepubliceerd (zonder de Afrikaanse bronteksten). Breytenbach stelde de kopij ter beschikking, ontleend aan de openingsafdeling ‘in die loop van woorde’ in Oorblyfsel (Island Position/Pirogue Kollektief & Hond, Groenkloof/Brooklyn/Kaapstad/Gorée/Parijs, 2014) en vertaald door Laurens van Krevelen.
Ik mocht de samenstelling van de tekstselectie uit Breytenbachs verzamelde poëzie voor mijn rekening nemen. Het verbindende thema is de nomade, de reiziger als een centraal motief in het poëtisch oeuvre, het prozawerk én de beeldende kunst van Breytenbach.
De bloemlezing verschijnt twintig jaar na het omvangrijke volume De windvanger. Gedichten 1964-2007 (Podium, Amsterdam, 2006, vertalingen Krijn Peter Hesselink, Adriaan van Dis en Laurens van Krevelen) en bijna tien jaar na De zingende hand (Podium, Amsterdam, 2017, vertaling Laurens van Krevelen). De onburger wordt gepresenteerd op het congres ‘Inter-Breyten. Breytenbach in context’ in Gent (26-27 november 2026).
De naam Breytenbach is bekend in de Lage Landen, onder meer toe te schrijven aan de vriendenkring waartoe schrijvers behoorden zoals Remco Campert, Hugo Claus, Lucebert, Bert Schierbeek, H.C. ten Berge en Adriaan van Dis. In het recent verschenen getuigenis van Conny Braam, Memoires van een activiste (2026), komt de naam herhaaldelijk voor. Breytenbachs werk is uitgegeven in Nederland, hij exposeerde bij de modernistische Galerie Espace (Amsterdam) en trad geregeld op in Amsterdam, zoals met Remco Campert tijdens de presentatie van de bloemlezing De zingende hand in het Zuid-Afrikahuis.
Gezien de relaties met de Lage Landen, ook het steuncomité Breytenbach (met naast Maarten Mooij en Adriaan van der Staay onder meer Bert Schierbeek, Adriaan van Dis en Laurens van Krevelen) in de periode van zijn gevangenschap in Zuid-Afrika (1975-1982), resoneert de schrijversnaam in het Nederlandse taalgebied. Postuum is de geplande anthologiebundel een eerbetoon aan de dichter. Het integrale werk overschouwend wordt voor het Nederlandse lezerspubliek een sterke selectie gemaakt. De opname van een vijftiental nieuwe vertalingen zal de bloemlezing tot een unieke boekpublicatie maken die in Nederland en België de nodige aandacht krijgt.
Naar aanleiding van de herdenking van het overlijden van Breytenbach op 24 november 2024, twee jaar later, is vooral gekozen uit de latere poëze van Breytenbach die minder aandacht kreeg dan het vroegere werk, aldus Antjie Krog in het voorwoord van De onburger.
https://www.koppernik.nl/najaarsaanbieding-2026/
Postumiteiten voor Breyten. Door het oog van dichters, vertalers en navorsers
Op het congres INTER-BREYTEN. Breytenbach in context (Universiteit Gent, 26-27 november 2026, voor het congresprogramma: www.afrikaans.ugent.be) wordt naast de poëziebloemlezing ook het kaleidoscopische huldigingsboek Postumiteiten voor Breyten. Door het oog van dichters, vertalers en navorsers (Naledi/Skribis) gepresenteerd. Het boek bundelt in totaal veertig persoonlijke getuigenissen over de literaire nalatenschap van Breytenbach, hoe dichters, vertalers en onderzoekers in Zuid-Afrika en in Europa het werk ervaren, hebben ontdekt en gelezen, hoe ze het vanuit diverse invalshoeken hebben bestudeerd. De navorsers reiken in het boek daarnaast nieuwe perspectieven aan voor de studie van het literaire en artistieke oeuvre.
De dichters en vertalers ontvingen vijf vragen over hoe zij zich in hun schrijfwerk verhouden tot het oeuvre van Breytenbach. De gespreksgenoten zijn in alfabetische volgorde: Andries Bezuidenhout, Zandra Bezuidenhout, Robert Dorsman, Dominique Botha, Neil Cochrane, Marius Crous, Tom Dreyer, Klara du Plessis, Heilna du Plooy, Louis Esterhuizen, Diana Ferrus, Gilbert Gibson, Joan Hambidge, Denis Hirson, Marlise Joubert, Kleinboer, Antjie Krog, Georges Lory, Johann Lodewyk Marais, Nkateko Masinga, Erwin Mortier, Charl-Pierre Naudé, Churchil Naudé, Bernard Odendaal, Pieter Madibuseng Odendaal, H.J. Pieterse, Alwyn Roux, Alfred Schaffer, Laurens Vancrevel, Ilse van Staden, Hein Viljoen en Cas Vos.
In een tweede deel van de huldebundel zijn academische experten aan het woord: Francis Galloway, Karen Kuhn, Alwyn Roux, Sandra Saayman, Marilet Sienaert, Annika van der Linde, Anke van der Merwe, Louise Viljoen en Andries Visagie. De onderzoekers spreken aan de hand van zes vragen over hun benadering van Breytenbachs werk en reflecteren over de framing in het wetenschappelijk onderzoek. Zij spreken over de accenten die ze leggen in het door hen ontgonnen studiegebied. Niet alleen schrijvers construeren hùn beelden van het oeuvre. Ook onderzoekers dragen bij aan de (academische) beeldvorming. Zij belichten persoonlijke leeservaringen en geven te kennen hoe zij een aandeel hebben in de literaire postuur of de zogenaamde heterorepresentaties van Breytenbach.
Een tweespraak met Kerneels Breytenbach, jarenlang de uitgever van Breytenbach bij Human & Rousseau, sluit het omvangrijke getuigenisboek af. Deze in alle opzichten revelerende dialoog verschijnt voor het eerst in Postumiteiten. De gesprekken met Zuid-Afrikaanse, Nederlandse en Vlaamse dichters, vertalers en onderzoekers worden sinds december 2025 gepubliceerd op Voertaal (met dank aan redacteur Izak de Vries).
De kopij wordt vandaag afgesloten, met de laatste bijdragen die op 16 september op Voertaal worden geplaatst: gesprekken met Breytenbachs vertalers Denis Hirson (Engels) en Robert Dorsman (Nederlands). Eerder is al een gesprek met de Franse vertaler Georges Lory gepubliceerd: https://voertaal.nu/breyten-schrijven-49-gesprek-met-georges-lory-de-franse-vertaler-van-breyten-breytenbach/.
Mijn laatste vraaggesprek met Breytenbach heb ik gebundeld in Twee overzijden. Gesprekken op de literaire brug tussen Afrikaans en Nederlands (‘Tweespraak met Breyten Breytenbach. “Ek het ’n aantal adresse gehad van mense wat ek moet opsoek, wat ek moet gaan voor dagsê namens Jan Rabie: Gerrit Kouwenaar, Simon Vinkenoog, Rudy Kousbroek. Lucebert natuurlik ook.”’ (Academia Press, Gent, 2026, blz. 337-374). Binnenkort is het boek beschikbaar in Protea Boekwinkel in Pretoria.
gaan gaan
oorkantoewer gaan
klaar oorkantoewer vergaan
o vreugde ontwaak
(Uit: Die na-dood, 2016)