De Waal Venter. Herfsdigters: elkeen kyk anders

                                                                            Foto: De Waal Venter

Digters in hierdie essay. In volgorde:

Pablo Neruda

Antjie Krog

NP van Wyk Louw

Joan Hambidge

Tomas Tranströmer

Octavio Paz

Jacques Roubaud

 

Elke digter het sy of haar eie, kenmerkende lewensuitkyk, benadering tot die werklikheid en skryfstyl. Moontlik is daar ooreenkomste tussen die style van digters in ’n bepaalde tydperk en in ’n bepaalde taal. Mens sal waarskynlik kan aandui hoe digters in byvoorbeeld Spaans in ’n soort toonaard skryf wat kenmerkend is van die taal en tydperk. Moontlik kan dit geld vir Afrikaans en Frans en alle ander tale. 

In hierdie essay kyk ons hoe digters uit verskillende taalgebiede en tydperke skryf oor dieselfde onderwerp, die herfsgety. Ons kyk eerstens na Pablo Neruda se bekende gedig “Die herfs kom terug”.

In “Vuelve el otoño” (Die herfs kom terug) beskryf hy op verskillende maniere hoe die herfs terugkom ná die somer. Hy verbind byvoeglike naamwoorde met selfstandige naamwoorde wat baiekeer eienaardig en onlogies lyk, bv. “vertrapte angs” en “walglike ore”. Maar in die konteks van die gedig is dit sinvol. Die spreker in die gedig peins oor sy vervlietende lewe en die naderende winter van die ouderdom.

In reëls 1 tot 6 is daar “treurende klokke” wat daarop dui dat iemand gesterf het. Die klank van die klokke is soos die fladderende kleed van ’n weduwee. Dit is die simboliese sterwing van die somer.

Vuelve el otoño

Un enlutado día cae de la campanas

como una temblorosa de vaga viuda,

es un color, un sueño

Herfs kom terug

’n Treurende dag val uit die klokke

soos ’n sidderende kleed van ’n dwalende weduwee,

dit is ’n kleur, ’n droom

van kersies weggesak in die aarde,

dit is ’n rookstreep wat rusteloos aankom

om die kleur van water en soene te verander.

Ek weet nie of jy my verstaan nie: wanneer die nag

uit die hoogte aankom, wanneer die eensame digter

by die venster die hings van die herfs hoor galop

en die blare van vertrapte angs ruis in sy are,

is daar iets in die lug, soos die tong van lywige osse, 

iets in die twyfel van die lug en die atmosfeer.

Dinge kom terug na hulle plekke,

die onmisbare advokaat, hande, olie, die bottels,

al die tekens van lewe: beddens, bo alles,

is hulle vol van ’n bloederige vloeistof,

mense plaas hulle geheime in walglike ore,

sluipmoordenaars kom met trappe af,

maar dit is nie dit nie, dit is die ou galop, 

die perd van die ou herfs wat sidder en verduur.

Die perd van die ou herfs het ’n rooi baard

en die skuim van vrees bedek sy wange

en die lug wat hom volg, is gevorm soos die see

en die reuk van vae begraafde verrotting.

Elke dag kom daar die kleur van as uit die lug

wat die duiwe oor die aarde moet versprei:

die tou gevleg deur uitwissing en trane,

tyd wat lang jare in die klokke geslaap het,

alles,

die ou klere stukkend gebyt, die vroue wat die sneeu sien kom,

die swart papawers wat niemand kan bepeins sonder om te sterf nie,

alles val in die hande wat ek oplig

in die middel van die reën.

 

In reëls 7 tot 12 wil die digter seker maak ons verstaan hom. Hy beskryf die naderende nag, die donkerte. Die spreker in die gedig staan alleen by die venster. Hy hoor “Die perd van die ou herfs” nader galopeer.

Omdat die titel van die gedig suggereer dat dit handel oor ’n jaargety, verwag mens talle natuurbeelde. Maar die teenoorgestelde is waar. Die digter gebruik hoofsaaklik beelde en metafore wat nie wesenlik natuurverskynsels is nie. Voorbeelde: 

“dit is ’n rookstreep wat rusteloos aankom

om die kleur van water en soene te verander.”

“daar is iets in die lug, soos die tong van lywige osse, 

iets in die twyfel van die lug en die atmosfeer.”

“die onmisbare advokaat, hande, olie, die bottels,

al die tekens van lewe: beddens, bo alles,

is hulle vol van ’n bloederige vloeistof,”

Neruda is ’n digter wat intens die menslike ervaring beleef en beskryf. Dis is asof hy in hierdie gedig die natuur self vermenslik.

Antjie Krog

onvertaalde teleks

VIII

die bolandse herfs word nou eers myne

met die winterreëns wat dae al oor die dakke skif

en snags slaap ek weer alleen

die kraanvoëlblom blits druppels in die tuinhoek rond

vaal vogtige veertjies tussen die dooie kannas in

nog babalaas van die jaar se dop

roes plek-plek ranonkelrooi

die wingerde in die reën

die nat stamme trek bakkoppie onder oulaas blare in

en snags slaap ek weer alleen

langs die uitgeswelde rame groei voetkombersies

en mossige oulappe teen die eike

ons mymer saam oor die legkaart van blare

my oë het skielik vat gekry

met herfsklawer bottend in die kaal boorde

met gladde vel kieliekaal reën aan wit koejawels

alles behoort nou

en die herfs word eindelik myne

• net soms nog die helder gil van lemoene tussen die droefgroen blare …

 

In Antjie Krog se gedig kom natuurbeelde diggesaai. Die kraanvoëlblom se “vogtige 

veertjies”, en nat stamme wat “bakkoppie trek”. Anders as Neruda wat die natuur 

mensgestalte gee deur beelde te gebruik wat nie direk verband hou met natuurvers

kynsels nie (tonge van lywige osse) word natuurdinge in hierdie gedig op ’n meer konvens

ionele manier vermenslik : die koejawels het “’n gladde kieliekaal vel” en die “helder gil” 

van lemoene.

In Neruda se gedig word die herfs ’n simbool en metafoor van die naderende dood, die ver

ganklikheid van alles. Dieselfde geld in Krog se gedig, maar op ’n heel ander toon. Daar is 

’n atmosfeer van peinsende, ietwat droewige beskouing van die lewe. In hierdie gedig is 

die spreker in die gedig ook baie sterk op die voorgrond. “Snags slaap ek weer alleen” en 

“ons mymer saam oor die legkaart van blare” en uiteindelik “word die herfs uiteindelik 

myne”.

Vir Krog word die universele gedagte van verganklikheid in baie groter mate ’n persoonlike 

ervaring as wat mens in die Neruda gedig aantref. Die idee van dronkenskap “nog babalaas van die jaar se dop”, kom weer voor in ’n gedig later in die essay.

NP van Wyk Louw

Vroegherfs

Die jaar word ryp in goue akkerblare,

in wingerd wat verbruin, en witter lug

wat daglank van die nuwe wind en klare

son deurspoel word; elke blom word vrug,

tot selfs die traagstes; en die eerste blare val

so stilweg in die rook-vaal bos en laan,

dat die takke van die lang populiere al

teen elke ligte môre witter staan.

O Heer, laat hierdie dae heilig word:

laat alles val wat pronk en sieraad was

of enkle jeug, en vér was van die pyn;

laat ryp word, Heer, laat U wind waai, laat stort

my waan, tot al die hoogheid eindelik vas

en nakend uit my teerder jeug verskyn.

 

Hierdie bekende gedig van NP van Wyk Louw is, soos die ander “gebede by jaargetye” in 

sonnetvorm geskryf. Die digter bid dat sy “Heer” hom “rypheid” gee en sy “waan laat stort”.  

Die spreker in die gedig wil gestroop word, soos die bome gestroop word, van alles wat 

hom verhoed om “hoogheid” te bereik – moontlik die hoogste vorm van moraliteit en ook 

digterskap.

Daar is al heelwat oor hierdie gedig geskryf en besin en ek wil nie meer as dit sê nie, 

eerder kyk na ’n interessante soort intertekstuele herdigting van Johan Hambidge, ook met 

die titel “Vroegherfs”.

Joan Hambidge

Uit: Die somber muse 1990. Kaapstad: Jutalit

Vroegherfs

Die jaar word ryp in wrede ontnugtering,

in woede wat verkil, en bitter idees

wat daglank deur my nuwe minagting

uitgespoel word; alle idees word reëls,

tot selfs die slustes; en die eerste beelde val

so stilweg in my donker depressiewe drome uit

sodat die dendriete in my brein al

teen elke ligte môre ooreis, ópspruit.

O muses, laat hierdie dae nooit verbygaan:

laat alles val wat poësie of stilte verbreek

of cliché is, en vér was van die pyn;

laat ryp word, muses, laat jul verwoesting nimmer taan,

vir ewig, tot al my demone afgebreek

word in relevante, tydgebonde skyn.

 

Hierdie gedig is ook in sonnetvorm geskryf, maar die rympatroon is losser as die Van Wyk 

Louw gedig. Hier tref ons nie natuurbeelde aan nie, maar emosies en idees: “Wrede ontn

ugtering” en “minagtig” asook “bitter idees” en “depressiewe drome”.

Die gedig is ook ’n soort gebed, maar nie ’n Christelike gebed soos Louw s’n nie. Die 

spreker vra (bid) van die muses dat alles wat “poësie of stilte verbreek” moet “laat val 

word”. Die digter soek ook, soos Louw, na ’n groter en sterker digterskap, maar uit heelt

emal ’n ander kultuuragtergrond.

Tomas Tranströmer

Storm

Plötsligt möter vandraren här den gamla
jätteeken, lik en förstenad älg med
milsvid krona framför septemberhavets
svartgröna fästning.

Storm

Meteens kom jy af op ‘n geweldige ou

eikeboom, ‘n roerlose takbok, met

sy kroon wat ver uitstrek oor die Septembersee,

swartgroen vesting.

Noordestorm. Nou is die tyd wanneer die lysterbessie

in trosse rypword. Wanneer jy in die donker wakker word

hoor jy die sterrebeelde stamp in hulle stalle

hoog bokant die bome.

 

In hierdie kort gedig tref mens die kenmerkende natuurbeelde uit die Skandinawiese woude aan en die byna mistieke ineenvlegting van beeld en en betekenis. Die ou eikeboom is ook ’n roerlose takbok. Die sterrebeelde word lewendig en stamp in hulle stalle soos perde.

Anders as in Louw en Hambidge se gedigte word hier nie gevra of gebid nie. Hier word die leser getref deur ’n klompie sterk sinne met ’n intense ervaring van die natuur wat uitgebrei word tot ver buite die aarde, na die sterre, ligjare van ons verwyder. Daar is ook geen sprake van die verganklikheid en afsterwing wat in die vorige gedigte aangetref word nie.

Octavio Paz

Ontoño

En llamas, en otoños incendiados,

arde a veces mi corazón,

puro y solo. El viento lo despierta,

toca su centro y lo suspende

en luz que sonríe para nadie:

cuánta belleza suelta!

Herfs

Vlammend, in die herfs, brandend,

partykeer brand my hart,

suiwer en alleen. Die wind maak hom wakker,

raak aan sy middelste en laat hom hang

in lig wat vir niemand glimlag nie:

watter wilde prag!

Ek soek na ’n hand

’n teenwoordigheid, ’n liggaam,

wat deur mure breek

en geboorte gee aan bedwelmde vorms,

’n aanraking, ’n klank, ’n draaiing, nouliks ’n vlerk;

ek soek binne my,

bene, onaangeraakte viole,

delikate, skaduagtige werwels,

lippe wat lippe droom,

hande wat voëls droom …

En iets wat onbekend is en sê “nou”

val uit die lug,

van jou af, my Heer en my teenstander.

 

Octavio Paz se herfs is harstogtelik en diep emosioneel. Vir hom is dit geïnternaliseer. Sy hart is “vlammend” en “brandend”. Hy soek binne homself na “bene, onaangeraakte viole, delikate, skaduagtige werwels, lippe wat lippe droom, hande wat voëls droom …”

Ook in hierdie gedig kom ’n godheid voor. Maar hier word daar nie gebid tot die godheid nie, dit word eerder gesien as iets wat onbekend is en teen iemand aan wie weerstand gebied moet word: “my Heer en my teenstander.” Hierdie Heer is nie ’n menslike persoon soos ’n edelman of hooggeplaaste wat respek verdien nie. In Spaans is dit “mi Dios y mi adversario”, dus ’n godheid.

Jacques Roubaud

La Grive

Quand s’achève le mois d’octobre
quand les vendanges sont passées
quand les vignes rouges blessées
par l’automne saignent sombres

Die lyster

Wanneer Oktobermaand verby is

en die druiweoes in is

wanneer die rooi ranke verwond is

deur die donker herfsbloeding

wanneer die sipresse met swart skadu’s

op die steil heuwels

veg teen die rukwinde

sien ons die nugter klein lyster

sit in die wingerd onder die blare

met haar druiwemandjie

met haar slim snawel versamel sy

muskate, granches, wyne in hout verouder

sy proe so baie daarvan dat sy naderhand

in die stof rondrol, heerlik dronk.

 

Om mee af te sluit, een van Jacques Roubaud se satiries-humoristiese gedigte. Hy is ’n vooraanstaande wiskundige en ook een van Frankryk se belangrikste digters. Behalwe die groot hoeveelheid diepsinnige verse wat hy geskryf het, het hy ook kinderverse en lig-satierise gedigte geskryf.

“Die lyster” (’n voël wat ook in Suid-Afrika aangestref word) begin nogal baie soos Van Wk Louw se “goue akkerblare”. Die blare wat verkleur is ’n “verwonding” deur die herfs, weer die sinspeling op die einde van ’n tyd en verganklikheid van alles.

Die gedig vorder as nugter natuurbeskrywing en dit lyk vir die leser asof dit ’n stemmige en diepsinnige vers gaan word. Maar dan kom ’n wending. Die lyster, moontlik ’n metafoor vir die mens in die algemeen, versamel wyne en begin drink daaraan. En dan die klugtige slot: “sy proe so baie daarvan dat sy naderhand/in die stof rondrol, heerlik dronk.” Dit herinner aan Antjie Krog se gedig!

So sien verskeie digters die herfs, die tyd van verganklikheid en afsterwe. Vir party is daar ’n religieuse element in die bepeinsing van die situasie, vir ander is dit intens emosioneel en innerlik. 

Daar sal seker nog baie gedig word oor die herfs deur huidige en toekomstige digters. En elkeen sal iets nuuts bring. Die menslike gees is onbeperk in sy vermoë om skeppend na die wêreld te kyk.

Nota:

Die gedigte in Europese tale is uit die oorspronklike vertaal deur De Waal Venter.

einde