Naar aanleiding van een interview – per elektronische briefwisseling – dat ik onlangs hield op verzoek van zijn uitgever Koppernik (koppernik.nl) bij het verschijnen van zijn nieuwste poëzie- bundel ‘Zombie zoekt zielgeno(o)t’ waarvan de neerslag op vierentwintig augustus wordt gepubliceerd in Meander Magazine (meandermagazine.nl) met de dichter, schrijver, essayist en neurofysioloog Jan Lauwereyns, geboren te Antwerpen in 1969 en nu al weer twintig jaar woonachtig en werkzaam in Japan waar hij verbonden is aan de prestigieuze universiteit van Kyushu, was dat een goede reden mij verder te verdiepen in zowel zijn dichtwerk, zijn proza en zijn wetenschappelijk werk. Als schrijver en als man van de wetenschap veelvuldig gelauwerd.
In deze bijdrage wil ik mij beperken tot zijn roman ‘Monkey business’ (tweede herziene druk 2020, Koppernik) waarin het aapje Haruki, zes jaar en negen maanden oud en nog zeven of acht uur te leven heeft voordat hij een dodelijke injectie zal krijgen en vergeten zal worden terugblikt op de tijd dat hij in het laboratorium van de Universiteit van de Zuivere Rede als proefkonijn, tezamen met andere proefkonijnen in krappe kooien verbleven, waar zij, na eerst te zijn verdoofd, worden uitgehaald, nadat zij uit hun roes zijn ontwaakt onderworpen worden aan experimenten die aan de hand van oogbewegingen de hersenactiviteit meet. Experimenten die worden uitgevoerd in een schaduwwereld waar de honger en dorst naar kennis prevaleren boven ethische principes.
Shin, ook een proefdier, met een duidelijk filosofisch inslag en een levensvisie afwijkend van die van Haruki is zijn gesprekspartner in de nachtelijk uren. Met de andere twee of drie apen wordt weinig gecommuniceerd.
Het boek bevat een passage die sterk herinnert aan Kafka’s ‘Ein Bericht für eine Akademie’ waarin de aap Rotpeter wordt uitgenodigd te vertellen over zijn achtergrond als aap. Hij vertelt echter over zijn keuze, als aap in een dierentuin zijn dagen te slijten of zoveel mogelijk op een mens te lijken en in de wereld van het cabaret en variété zijn plaats te veroveren door het menselijk gedrag zo goed mogelijk na te apen en dus op een mens te lijken. Tijdens het transport aan boord van het schip dat hem naar zijn nieuwe omgeving zal brengen leren de matrozen hem al tabak te pruimen en brandewijn te drinken. Uiteindelijk mag hij zich als mens geslaagd noemen.
Ook Arthur Koestler wordt vermoed wanneer Shin het over de geest in de machine heeft, een verwijzing naar ‘The Ghost in the Machine’ in het hoofdstuk The peaceful primate.
Onderzoek naar het gedrag van primaten, zowel in dierentuinen als in hun natuurlijke habitat dat al begon in de late jaren twintig van de vorige eeuw door Solomon Zuckerman, die het gedrag van apen in een overvolle dierentuin bestudeerde en dat niet wezenlijk verschilt van menselijk gedrag in overbevolkte gevangenissen en concentratiekampen. Eugène Marais’ ‘The soul of the ape’ voor het eerst uitgegeven in 1969 in Engeland en van een uitgebreide introductie voorzien door Robert Ardrey, nadat veertig jaar lang het originele manuscript van de aardbodem verdwenen leek. Het boek is een neerslag van Marais’ onderzoek naar het gedrag van apen in het open veld, maar ook in gevangenschap. Zijn experimenten met onder hypnose gebrachte apen lijken mij nu wel achterhaald en ik betwijfel sterk of ze ooit iets hebben toegevoegd aan de primatologie. Neemt niet weg dat Marais de eer toekomt hiervan de grondlegger te zijn en dat aan het begin van de twintigste eeuw!
David van Reybrouck, nieuwsgierig geworden naar gedragsstudies over mensapen en hoe die de beeldvorming over onze voorouders hebben gekleurd, vindt in de universiteitsbibliotheek van Utrecht een beduimeld exemplaar van ‘The soul of the Ape’ In ‘De plaag – Het stille knagen van schrijvers, termieten en Zuid-Afrika’ waarvan de eerste druk in 2001 bij J.M. Meulenhoff wordt uitgegeven. Zijn interesse is gewekt en zal uiteindelijk resulteren in een reis naar Zuid-Afrika waarvan in zijn boek uitgebreid verslag wordt gedaan van zijn bevindingen, toegespitst op ‘Die siel van die mier’ en de vermeende plagiaatkwestie gepleegd door Maurice Maeterlinck in ‘La Vie des Termites’
Voor apen in gevangenschap, apen in wildparken of als proefdier naar de martelkamers van de laboratoria en de soms hoog oplaaiende discussies tussen de voor- en tegenstanders van dierproeven, is de bio-ethiek een welkome discipline.
Tijdens zijn verblijf in Nederland (Poetry International) en in België zal hem nauwelijks rust zijn gegund. Een interview is te beluisteren via https://www.nporadio1.nl/uitzendingen/nooit-meer-slapen/31fb3589-8e02-4075-838a-4c27e06fb274/2023-06-10-nooit-meer-slapen-jan-lauwereyns
In de laatste drie minuten vertelt hij over de band die hij had met het aapje Haruki.
Zie ook voor een uitgebreide bibliografie: janlauwereyns.com
Een laatste zijsprong van mij over apen is een boek van Go Verburg uit 1955 ‘Boontje, het apenmeisje’ het verhaal van een apinnetje gevangen genomen en aan een ketting gelegd, maar dat kans ziet te ontsnappen maar wel met de ketting om haar nek. Door deze handicap gedwongen buitengesloten te worden.
Na lezing van Jan Lauwereyns goed bevonden.
© Gerard Scharn, 2023