Gerard Scharn. Stadsdichters en grafdichters

In Nederland en in België, maar ook in Suriname en het Caribisch deel van het Koninkrijk der Nederlanden – voorheen de Nederlandse Antillen – werd en wordt veel en goed geschreven en gedicht. In dit artikel beperk ik mij tot Nederland en België en wat dit laatste land betreft tot het Nederlands sprekende deel daarvan met de nadruk op de stadsdichters, waaronder ook de eilanddichters van Texel en Vlieland en de grafdichters aangesloten bij Stichting de Eenzame Uitvaart voor Nederland, voor Vlaanderen is de organisatie in handen van het literaire productiehuis VONK en Zonen.

De stadsdichters worden vaak benoemd door het college van burgemeester en wethouders, maar kunnen ook op initiatief van een boekhandel of een bibliotheek worden aangesteld voor een periode van een aantal jaren, meestal twee, maar drie of vier jaar komt ook voor en hoeft niet altijd tegen liefdewerk-oud papiertarief. Een geldelijke tegemoetkoming is eerder regel dan uitzondering.

In mijn stad – ‘s-Hertogenbosch – kennen wij behalve een stadsdichter, Doeko L., die een officieuze rol vervult, ook een stadscroniqueur. Eric Alink, die in 2010 door het college van B en W is benoemd en tot op heden nog altijd actief is, schrijft jaarlijks zo’n vijfentwintig stadskronieken over onderwerpen die de stad raken, die in het Brabants Dagblad en op www.bosschekroniek.nl verschijnen. Vaak gaan ze over ‘stille stervelingen’ en vergeten hoeken van de stad en als de aanleiding daar is zal hij ook het stadsbestuur niet sparen. Als stadscroniqueur schrijft hij ook twee tot drie keer per jaar grafredes voor kind-noch-kraai-doden: stadsgenoten die ‘van gemeentewege’ begraven worden.

Van stadsdichters wordt verwacht dat ze een aantal keren per jaar een gedicht aan hun of haar stad weiden en verder initiatieven ontplooien om de poëzie dichter bij het ‘volk’ te brengen. Tot nu toe zijn er gemiddeld vanaf het jaar 2000  tot op heden in Nederland zo’n vijftig stadsdichters, dorpsdichters en twee eilanddichters actief. Voorwaar een bont gezelschap dat in het algemeen gewetensvol de verwachte opdracht vervult. Relletjes zijn echter niet altijd uitgesloten, zoals afgelopen jaar bleek toen een kritisch gedicht, ‘Losgeld’ van Ruth Lasters, stadsdichter van Antwerpen, over het onderwijs in België door het stadsbestuur werd geweigerd. Zij schreef dit gedicht samen met haar leerlingen. Het was haar derde gedicht dat zij in haar functie als stadsdichter schreef. In 2022 pakte Antwerpen breed uit met de benoeming van maar liefst vijf stadsdichters. Yannick Dangre, Lotte Dodion, Ruth Lasters, Proza-K (collectief) en Lies Van Gasse zijn de komende twee jaar de nieuwe stadsdichters van Antwerpen. Voor het eerst koos de stad voor een poule van meerdere stadsdichters, vroeger was die rol steeds weggelegd voor individuen. Onder andere Tom Lanoye, Maud Vanhauwaert en Seckou gingen de nieuwe stadsdichters vooraf. Ruth Lasters bedankte voor de eer nog langer Antwerpen poëtisch te vertegenwoordigen en stapte op, en met haar de vier anderen. Ook in Nederland ontstaat er zo nu dan commotie, vaak met de kracht van een storm in een glas water en snel vergeten.

Bart F. M. Droog in januari 2002 benoemd als stadsdichter van Groningen komt de eer toe als eerste dichter bij de begrafenis van een onbekende dode die werd opgedregd uit het Boterdiep een gedicht te hebben voorgedragen. Heel toepasselijk getiteld N. N. Boterdiep en het begin van een traditie die door F. Starik een Nederlandse dichter en prozaïst, fotograaf, zanger, performer en beeldend kunstenaar overgenomen (met dank aan Droog) en verder uitgewerkt tot een bloeiende tak op de stam van de funeraire poëzie. Onder de paraplu van de eenzame uitvaart verenigd in de poule des doods, wordt de dichter van dienst gevraagd acte de présence te geven bij de begrafenis van een eenzaam gestorven stadgenoot of een willekeurig lijk gevonden binnen de gemeentegrenzen dat aan de voorwaarden voldoet hiervoor in aanmerking te komen. Voor zover mogelijk probeert de dichter zoveel mogelijk achtergrondinformatie te verzamelen om tot een doorwrocht resultaat te komen. Buren die zich proberen te herinneren of ze hem of haar ooit hebben gesproken, met meestal een mager resultaat, gevonden brieven, telefoonnummers in agenda’s, verwoede pogingen door te dringen tot de kern van de eenzaamheid en dit alles in binnen het tijdsbestek van enkele dagen.

Het zijn altijd dichters met een gevestigde reputatie die ook hun sporen hebben verdiend in het brede spectrum van de literatuur. De gedichten zijn zonder uitzondering goed, getuige de vele bloemlezingen waarin deze zijn verzameld.

Naar aanleiding van een interview voor Meander Magazine vroeg ik aan Anouk Smies een van de deelnemende dichters van Stichting de Eenzame Uitvaart Rotterdam, die een keer werd gevraagd een gedicht voor deze gelegenheid te schrijven hoe zij dit had ervaren. Zij heeft slechts één Eenzame Uitvaart mee gemaakt en deze als zeer ingrijpend ervaren, binnen vijftien minuten was alles voorbij. Zij beweert niet dat de dichter een hoofdrol speelt, deze staat met een papiertje op een ground zero van verwaarlozing. Ook wilde zij niets weten over de man die werd begraven, het illusoire van diens karakter vergrootte de kans op warmte. De begrafenis vond vroeg in de ochtend plaats toen zij het woord tot een gesloten kist richtte. De troost van de dichter op een Eenzame Uitvaart leidt aan slechte timing, zij vergelijkt het met het dichtsmeren van een kier in het laatste stukje muur van een slooppand.

Dood en begrafenis zijn altijd al omgeven door  rituelen en het getuigt tenminste van respect voor een lijk ongeacht de handel en wandel van de persoon bij leven.

© Gerard Scharn, 2023