Eben Viktor. Afrikaanse vertalings van enkele Rumi-gedigte uit "Om die son in te sluk" : Versindaba

Wie was Jalāl al-Dīn Rūmī?

Jalāl al-Dīn Rūmī was ’n Middeleeuse Islamitiese mistikus, verbind met die Soefi-tradisie van Islam. Hy is in 1207 in Persië gebore. In 1216 trek die familie na Sirië en vestig hulle in die dorp Konya in die Anatolië streek, teenswoordig deel van Turkye. Hy woon daar van 1229 tot sy dood in 1273, behalwe vir ’n paar jaar waartydens hy Islamitiese reg en teologie bestudeer in die madrasas van Aleppo en Damaskus.

Die naam ‘Rumi’ was eintlik ’n soort bynaam, en het verwys na ’n man wat in Rum woon; Rum was Rome, en het tóé verwys, vanuit ’n teologiese perspektief, na die Christendom, en na Bisantium as ’n politieke domein. Vanuit ’n Persiese perspektief was dit Klein-Asië, oftewel Anatolië, ’n streek wat op die rand was van die Islamitiese wêreld.

In Konya is Persiese literatuur gelees en bestudeer, en Rumi skryf in daardie tradisie. Hy skryf hoofsaaklik twee soorte poësie; narratief en liries. Sy magnum opus, die Masnavi-ye ma‘navi (‘Koeplette van Ware Betekenis’), bevat meestal narratiewe poësie. Liriese werk vind neerslag in wat bekend staan as ’n ‘ghasel’. Die Divân-e kabir, ook bekend as Ghazaliyât-e Shams (‘Die Ghaselle van Shams’) bevat sowat 3200 ghaselle, baie in die stem van Shams-e Tabriz, Rumi se mentor en vriend, of tot hom gerig.

Jalal Rumi is die stigter van die Mowlânâ-orde van Soefi; dit staan bekend onder nie-Perse as Mevlana, volgens die uitspraak in Turks. Sommige Soefi-ordes, onder andere die Mevlana, word geassosieer met die tollende derwisj, ’n fisiese vorm van meditasie waartydens die danser streef om perfeksie te bereik, die ego af te werp en op God te fokus deur herhaaldelik in die rondte te tol. Elke jaar in Desember is daar ’n Rumi-fees in Konya waar mense van heinde en verre kom om tollende derwisj-vertonings by te woon.

Wat is ’n Ghasel?

Dit is ’n gedig met ’n vaste struktuur wat rym en metrum betref, en wat tematies gewoonlik oor die liefde handel. Na bewering is die Persiese ghasel, en nie die Europese sonnet nie, een van die oudste poëtiese vorms wat steeds wyd gebruik word. Elke reël is metries en grafies verdeel in twee, met ’n sintaktiese breuk in die middel. Rymwoorde verskyn aan die einde van elke reël, maar in die openingsreël verskyn dit twee keer. Aan die einde van die gedig is dikwels ’n refrein, wat een woord of ’n frase kan wees. In die laaste of voorlaaste reël meld die digter sy skrywersnaam of, soos in die geval van Rumi, die naam van sy spirituele leermeester.

Rumi as mistikus – die liefdesghasel

Teen die twaalfde eeu het die ghasel tematies uitgebrei en handel nie meer net oor romantiese liefde nie; dit kan ook opvoedkundig, polities of misties wees. Maar dit behou die konvensionele vorm van ’n ‘Ek-U’ dialoog. Die spreker kan ’n geliefde, ’n heerser of God aanspreek. In die mistiese Soefi-tradisie waarin Rumi skryf, word aardse liefde tussen twee mense as metafoor gebruik om die hoër liefde van ’n dienaar, ’n volgeling, God en die spirituele pad uit te beeld. ’n Strewe na eenheid met die hoogste Geliefde is ’n sentrale tema in sy poësie. Ter aanvulling van hierdie kursoriese opmerkings word Elizabeth van den Bergh se uitstekende studie, Erotiese digkuns en Soefisme in Rumi se werke, hoogs aanbeveel.

Teenswoordig probeer skrywers dikwels om Rumi se begrip vir menslike swakheid en sy verdraagsaamheid teenoor ander gelowe – Christene, Jode, Zoroasters – verkeerdelik akkommodeer binne die kader van New Age-spiritualiteit, maar ten spyte van sy verdraagsaamheid, het hy geglo in die meerderwaardigheid van die Islamitiese geloof, en in sommige Soefi-heiliges as noodsaaklike gidse vir spirituele vooruitgang.

Wat die vertaling betref

Die vertalings wat hier verskyn, is vanuit die bundel Swallowing the Sun, wat bestaan uit Engelse vertalings, uit die oorspronklike Persies, deur Franklin Lewis. Hy waarsku, wat vertaling van Rumi betref, om nie staat te maak op tweedehandse weergawes, indrukke of aanpassings vir akademiese doeleindes of spirituele leiding nie. Die Afrikaanse weergawes wat hier verskyn, is dalk juis die soort indrukke en aanpassings waarvan hy praat; hulle maak geensins aanspraak op akkuraatheid of reëlmatigheid nie. Die idee was om te hoor hoe hierdie treffende gedigte moontlik in Afrikaans kan klink, en ook of hulle dan bloot as liefdesgedigte gelees kan word. Lewis is van mening dat vrye vers meer geskik is wat die vertaling van Rumi in Engels betref. Volgens hom veroorsaak gedwonge rymbewerking ’n verlies aan akkuraatheid. Dis ’n kontroversiële punt. In hierdie Afrikaanse vertalings is vrye vers ook verkies, sonder om te wil voorgee dat rym in die vertaling nie moontlik is nie. Nog ’n rede is dat in Lewis se Engelse vertalings, waar akkuraatheid die deurslaggewende faktor was, daar gevolglik geen aanduiding is van wat die rymwoord sou kon wees nie.

***

Om die Son in te sluk

Deel V

Gedigte van liefde en verwarring

Vertel vir ’n rukkie

die storie van Tabriz*

Vertel vir ’n rukkie

die bloeddorstige verhaal

van ’n oog-fladderende flirt

Hoe bitter om van sulke

soet lippe weggeskeur te wees –

deel met ’n lepel die lekkergoed

van daardie goddelike suiker uit – uit Ghasel 807

* Shams-e Tabriz: Rumi se mentor en vriend

***

Ons het ons werk en handwerk en winkel in vlamme agtergelaat

Ons het ghaselle en lirieke, versreëls geleer

In die liefde is hy hart en siel, ons eie oë

Ons het al drie agtergelaat – hart, siel en oë – in vlamme – Kwatryn 1293

***

Ghasel 2039

Gaan lê jou kop op jou kussing neer, los my alleen

los my, stukkend, om die nag deur te dwaal, geteister

Ek en die golwe van verdriet, alleen, sonsondergang tot opkoms

Kom en wees gaaf, as jy wil; gaan en wees wreed, as jy wil.

Los my, hardloop, vinnig, anders sal jy ook so in teistering verval

Kies die meer heilsame weg en kom uit die skade se pad

Ek en die poele van my oë, op ’n hopie in die hoek van smart

draai meul op meul op meul met my trane

Parmantig, astrant, hy maak my dood, sy hart soos klip

niemand durf boetegeld vra vir my bloed nie

Die koning van mooi gesigte is nie verplig om trou te wees nie

Vaalgesig minnaar, wees geduldig, wees trou

Net doodgaan kan so ’n pyn genees

Hoe mens hierdie pyn behandel kan ek jou nie sê nie

Laasnag het ek gedroom ek sien ’n ou man in die straat van liefde

hy’t my nader gewink met sy hand, “Kom hier, kom na my toe”

Liefde werk soos ’n smarag as ’n draak die pad versper

Die smarag se glinster sal die draak laat wyk

Genoeg! Ek is bewusteloos,

As jy vir die taak opgewasse is

Vertel die storie van Bu Ali¹

En ’n klap teen die kop vir Bu Alâ²

Verwys of na Bu Ali Qalandar(1209–1324 CE), gebore in Panipat, Haryana, Indië, ’n Soefiheilige van die Owaisī Orde, of na Bu Ali, ook genaamd Ibn Sina (Avicenna, 980 – 1037 CE), Islamietiese filosoof en geneesheer.
Geen inligting wat betref Bu Alâ nie.

***

Ghasel 677

Dis vreemd! Waar’s daai pragtige hartebreker heen?

Vreemd – waar’s ons lang, soepel sipresboom heen?

Hy’t ons soos ’n kers in sy lig gebaai

En toe in die niet verdwyn, ons verlaat! Waar ís hy heen?

My hart ritsel heeldag soos ’n blaar hieroor:

Teen middernag, stoksielalleen, waar ís daai hartklop heen?

Hardloop na die pad toe om die verbygangers te vra –

Daai sielsversnellende metgesel, waar’s hy heen?

Loop na die tuin toe, vra die tuiniers –

Daai heerlike tak vol roosknoppe, waar’s hy heen?

Klim op die dak en vra die skildwagte –

ons een en enigste monarg, waar’s hy heen?

Soos ’n besetene dwaal ek op die

plein rond en roep, “waar op aarde is

ons gasel heen?”

My betraande oë vloei sterker as die magtige Oxus –

daai pêrel het gesink in hierdie see, waar ís dit heen?

Heelnag smeek ek die maan en Venus –

Waar, in hemelsnaam, is daai helder bal heen?

Synde hy aan ons behoort, hoekom is hy by ander?

Synde hy nie hier is nie, waar is hy van hier af heen?

En het hy die wêreld van klei en asem verlaat,

Dan’t sy hawelose siel seker gaan aansluit by God.

So, sê vir my duidelik,

Shams Al-Din van Tabriz,

wat so graag aanhaal uit “Die son sterf nie”,

waar ís hy heen?

***

Ghasel 1493

Ek’s mal, heeltemal gek

oor Damaskus!

My hart is verdrietig

ek het my vuur in Damaskus verloor!

Geseënde môres kom op in daardie rigting

Sonsopkoms en -ondergang, bedwelmd

deur Damaskus se betowerings:

Van liefde beroof, staan ons by die Barid-hek

Verby die minnaars se moskee

op die groen velde van Damaskus

Nog nooit ’n teug uit die fontein van Bu Nuwas gedrink nie?

Ons is versot op die dorslessende water

van Damaskus!

Laat ek ’n eed sweer op Uthman se kodeks:

Die pêrel wat harte steel

laat ons skitter in Damaskus

ver van die Hek van Vrylating

en die Hek van Paradyse

Jy kan jou kwalik voorstel watter visioene ons het

in Damaskus.

Kom ons klim Ribwa uit, en op Christus se Wieg

sal ons soos monnike wees, dronk van die donkerrooi wyn van Damaskus

In die koninklike Nayrab het ons ’n boom gesien:

terwyl ons in sy skadu sit, is ons duiselig gemaak

deur Damaskus

Ons rol deur haar Groen Veld, geslaan

soos poloballe deur hamers van harekrulle

op die kwadrant van Damaskus

Ons kan nooit gebrek hê aan Mizza nie, want ons kry sout en genot

by die Oostelike Hek van Damaskus

Op Regvaardige Berg is ’n myn van edelstene

waardeur ons swem in die juwele van Damaskus

Omdat Damaskus die paradys van die wêreld is,

verlang ons na ’n visioen van die mooi engele van Damaskus

Laat ons ons vanaf Bisantium haas na Sirië

want lokke so donker soos Siriese nagte

deurdrenk ons met die geure van Damaskus

As dit hier is waar jy diensbaarheid aan

Shams al-Haqq van Tibriz leer

dan’s my hart oormeester deur Damaskus,

en meneer, ek’s die Meester van Damaskus!

***

Ghasel 332

Nag en Dag

gelooi deur fantasieë van jou

my kop by jou voetstuk geplant

nag en dag

Dag en nag

sal ek hiermee volhou

tot ek die nag en dag

daartoe dryf om versot

op verstrooiing te raak

Hulle het van minnaars

’n ernstige hart en siel vereis

ek belowe plegtig dag en nag

met hart en siel

Tot tyd en wyl ek uitvind

wat aangaan in my brein

sal ek nie my kop krap nie

dag en nag

Jou liefde speel my

soos ’n deuntjie

dag en nag

Soms ’n harpsnaar, soms ’n lier

jy bewerk my

met jou plektrum

dag en nag

My hoë trillende note

styg op in die lug

jy’t van daai brousel

veertigvuldige drankoffers

vir die hele wêreld ingeskink

ek’s besope nag en dag

Jy dryf ’n tou gesmoorhalterde minnaars

ek loop in daardie kettings

verpletterd, jou gewig slepend

steier ek soos ’n oorlaaide kameel

dag en nag

As ek nie my vas met jou suiker kan breek nie

sal ek honger bly dag en nag

tot die oordeel

My geluk sal feesvier

as ek my vas breek by ’n tafel van oorvloed

dag en nag

maar die fees kom ons

net eenkeer per jaar toe

ek word felisiteer

met jou volle gesig

elke nuwemaan

nag en dag

Lewe van die nag

pols van die dag

jy animeerder

ek ene afwagting –

nag en dag

Al afwagtend

die ure tellend

dag en nag

tot die dag van die afspraak

en die nag wat jy beloof het

Hy’t so ’n warmte

in my dorstige siel gesaai

ek reën trane

uit my bewolkte oë

nag en dag

***

Ghasel 553

Ek kom goed reg sonder ander