Bernard Odendaal

Bernard Odendaal

 

Bernard Odendaal is op 15 Desember 1955 gebore. Sy grootwordjare bring hy deur op die kleinboerderybedrywige, lowerryke hoewe Harmonie, geleë in die Waterbrongebied buite sy geboortestad, Bloemfontein. Hy woon die Hoërskool President Steyn daar naby sy ouerhuis by.

Sy naskoolse opleiding ontvang hy aan die Universiteit van die Vrystaat (Kovsies), met Afrikaans en Nederlands en Duits as graadhoofvakke. Onmiddellik daarop pak hy die honneursgraadstudie in Afrikaans en Nederlands aan, en verwerf ook ’n Hoër Onderwysdiploma.

Twee militêrediensplig-jare, “grensdiens” en al, volg.

In 1981 begin hy dan Duits en Afrikaans gee as onderwyser; eers by sy alma mater, daarna aan die Greykollege Hoërskool in Bloemfontein. Onder studieleiding van wyle prof. J.H. Senekal van Kovsies verwerf hy, in 1984, ’n M.A.-graad met ’n verhandeling getiteld “’n Analise en vergelyking van bestaande konkretisasies van (N.P. van Wyk Louw se debuutbundel) Alleenspraak”.

Nadat hy agtien maande lank ’n letterkundedosent aan die Durbanse Onderwyskollege was, word hy aangestel in dieselfde hoedanigheid in die departement Afrikaans en Nederlands aan Kovsies. Daar verwerf hy in 1998 die Ph.D.-graad, met prof. H.P. van Coller as studieleier en “Retoriese strategieë in die poësie van T.T. Cloete” as proefskrifonderwerp.

Ná 22 jaar by Kovsies verhuis hy, in 2012, om ’n hoogleraar in Skryfkuns en die direkteur van die ATKV-Skryfskool aan die Noordwes-Universiteit se Potchefstroomkampus te word. Sy dosentloopbaan kom by sy aftrede in Desember 2021 tot ’n einde. Tans woon hy in Somerset-Wes, maar bly verbonde aan die Noordwes-Universiteit as ’n buitengewone professor (navorsingsgenoot).

As vakkundige het hy meer as vyftig referate by nasionale en internasionale kongresse gelewer, is hy die skrywer van meer as tweehonderd-en-vyftig resensies oor letterkundewerke en die outeur of mede-outeur van meer as vyftig vaktydskrifartikels en akademiese boekbydraes. Onder laasgenoemde tel die oorsig oor ontwikkelinge in die Afrikaanse digkuns tussen 1960 en 2012 wat hy op uitnodiging geskryf het vir die jongste uitgawe van Perspektief en profiel. ’n Afrikaanse literatuurgeskiedenis, wat onder die redakteurskap staan van H.P. van Coller.

Bernard is sedert 2012 die houer van ’n C2-kategoriegradering van die Nasionale Navorsingstigting (NRF) en was in 2015 vereer as een van ses wenners van die ATKV-SA Akademieprys vir gepubliseerde vakartikels in geakkrediteerde tydskrifte.

Sy debuutdigbundel, Onbedoelde land, het in 2007 by Tafelberg-uitgewers verskyn. Dit was op die kortlys vir die Ingrid Jonker-prys. Gedigte daaruit is opgeneem in bloemlesings soos Groot verseboek, Die mooiste Afrikaanse liefdesgedigte en Die mooiste Afrikaanse Christelike gedigte.

As liedteksskrywer en -vertaler het hy meegewerk aan die CD’s Herman van den Berg sing Brel in Afrikaans, Laat my by jou bly – Jacques Brel (Herman van den Berg), Dit is wat dit is (Herman van den Berg), Onthou (Herman van den Berg) en Dawid – die musical. In Maart 2020 verskyn ’n boekuitgawe (by Naledi) van Kruis van Liefde. ’n Paasspel, wat hy in mede-outeurskap met Hans du Plessis geskep het. Dit bevat liedtekste, wat intussen reeds deur Franco Prinsloo en Lizanne Barnard in, onderskeidelik, oratorium- en luisterliedformaat getoonset is.

Tussen 2012 en 2015 het hy gereeld rubriekbydraes vir die Bloemfonteinse stadskoerant Bloemnuus en die sentralestreek-dagblad Volksblad geskryf. ’n Keur hieruit, asook uit essaybydraes wat vroeër op Versindaba verskyn het, is gebundel in Woorde hul storie sien ken. Dit het 2016 by Naledi die lig gesien.

Sy dekades lange gemoeidheid met die aanbieding van klasse en slypskole in kreatiewe skryfwerk, asook met die skepping en vertaling van liedtekste en met die inisiëring en skepping van uitstallings waar beeldende- en skryfkunswerke in “gesprek” met mekaar tree, vind neerslag in gedigte wat sedert sy debuutbundel op verskeie podia verskyn het. In 2021 is ’n geredigeerde keuse hieruit gebundel as Nootvat. Kwashaal. Stapel. en uitgegee deur Tafelberg.

 

Vlugskrifte uit ’n onverklaarde burgeroorlog

Sms-haikoes gebaseer op net 14 Volksblad-berigte oor uiterste geweldpleging

 

A. DINGE

 

JUWELE TUSSEN ALLANRIDGE & BOTHAVILLE 31/05/2008

 

stormwatrpyp-

vonds: jweelstuke & vr-

minkte jnkvroulyk

 

PUTTOILET BY SPITSKOP, BFTN 13/01/2009

 

‘lyk’ na j gvind

duikrs in ’n puttoilet

brokkis been ’n kind

 

GEREEDSKAP IN VIERFONTEIN-DISTRIK 30/03/2009

 

boer mt ystr dood-

gslaan, 2e mt ’n graaf

& toe vee hy stoep

 

MIELIES BUITE ODENDAALSRUS 02/04/2009

 

man soos 3talig

bord by grnsdraad dryg, doodg-

moer oor milis steel

 

KIERIE VAN THABONG, WELKOM 12/05/2009

 

ouma slat klynkind

toe sy hoenrboud uit pot

gaps mt kiri pap

 

DOEKSPELD TE DAGBREEKBUURT, WELKOM 21/05/2009

 

tas mt doekspeld toe-

gsteek by moskee gelos

peutrlyk ‘sielsbom’

 

 

B. ADRESSE

 

3 SERVICES-SPORTKLUB, BFTN 15/12/2008

 

rowrs vlug mt nix

toe ‘goedhartige’ ná skoot

net oorvloedig bloei

 

NUWE HUIS IN HALDONWEG, BFTN 08/01/2009

 

man v str gehuur

as 1 v p-jobwerkies

oumies doodgwrg

 

CONSTANTIA-MOTORS, WELKOM 24/01/2009

 

motorhweman

na minstns 10e rooftog:

‘net di angs stan vas’

 

COMMISSIONERSTRAAT, BETHLEHEM 28/04/2009

 

‘man met nix’ wat ‘rie-

me dunnr moes leer sny’ keel-

af gsny gkry

 

H/V MARKGRAAFSTR & NELSON MANDELARLN, BFTN 22/05/2009

 

‘my ma’t gasêkel

gaslat tot ek hêt galoop

nou sêkel mindr’

 

ABC-BEGRAAFPLAAS, PAMPIERSTAD, KIMBERLEY 28/03/2009

 

Ngugu Wapad

op ha krtpad ver-flentr-

krag, vi dood lat lê

 

 

SYFERS

 

VOLKSBLAD 18/03/2009

 

75

10ertjies p/m vrkrag

in ons GOUDVELD-streek

 

 

“SA DIÉ MOORD-HOOFSTAD”, VOLKSBLAD 07/05/2009

 

v apart-haat-staat

na reënboognasi-land na

misdaad-coup-d’état

 

© Bernard Odendaal. Julie 2009

 

*

 

Chicago*

 

Varkslagter vir die Wêreld,

Gereedskapmaker, Stapelaar van Sakke Graan,

Werskaffer met Spoorweë en die Nasie se Vragkarweier;

Onstuimig, skor, rumoerig,

Stad met die Bielieskouers:

 

Jy is boos, sê hulle my, en ek glo dit, omdat ek jou opgeterte hoertjies gesien het,

verloklik onder die gaslampe vir die boertjies uit die omtrek.

En jy is slinks, sê hulle my, en ek antwoord: Ja, dis waar, ek het die

booswigte sien moor en loskom om maar weer te moor.

En jy is wreed, sê hulle my, en dan moet ek sê: Op die gelate van vroue en

kinders het ek die trekke van roekelose honger gesien.

En na ek geantwoord het, kyk ek die wat smaal oor hierdie stad van my, weer aan, en ek

smyt hul smaad terúg en sê:

Kom wys my nóg ’n stad wat kop-omhoog so sing, wat trots so lééf –

ru en fors en vernuftig.

Magnetiese vloeke slinger uit sy swoegery, uit sy werk gestapel op werk – kyk so ’n

skouer-aan-die-wiel-slaner, groot en helder afgeëts teen die klein sagte stede,

Gretig soos ’n hond, hygtong na aksie, slu soos ’n woesteling wat worstel teen

die wildernis,

Kaalkop!

Wat grawe,

Aftakel,

Planne maak,

Bou en breek en herbou,

Onder rookwolke, die stof oor sy smoel geveeg; wat met wit tande lag,

Wat onder die verskriklike juk van die lot lag soos ’n jong man lag,

Onverskillig lag soos ’n bakleier wat nog nooit op sy baadjie gekry het nie,

Wat grootpraat en lag omdat daar op sy pols ’n hartslag klop, en tussen sy ribbes

die polsing van die volk –

Ja, wat lag!

Wat die onstuimige, skor, stoeierige lag van die Jeug lag, halfkaal, swetend,

trots om Varkslagter, Gereedskapmaker, Stapelaar van Sakke Graan, Werskaffer met Spoorweë en Vragkarweier vir die Nasie te wees.

 

  • ’n Vertaling deur Bernard Odendaal en Nandi Venter van Carl Sandburg se gelyknamige gedig.

 

*

 

Die wanhopiges*

 

Hul strompel aan en aan, versuftheid aan die hand

in reën se grys ou jas, deur stad en dorp en land

hul voetval fluister iets, of sug net in die loop

maar hulleself is stil, die vriende sonder hoop

 

Hul ken die vaart van val, hul vlerke het verskroei

hul skepe het gestrand, hul weet hoe storms loei

hul keer van liefde terug met hulle oë oop

en daarom is hul stil, die vriende sonder hoop

 

En ek was ook al in verlatenheid se laan

het meer as honderd maal al driekwartpad gegaan

maar hulle hou net aan van alles af wegloop

en enduit is hul stil, die vriende sonder hoop

 

En onderdeur ’n brug vloei water diep en stil

’n stiller van die pyn, ’n doofpot vir ’n gil

daar’s afgronde wat wag, of toue in ’n knoop

of pille vir die vaak vir vriende sonder hoop

 

Laat dié wat beter weet die oordeelswoorde sê

wie beter weet ken dalk van liefhê net die hê

want rondom daardie brug trek daar ’n misbank oop

is weggevaag die val van vriende sonder hoop

 

  • ’n Vertaling deur Bernard Odendaal en Naòmi Morgan van

Jacques Brel se chanson “Les désespérés”. Dis word benut in die

kabaretproduksie “Jacques Brel – die tere oorlog van die liefde”,

met Herman van den Berg in die rol van Brel.

 

*

 

Rustfonteindam

 

kyk hoe lê hy in die oggendson   plaveiselstil en -uitgestrek

hoe bot en vaal lê hy   ’n sandsteenmeer   in die ewe vale veld

kyk die hengelaars   twee drie van hulle aan sy verre some   bakentjies

geduld   en bleshoenders   rimpelinge aan die sleep

 

netnou kom ’n bries   kom bolmakiesie slaan in die slap seile

twee drie skuite wat losraak uit die piere   wind-in en -af

begin laveer   die koerse peil soos altyd weer   elke dag

se najaag   jillende motorbote later   skiërs agterna   lopers

op die water   wat altyd weer moet sink in

skuiminge   golwe buitelend   oppervlak-

baljaardery op ongeraakte dieptes   op

hom   vlekkie

vaal

 

onder oseáne hemelblou        met wolkeilandjies       wat wyk

 

laatmiddag lê die wind   lê bote uitgesleep   die deinings kabbelings

geword   aandwolk ’n gloedargipél   ’n lawaryk gestapel en ver-

stroom   goudliggietery   geriffelkaats op hom   tot

hy loodgrys word   leiklipstil

en -swart

 

net die vuurtjies van die hengelaars

kyk   een of twee van hulle

kon hul iets vang om dalk te braai?

skimme aan sy some

 

© Bernard Odendaal. 2010

 

*

 

 Harmonie, distrik Bloemfontein

 

Die herkontoerde pad

trek ’n snelstreep deur die ou kontrei.

 

Destyds is daar liefderyk omslagtig ingeloer

by hoewes onder denne en karee

(windpompe briek-briek teen ’n nukkerige wind);

BAIE

STADIG

DEAD

SLOW

aangedoen by skool, kerk, kerkhof;

’n slag ge-es, gebokspring oor Sopieshoogte

en ’n laaste myl op die bordjie afgepyl:

HARMONIE

HOENDERBOERDERY.

 

Oftewel: ook blomboerdery, groente- en koelteboerdery …

Pa was ’n man van dade:

Vier Sotho-gesinne moes hom dit help verrig.

Die buitekamers het hy lewenslustig bevolk met vyf

(helaas droomverlore)

seuns.

 

Langsaan was die mooi plaas Elim,

kompleet met blonde meisiemens.

En verder af: Stillewoning, Uitkyk, Vergesog …

adresse op die einders,

onder die woesteny van sterre en stiltes –

plasies op die rand van die niet.

 

Intussen is Pa tot daardie aarde bestel,

Harmonie tot drie maal toe verkoop,

die Sotho’s vort na plakkerstatte.

 

En ek en my broers

op soek na so ’n droomadres

tussen al die êrense, en nêrens.

 

 

Uit: Versindaba 2007, Marlise Joubert [samesteller], Protea Boekhuis, 2007

 

 

Bookmark and Share