Posts Tagged ‘Marie-Thérèse’

Amanda Lourens. ‘n Somber lewe bly.

Monday, March 18th, 2013

I

In ’n uitgawe van die Franse revolusionêre blad Moniteur van 6 Februarie 1793, verskyn die volgende strofe van ’n sogenaamde patriotiese gedig deur die digter Ponce-Denis Écouchard Lebrun:

Purgeons le sol des patriotes,
Par des rois encore infectes.
La terre de la liberte
Rejette les os des despotes.
De ces monstres divinises
Que tous lea cercueils soient brises!
Que leur memoirs soit fletrie!
Et qu’avec leurs manes errants
Sortent du sein de la patrie
Les cadavres de ses tyrants!”

(Die vertaling wat deur die redakteur van die elektroniese boek verskaf word, lui soos volg:

Let us purge the patriot soil

By kings still infected

The land of liberty

Rejects the bones of despots.

Of these monsters deified

Let all the coffins be destroyed!

Let their memory perish!

And with their wandering manes

Let issue from the bosom of the fatherland

The bodies of its tyrants!)

 Lebrun was die Franse revolusie se “amptelike” digter, en het ’n lewe gemaak (en gerieflike verblyf in die Louvre bekom) deur gereeld gedigte vol galbrakery teenoor die Franse aristokrasie te skryf.  

Die digter Lebrun

 

Die gedig waarvan hierdie strofe ’n deel is, was van die eerste geluide in die revolusionêre Frankryk van 1793 om die graftombes van die Franse koninklikes in die nekropolis van Saint Denis te vernietig.  Tydens ’n sitting van die Nasionale Konvensie van 31 Julie 1793 word ’n verslag voorgelees waarin die Konvensie die voorneme uitspel om die koninklike graftombes te vernietig as ’n finale poging om die nalatenskap van die gehate konings te vernietig:

To celebrate the day of August 10, which overthrew the throne, the pompous mausoleums must be destroyed upon its anniversary.Under the Monarchy, the very tombs were taught to flatter kings. Royal pride and luxury could not be moderated even on this theatre of death, and the bearers of the sceptre who had brought such ills on France and on humanity seemed even in the grave to vaunt a vanished splendor. The strong hand of the Republic should pitilessly efface these haughty epitaphs, and demolish these mausoleums which might recall the frightful memory of kings.

 II

Nadat ek ’n hele paar maande gelede oor die lotgevalle van die jong prins Lodewyk-Karl van Frankryk geskryf het, bly my gedagtes steeds besig met die hele gegewe van trauma, veral in tye van sosiale verandering en opstand. Dat sosiale verandering op sekere tye in die geskiedenis nodig is, of eerder deel is van ’n groter natuurlike proses, is onbetwisbaar. Tog is dit die tragiese nagevolge daarvan, veral op die onskuldiges, wat my ontstem en lei om meer te probeer agterkom oor die lewens van die prins en sy suster. 

In 1851 verwoord die Franse historikus en literêre kritikus C-A Sainte Beuve my gedagtes hieromheen veel beter in sy inleiding tot ’n huldeblyk aan Marie-Thérèse, ook bekend as Madame Royale (19 Desember 1778 – 19 Oktober 1851), die enigste oorlewende kind van Lodewyk XVI en Marie Antoinette:

All suffers change; all dies or renews itself; the oldest and the most revered races have their end; nations themselves before they fall and end have their several ways of being successive, they take on divers forms of government in their diverse epochs; what was religion and fidelity in one age is only a monument and commemoration of the past in another; but through all (so long as vitiation does not come) something remains, namely: human nature and the natural sentiments that distinguish it, respect for virtue, for misfortune, especially if undeserved and innocent, and pity, which itself is piety towards God in so far as it turns towards human sorrow.

Die sestienjarige Marie-Thérèse kort voor haar vrylating

Marie-Thérèse se verhaal is inderdaad een wat jou ontstem oor die onverdiende hartseer wat ’n jong meisie moes ervaar, en dit omdat sy deel van een van die mees gehate families in die geskiedenis was. Op ’n manier was veral sy en Lodewyk-Karl die onskuldiges wat die prys moes betaal vir die beëindiging van die ancien régime. Die meeste mense sou dalk reken – dit was maar twee kinders; wat van die miljoene ander wie se lewens uiteindelik deur die omverwerping van die ou orde verbeter is?  Ek is nie bekwaam om ’n verantwoorde gesprek oor die etiek hiervan te voer nie.  Tog wonder ek steeds of die ontsettende lyding van enkelinge ooit geregverdig mag word deur die argument van die “greater good” te gebruik?  Mag ’n samelewing wat homself as moreel wil bestempel, ooit oorgaan tot die aanvaarding van lyding deur onskuldiges?

Marie-Thérèse is aanvanklik saam met haar ouers, broer en tante in die Tempeltronk aangehou. Lodewyk-Karl is egter reeds in 1793, sowat ses maande na Lodewyk XVI se teregstelling, van die res van sy gesin geskei  – kwansuis om die jong seun volgens revolusionêre beginsels groot te maak en hom te suiwer van sy oorblywende familielede se korrupterende invloed. Nadat Marie Antoinette en Madame Elisabeth, die koning se suster, ook tereggestel is en Lodewyk-Karl in 1795 oorlede is, het die tienderjarige prinses in eensame aanhouding oorgebly.

Reeds voor haar jonger broer se dood moes Marie- Thérèse saamleef met die gruwelike wete dat hy alleen, in ’n kamer onder hare, aan sy bewaarders se genade oorgelewer was, terwyl sy onmagtig was om sy lot te verbeter. Geluide van sy marteling het haar moontlik vertel waaraan hy onderwerp is: Die seun is deur sy ruwe bewaarders in die gesig geskop wanneer hy sy gebede opgesê het soos Marie Antoinette hom geleer het; hy is blootgestel aan alkohol en pornografie en aangemoedig om sy verfynde opvoeding die rug te keer om sy eengesindheid met die revolusionêres te “bewys”. Die kru liedjies wat hy luidkeels moes sing, moes eweneens bewys hoedat hy sy lewe as aristokraat agter hom gelaat het.  Tog het die meisie se grootse trauma miskien gespruit uit die feit dat sy moes aanhoor hoe Karl Lodewyk tydens Marie Antoinette se verhoor getuig het dat sy moeder hom seksueel gemolesteer het – waarskynlik die resultaat van breinspoeling deur revolusionêre opstokers.  Hierdie getuienis was letterlik die laaste strooi wat die koningin na die skavot gestuur het en die Marie-Thérèse moes vir die res van haar lewe saamleef met die gedagte dat haar ma se lieflingseun as’t ware direk vir haar dood verantwoordelik was.  ’n Mens kan jou kwalik die konflik in haar jong gemoed voorstel. 

Anders as Lodewyk-Karl het Madame Royale haar eensame opsluiting oorleef en is op pas sewentien in Desember 1795 uit die Tempeltronk bevry en na Oostenryk geneem, waarna sy in 1799 met haar neef, Louis Antoine d’Artois getroud is en die titel van die hertogin van Angoulême verkry het. Hierna het sy en haar skoonfamilie na Brittanje verhuis en in ballingskap gewoon tot in 1814, toe Lodewyk XVIII na Napoleon se abdikasie die Bourbon-troon in ere herstel het en sy na Frankryk kon terugkeer. Lodewyk XVIII het in hierdie tyd sy hande vol gehad met botsings tussen liberales en ultra-rojaliste, en het moes boonop probeer huishou die tientalle aanspraakmakers op die identiteit van Karl-Lodewyk, wie se aansprake vir Marie-Thérèse groot ellende veroorsaak het. Haar terugkeer na Frankryk was dus vir haar uiters emosioneel dreinerend en sy het uiters wantrouig geraak teenoor voormalige Republikeinse ondersteuners. 

In Maart 1815 keer Napoleon terug na Frankrk en begin pogings om weer ’n weermag op die been te bring.  Lodewyk XVIII vlug in hierdie tyd uit Frankryk, maar Marie-Thérèse probeer op haar beurt om ’n kontra-weermag byeen te bring.  Alhoewel die troepe bereid was om haar te verdedig, was hulle nie bereid om in ’n burgeroorlog met die Napoleontiese troepe betrokke te raak nie.  Uiteindelik besef sy dat dit ’n verlore stryd is.  Om onnodige bloedvergieting te voorkom, stem sy oplaas in om die land te verlaat, wat Napoleon dan die opmerking laat maak dat sy die enigste ware man in haar familie is (Nagel 2010). Na Napoleon se 1815-nederlaag word die Bourbon-troon opnuut herstel, en Lodewyk XVIII keer weer terug na Frankryk. Wanneer hy in 1824 sterf, word die hertog van Angoulême die troonopvolger, en Marie-Thérèse verkry die titel van Madame la Dauphine, soos Marie Antoinette baie jare gelede.  Na vele politieke verwikkelinge onder die ultra-regse heerskappy van Karel X, waaronder die driedaagse revolusie van Julie 1830, abdikeer hy uiteindelik en vertrek Marie-Thérèse, haar eggenoot en sy direkte familie opnuut na ’n lewe in ballingskap. Na ’n verblyf in Edinburgh verhuis die familie na Praag as gas van keiser Francis I.   Na haar eggenoot se dood in 1844 verhuis Marie-Thérèse na Schloss-Frohsdorf, ’n kasteel net buite Wenen waar sy haar dae deurgebring het met lees, naaldwerk en gebede en uiteindelik op 72-jarige ouderdom aan natuurlike oorsake sterf.

In later jare as die hertogin d’Angoulême

Aanvanklik het ek gewonder of sy, synde die oorlewende suster, dalk die een sou wees wat in onromantiese vergetelheid sou verdwyn, terwyl die kort en hartseer lewe van haar broer die een sou wees wat die verbeelding aangryp. Dit blyk egter nie die geval te wees nie. Alhoewel sy ’n vroeë en tragiese dood gespaar is, het haar lewe, soos ook dié van haar broer, ’n bron geraak van talle mites en bespiegelings, onder meer dat sy en ’n buite-egtelike halfsuster plekke geruil het en dat die prinses haar lewe in Duitsland deurgebring het as die sogenaamde “Donker Gravin” van Hildburghausen terwyl die halfsuster namens haar as die hertogin van Angoulême geleef het.

Gissings oor die identiteit van die hertogin van Angoulême is begin deur ene Karl Kühner wat kort na haar dood in 1852 die werk Die Geheimnisvollen im Schlosse zu Eishausen: Eine wahre Geschichte ohne Lösung publiseer waarin hy spekuleer dat die “Donker Gravin” in werklikheid Marie Thérèse Charlotte van Frankryk, oftewel  Madame Royale was. (Die interessante van sy formulering van sy teorie is dat hierdie intrige, volgens hom, maklik deur  ’n beginnerdigter uitgedink kon wees: “The age of the lady … (58 years in 1837), would tally with the age of the daughter Louis XVI, and it would not become difficult to a novel poet to invent an intrigue by which this real king’sdaughter, half by force, half voluntarily, would be exiled in the Castle Eishausen and a wrong Duchess of Angoulême would be put to her place.”)

Hierdie voorgestelde omruilingsintrige het duidelik die populêre verbeelding aangegryp, en, soos in die geval van haar broer, is die prinses se lewe later deur meer mite as waarheid omgeef. Eietydse navorsing is dan ook onderneem om die egtheid van hierdie mites oor die Donker Gravin te probeer vasstel. In Susan Nagel se boek, Marie-Thérèse, Child of Terror: The Fate of Marie Antoinette’s Daughter (2010), ondersoek die outeur die omruilingsteorie en bevind uiteindelik op grond van handskrifontleding, nadat DNS-analise misluk, dat die Donker Gravin in alle waarskynlikheid nié Madame Royale was nie.  Sy was moontlik ’n lid van die Bourbon-familie, maar die hertogin van Angoulême was waarskynlik die laaste prinses van Frankryk.

Die vraag is dus: Waarom wou mense so graag oortuig word dat die hertogin van Angoulême nié Madame Royale was nie?  Skrywer Elena Maria Vidal, outeur van Madame Royale (2000), reken dat die mitevorming oor die hertogin van Angoulême se identiteit moontlik aangevuur is deur haar geaardheid, wat op die oog af soveel verskil het van die sjarmante en lewenslustige Marie Antoinette. Die hertogin is deur tydgenote beskryf as ’n hartseer, senuweeagtige en gespanne vrou wat dikwels deur floutes oorval is, en vir sommiges het dit onmoontlik gelyk dat hierdie somber persoonlikheid aan die flambojante koningin van Frankryk verwant kon wees. Volgens Vidal kan moderne konsepte soos post-traumatiese stressindroom en oorlewendes se skuldgevoelens (survivor’s guilt) vandag heelwat insig bied in die lewe en persoonlikheid van die enigste oorlewende dogter van die laaste Franse koningin.

Terselfdertyd wys hierdie persepsie van die somber Marie-Thérèse as teenpool van haar ma moontlik ook in die rigting van ’n oppervlakkige siening en begrip van Marie Antoinette se karakter, wat waarskynlik nie in haar openbare lewe in al sy fasette tot sy reg gekom het nie. Propaganda en daarmee saam Marie Antoinette se volgehoue weiering om kwaadstokery te probeer teenwerk, het natuurlik ook veel daartoe bygedra om haar openbare beeld as flambojante plesiersoeker en verkwister te vestig.  Uit Marie-Thérèse se eie vertellinge blyk dit dat sy ’n groot bewondering vir haar ma gekoester het en dat Marie Antoinette in alle opsigte ’n liefdevolle, verantwoordelike en toegewyde ma was.  Haar groot liefde vir haar ouers, en lyding ook omdat sy onbewus was van haar ma se dood op die skavot, blyk uit die volgende woorde, wat uitgekrap is op die muur van die kamer waarin sy ’n paar jaar lank alleen aangehou is:

 

Marie-Thérèse Charlotte is the most unhappy person in the world. She can obtain no news of her mother; nor be reunited to her, though she has asked it a thousand times. Live, my good mother! whom I love well, but of whom I can hear no tidings. O my father! watch over me from heaven above. O my God! forgive those who have made my parents suffer.” (The Ruin of a Princess, p.290)

Hierdie inskrywing is op die muur gedoen, omdat haar bewaarders haar alle skryfbehoeftes ontsê het. Teen die einde van haar aanhouding in 1795 word toestemmin egter verleen dat sy skryfbehoeftes mag kry,  en so begin sy om haar verhaal neer te skryf vanaf die eerste spore van opstand teen die koningshuis op 5 Oktober 1789, tot in Junie 1795 met Lodewyk-Karl se dood, wanneer haar vertelling eindig.  Die vreemde van hierdie herinneringe is dat sy in later jare beweer het dat die teks nie outentiek is nie en dat dit in werklikheid onder die wakende oog van ’n revolusionêre spioen geskryf sou wees.  Historici spekuleer wel oor die waarheid van hierdie aanspraak, omdat so ’n “deuntjieverandering” sprekend van getraumatiseerde herinneringe kan wees en selfs op ontkenning van die hele tydperk van trauma kan neerkom.  Nietemin bied hierdie relaas ’n interessante blik op die belewenise van ’n jong meisie in aanhouding, en deur haar omgaan met taal en vertelling kan eietydse lesers ietwat nader aan haar psige kom as deur slegs eksterne waarnemers se vertellings. 

Marie-Thérèse se eerstepersoonsvertelling (in Engels vertaal en uitgegee in 1912) is merkwaardig in die sin dat lesers ’n indruk van haar kan vorm as met ’n goeie taalvermoë, ’n sober verstand en geensins geneig tot selfkoestering of -bejammering nie.  Sy gee byvoorbeeld ’n redelik getailleerde beskrywing van die gruwelike omstandighede waaronder Lodewyk-Karl aangehou is, alhoewel dit nie duidelik is waar sy hierdie inligting vandaan gekry het nie, aangesien sy tot en met sy dood alle kontak met hom verbied is):

He lay in a bed which had not been madefor more than six months, and he now had no strength to make it; fleas and bugs covered him, his linen and his person were full of them. His shirt and stockings had not been changed for a year; his excrements remained in the room, no one had removed them during all that time. His window, the bars of which were secured by padlock, was never opened; it was impossible to stay in his chamber on account of the foul odor. It is true that my brother neglected himself; he might have taken rather more care of his person; he could at least have washed himself, because they gave him a pitcher of water. But the unhappy child was half dead with fear, so much did  Simon and the others terrify him. He spent the day in doing nothing; they gave him no light; this condition did as much harm to him morally as it did physically. It is not surprising that he fell into a fearful marasmus; the time that his health remained good and was able to resist such cruelties proves the strength of his constitution. (The Ruin of a Princess p. 281)

Merkwaardig van haar vertelling is die moed en selfs dankbaarheid waarmee sy haar eie situasie beskryf, tesame met ’n gebrek aan haat of verbittering teenoor haar aanhouders.  Sy skryf byvoorbeeld:

As for me, I only asked for simple necessaries; often they were refused to me harshly. But at least I could keep myself clean; I had soap and water; I swept my room daily, and I finished by nine o’clock when the guard brought me my breakfast. I had no light, but during the long days I  suffered less from that privation. They would not give me books, I had only some of piety and travels which I had read a hundred times. (The Ruin of a Princess, p. 285)

Haar kennelik sterk en onselfsugtige karakter blyk uit klein grepe in haar herinneringe, soos wanneer sy vertel dat sy “gelukkig” siek geraak het kort na die koning se teregstelling, sodat Marie Antoinette se aandag daardeur afgelei is. Oor die aard van die siekte of haar eie pyn skryf sy egter min. Volgens die beskrywing van een van die amptenare wat haar teen die einde van haar aanhouding besoek het, het die prinses armoedig daar uitgesien, maar was sy deurentyd besig met breiwerk, ten spyte van erge pyn en swelling as gevolg van wintershande wat sy opgedoen het omdat haar kamer baie swak verhit was. Nêrens in haar vertelling verwys Marie-Thérèse egter na haar eie fisieke ongemak nie. Inteendeel vertel sy hoe sy en Madame Elisabeth probeer het om hulle kamer netjies te hou nadat alle huishoudelike hulp gestaak is, onder meer hoe hulle aanvanklik gesukkel het om die kamer uit te vee omdat hulle dit nog nooit vantevore gedoen het nie, maar ook hulle vreugde toe hulle dit uiteindelik goed genoeg kon doen. Uiteindelik bly die leser met ’n beeld van ’n sterk jong vrou, wat ondanks die verlies van haar hele familie nooit toegee aan die verleiding van selfbejammering of wraakgedagtes nie. Veel eerder wend sy haar tot die religieuse as bron van krag, en verklaar sy dan ook onomwonde aan die simpatieke amptenaar wat haar oplaas vra of sy nie verveeld is met net die paar religieuse boeke in haar kamer nie: “’Those books, monsieur,’ she replied, ‘are precisely the ones that suit my situation’”.

Dit is uit haar vlot en tog gestroopte skryfstyl, maar ook die inhoud van en perspektief op haar vertellings dat die leser na meer as twee honderd jaar iets van die prinses se binnewêreld begin begryp. Deurgaans fokus sy op die pyn wat sy ervaar vanweë die verlies van haar ouers en tante, eerder as op haar eie ontberings. (Sy verneem eers teen die einde van haar aanhouding van haar ma en tante se dood, en beskryf die wreedheid van veral laasgenoemde se teregstelling, waarskynlik gegrond op ooggetuievertellings.) Ten spyte hiervan bly haar vertelling ontdaan van bitterheid of haat, en dit is slegs by uitsondering dat sy oorgaan tot negatiewe uitbeeldings van die revolusionêres – soos byvoorbeeld wanneer sy die sielkundige wreedheid van Madame Elisabeth se teregstelling beskryf, toe sy eers die teregstelling van 24 ander vroue moes aanskou voor sy aan die beurt gekom het.)

 III

In die laaste dae van Marie-Thérèse se aanhouding in die Tempeltronk het daar, interessant genoeg, ’n hele rojalistiese literatuur ontstaan wat haar lof besing en haar bevryding bepleit het. Die jong prinses het haar egter deur die loop van haar lewe min gesteur aan enige vorm van sekulêre literatuur, en het volgens Sainte-Beuve (1851) se oorsig oor haar lewe nooit in enige vorm van literatuur belang gestel nie.  Alhoewel sy as deel van haar opvoeding geskiedenis- en reisboeke – naas bronne oor godsdiens en moraliteit – gelees het, het die bloeiende Franse literatuur van die negentiende eeu nooit deel van haar wêreld geword nie. 

In haar latere lewe het Marie- Thérèse bly vashou aan godsdiens as ’n bron van innerlike krag, en het sy blykbaar min erg gehad aan ’n lewe van pret of plesier. Sy kon haar ewe min steur aan Volgens oorlewering het sy merendeels ou klere gedra en haar gewy aan liefdadigheid waar sy ook al kon – moontlik ’n meganisme om die populêre beeld van Marie Antoinette as modeslaaf en verkwister teen te werk, maar dalk wel ook ’n refleksie van haar inherent altruïstiese geaardheid.

Haar daaglikse lewe is gekenmerk deur eenvoud, roetine en selfs somberheid,  Sy het daagliks reeds om 5.30 opgestaan, haar kamer uitgevee soos jare vantevore in die Tempeltronk en haar dag met ’n klein, intieme mis begin.  Sy is egter selde tydens openbare godsdiensseremonies opgelet – eerder het sy verkies om haar geloof in die klein ruimte van haar kamer te beoefen. 

Die hertogin van Agoulême het nooit gepraat oor die pynlike belewenisse van haar jeug nie, maar op haar ouers se sterfdae – 21 Januarie en 16 Oktober – het sy haar van die wêreld onttrek en uitkoms in die ruimte van haar kamer gesoek.  Kort voor haar dood in 1851 beskryf graaf Falloux haar soos volg:

Madame la Dauphine was, if I may express it, pathos in person. Sadness was imprinted on her features and revealed in her attitude; but, in the same degree, there shone about her an unalterable resignation, an unalterable gentleness. Even when the tones of her voice were brusque, which often happened, the kindness of her intention remained transparent. She liked to pass in review the Frenchmen she had known; she kept herself closely informed about their family events; she remembered the slightest details with rare fidelity: ‘How Madame loves France!’ I said to her one day. ‘That is not surprising,’ she replied. ‘I take it from my parents.’ At Frohsdorf she was seated nearly the whole day in the embrasure of a certain window. She had chosen this window because of its outlook on copses which reminded her a little of the garden of the Tuileries; and if a visitor wished to be agreeable to her, he remarked upon the resemblance.

Die somber lewe van Frankryk se verlore dogter van die Revolusie word afgesluit met die volgende woorde op haar grafsteen: O vos omnes qui transitis per viam, attendite et videte si est dolor sicut dolor meus (“O all you who pass by the way, pay heed, and see, if there is any sorrow like my sorrow”).

Mag hierdie donker vrou in vrede rus.

 

Bronne

Sainte-Beuve, C-A. 1912 (1851). “The Duchesse d’Angoulême”. In The Ruin of a Princess as told by the Duchesse d’Angoulême, Madame Elisabeth, Sister of Louis XVI, and Cléry, the King’s Valet de Chambre, translated by Katharine Prescott Wormeley. New York: The Lamb Publishing Co., http://digital.library.upenn.edu/women/wormeley/princess/princess.html#295 [15 Desember 2012].

De St Amand, I. G.d. The Duchess Of Berry/Charles X.  http://www.fullbooks.com/The-Duchess-Of-Berry-Charles-X1.html [3 Maart 2013].

“Madame Royale”  Historical Society. 2008.  Identity of the Dark Countess once more critically investigated: Prof. Susan Nagel (USA) publish biography about Madame Royale.  http://www.madame-royale.de/en/special/news/review-nagel2008.htm

“Madame Royale”  Historical Society. G.d. The DarkCountess of Hildburghausen.. http://www.madame-royale.de/en/countess.htm [13 November 2012].

Nagel. S. 2010. Marie-Therese, Child of Terror: The Fate of Marie Antoinette’s Daughter.  Bloomsbury.

The Ruin of a Princess as told by the Duchesse d’Angoulême, Madame Elisabeth, Sister of Louis XVI, and Cléry, the King’s Valet de Chambre, translated by Katharine Prescott Wormeley. New York: The Lamb Publishing Co., http://digital.library.upenn.edu/women/wormeley/princess/princess.html#295 [15 Desember 2012].

 

 

  •