Wicus Luwes. Boetie in Zoeloeland

Daar moet ‘n rivier in wees. In die Apocalypse Now-fliek was dit die Nungrivier. In die Heart of Darkness-novelle was dit die Kongorivier. Hier by ons kan dit miskien die Apiesrivier wees, maar hierdie storie gaan nie oor Winston Churchill nie. Daar is natuurlik die Oranje-, Vaal en Limpoporivier om van te kies, maar terwyl ek na die kaart kyk val my oog op die Mhlathuze-rivier wat deur Zoeloeland kronkel. Die plantegroei in Zoeloeland herinner aan Apocalypse Now se Viëtnam.

Die springmielies staan vergete op die armlening van my rusbank terwyl ek  die begin/opening/aanvang van Apocalypse Now kyk.  Min flieks het ‘n meer treffende openingstoneel: Daar is die helikopter-rotors wat meesleurend die Viëtnam-bosse oopwaai en Martin Sheen se Kaptein Willard-karakter wat verward in ‘n hotelkamer op sy rug lê en kyk na die dakwaaier wat draai. The End van The Doors versterk die hipnotiese oomblik en dan … bars die napalm bomme en ruk die oerwoud aan flarde. Dit is die oomblik toe die lig vir my aangegaan het: Ek het besef dat ons ‘n Suid-Afrikaanse weergawe van Apocalypse Now nodig het. Ons het ‘n paar jaar gelede mos ‘n spoggerige weergawe van die Carmen-opera saamgestel met die U-Carmen eKhayelitsha invalshoek. Hollywood trek gereeld nuwe baadjies vir (ou) bekende flieks aan en probeer so seker maak dat hul winste gewaarborg is. Die Departement van Handel en Nywerheid sal sekerlik ‘n projek soos hierdie ernstig opneem, want die storie is mos al meer as een keer suksesvol vertel. Opvolg-flieks is ook ‘n veilige opsie en bied ‘n franchise-geleentheid in die kleine vir die wat daarin wil belê.

ENTER BOETIE

Dit is eintlik waar Boetie in die prentjie kom. Midde in die grensoorlog van die 1980’s het daar twee Suid-Afrikaanse films die weermaglewe probeer vasvang. Boetie op Manoeuvres en Boetie gaan Border toe was Arnold Vosloo se groot deurbraak. Deesdae speel hy natuurlik in groot Hollywood-produksies soos The Mummy. As Arnold Vosloo vir ‘n derde keer die rol van Boetie speel, is daar ‘n kans dat dit internasionale deure vir so ‘n Suid-Afrikaanse film oopmaak.

Boetie kan vir die sanitasie-afdeling van die weermag werk. Baie van sy makkers sal natuurlik in hierdie afdeling wees om toilette te was en skoon drinkwater te voorsien aan die weermag. Die sosiale element sal fokus op plekke waar mense weens die geskiedenis verdryf is. Dit sal mense wat deur die Mfecane-oorloë en die Sotho en San mense wat uit die Drakensberg deur die Zoeloe-oorloë verdryf is, insluit. (Xenofobie kom al ‘n lang pad.)

Apocalypse Now is ‘n grootskaalse verwerking van Heart of Darkness deur Joseph Conrad. Heart of Darkness vra moeilike vrae oor imperialisme en rassisme. Die bootvaart in Heart of Darkness op die Kongorivier word eintlik meer van ‘n morele reis tot diep in die psige van die mens. Apocalypse Now se bootvaart sit hierdie reis voort en die lyne wat reg en verkeerd voorstel vervaag en raak verstrengel terwyl die reis dieper die oerwoud invaar.

Boetie sal dieselfde vrae kry om te antwoord as verteenwoordiger van die ou en nuwe weermag. Die konteks van die vrae sal natuurlik plaaslik van toepassing moet wees en ‘n kykie moet gee op die mense aan die oewers van die Mhlathuze-rivier.

Die gedig hieronder deur TS Eliot verwys na Kurtz in Joseph Conrad se Heart of Darkness:

The Hollow Men

Mistah Kurtz-he dead
A penny for the Old Guy

I

We are the hollow men
We are the stuffed men
Leaning together
Headpiece filled with straw. Alas!
Our dried voices, when
We whisper together
Are quiet and meaningless
As wind in dry grass
Or rats’ feet over broken glass
In our dry cellar

Shape without form, shade without colour,
Paralysed force, gesture without motion;

Those who have crossed
With direct eyes, to death’s other Kingdom
Remember us-if at all-not as lost
Violent souls, but only
As the hollow men
The stuffed men.

II

Eyes I dare not meet in dreams
In death’s dream kingdom
These do not appear:
There, the eyes are
Sunlight on a broken column
There, is a tree swinging
And voices are
In the wind’s singing
More distant and more solemn
Than a fading star.

Let me be no nearer
In death’s dream kingdom
Let me also wear
Such deliberate disguises
Rat’s coat, crowskin, crossed staves
In a field
Behaving as the wind behaves
No nearer-

Not that final meeting
In the twilight kingdom

III

This is the dead land
This is cactus land
Here the stone images
Are raised, here they receive
The supplication of a dead man’s hand
Under the twinkle of a fading star.

Is it like this
In death’s other kingdom
Waking alone
At the hour when we are
Trembling with tenderness
Lips that would kiss
Form prayers to broken stone.

IV

The eyes are not here
There are no eyes here
In this valley of dying stars
In this hollow valley
This broken jaw of our lost kingdoms

In this last of meeting places
We grope together
And avoid speech
Gathered on this beach of the tumid river

Sightless, unless
The eyes reappear
As the perpetual star
Multifoliate rose
Of death’s twilight kingdom
The hope only
Of empty men.

V

Here we go round the prickly pear
Prickly pear prickly pear
Here we go round the prickly pear
At five o’clock in the morning.

Between the idea
And the reality
Between the motion
And the act
Falls the Shadow
– For Thine is the Kingdom

Between the conception
And the creation
Between the emotion
And the response
Falls the Shadow
– Life is very long

Between the desire
And the spasm
Between the potency
And the existence
Between the essence
And the descent
Falls the Shadow
– For Thine is the Kingdom

For Thine is
Life is
For Thine is the

This is the way the world ends
This is the way the world ends
This is the way the world ends
Not with a bang but a whimper.

 

Die vraag is egter waarheen ‘n ontnugterde soldaat se bootreis hom moet neem, want morele lesse is moeilik om uit te beeld in ‘n tyd dat die tradisionele siening van reg en verkeerd nie meer duidelik is nie. Kongo, Viëtnam en Suid-Afrika kyk elkeen op sy eie manier na hoe ideologieë by die area inpas. Die boot het die oewer om haar te wys waar om te vaar, maar die kaptein moet een of ander tyd die boot verlaat. Die missie waarop Boetie gestuur word sal, soos Kaptein Willard se missie, hoogs geheim wees. (‘n Mens wil mos nie die veiligheid van sleutelinstellings in gedrang bring nie.) Een opsie wat naby die Mhlathuze-rivier geleë is, is nogal baie in die nuus die afgelope tyd en begin met die letter N. Boetie kan na hierdie plek gestuur word om ondersoek in te stel, want daar is al so baie verslae oor die plek met die kodenaam N saamgestel, dat ‘n mens nie meer seker is wat om te glo nie. (Die tweede letter is K, maar dis die laaste letter wat ek op hierdie stadium van die onderhandelinge kan bespreek.) Die werkstitel vir die projek kan moontlik ‘Boetie in Zoeloeland’ wees.

Apocalypse Now het natuurlik ‘n paar ikoniese tonele wat moeilik verbeter sal word. Ek dink veral aan die toneel waar die hele strand gebombardeer word sodat ‘n soldaat in veiligheid branderplank kan ry. Dit is waarom oorlogsprente so relevant is, want normale dinge lyk absurd midde in ‘n oorlog en absurde dinge lyk normaal. Apocalypse Now is vol sulke absurditeite en ek wonder of Boetie in Zoeloeland ook dinge gaan doen wat absurd sal voorkom vir ‘n hedendaagse gehoor. Ek het die Redux-weergawe van Apocalypse Now (hoe die regisseur die film wou gehad het) ‘n paar jaar gelde gekoop, maar ek verkies steeds die loketweergawe. Kaptein Willard doen by ‘n paar ekstra plekke aan in die Redux weergawe. Een daarvan is ‘n tweede besoek aan Hugh Hefner se meisies en daar is ‘n onnodige liefdes-intrige agter muskietnette – albei tonele wat met rede uit die loketweergawe geredigeer is. Die redigeerder het gelukkig besef dat die stelling ‘minder is meer’ hier van toepassing is.

 

Muskietnette van Neptunus

deur Charl-Pierre Naudé

Daar trek ‘n windjie oor die baaidorp;
en die weiwolke in die noordweste
word in ‘n drukgang gejaag.

Onopsigtelik,
hoe die boodskappe aanmeld
oor die uitwissing wat kom.
Allereers, net geluid: ver windgeruis
en die angstige gekletter van voëltjies by ‘n bak,
die tink-tink van stukkies metaal.
‘n Fietsklokkie in ‘n binnehoffie,
gestreel deur die bries,
kla sag
soos ‘n baba se speelratel
in die beskutting van ‘n hals.

En skielik
is die son weg. Alle kleur word flets.
Die nukkerige wind vly sterker aan en smyt
‘n mandjie spatsels uit die bessieboom gestroop
teen ‘n muur vol ou vlekke uit.

Die groot hond gaan lê plat
en ootmoedig, bidsnoet op die grond,
soos ‘n sprinkaan.

Dan kom die reën, skielik,
in opgeskrikte vlae
wat die vlees kasty soos klitsgras.
En daai orkes is ook hier, wat in dinge slaap;
subatomies én omvattend.

Kineties besielde Von Karajantjies
ontwaak soos baboesjkapoppies
in die ruimteskippies
van die rond bliksemende akkertjies,
Met ‘n donderslag
val ‘n klavier uit ‘n boom
en die houtspaanders lê oral rond.

Dit reën. So moeilik om reën te beskryf.
Omdate reën verbygaan? Omdat jy
daardeur kan sien? Miskien al twee.
Maar ek kan probeer.
Die berging van herinnerings…
Die volgende onthou ek: hoe ek staan op die rand
van ‘n vallei wat voorheen ‘n opgaardam was
maar drooggeloop het sederdien.
En, skaars sigbaar, daar vér onder
is die hopie klip van ‘n eertydse huis,
ook die duidelike omtrek van ‘n buitmuur.
En klippe, ingemessel teen die oorkantste helling,
sê: God seën.

Mens kan probeer:
Vannag sal die reën om ons flapper
soos die muskietnette van Neptunus

in die stroom van die vergetelheid.
‘n Groot verhaal, van gode en mense, gaan sterf
want dit word deur die tye aan flarde geslaan.
En die somer het skaars begin…

In chaos word geskep
en in ligtende chaos herskep.

Nou stormreën di.
Tant Min van die plaas
wat nie meer bestaan nie
sit agter gaas op die oumensoord se stoep.
Dis sy wat smiddags laat vlieënde pierings sien
as tyd en tydloosheid saam uit die hand van die Here val.

En reg voor haar
tol terstond

die wasskottels met eende op geverf
met ‘n geskal in die straat af,

gelig uit ‘n tuin
deur die Musiek van die Sfere
en sonder genade daar uitgejaag

 

Die naam van Boetie se bestemming het twee A’s in en is ‘n seweletter woord. Dit is ‘n naam van ‘n bekende plek in Zoeloeland, maar dit is werklik die laaste leidraad. Die ironie van ‘n draaiboek is dat jy nooit weet waar die film werklik gaan eindig nie. Boetie sal dit miskien nie eers maak tot in kodenaam N nie. Die regisseur is nie noodwendig die redigeerder nie en die redigeerder bepaal hoeveel van die akteurs se toneelspel op die wit doek in teaters vertoon word. Dit sou lekker gewees het as die kykers van so ‘n film, soos die filmdoek, weer skoon en sonder merk na ‘n filmvertoning uit die teater kon stap.

Bronne:
1. Internet: http://allpoetry.com/The-Hollow-Men
2. Internet: http://www.arnoldvosloo-tribute.com
3. Naudé Charl-Pierre. 2014. Alo die lieflike dade. Kaapstad: Tafelberg-Uitgewers
4. Skermskoot uit Apocalypse Now deur Francis Ford Coppola

Bookmark and Share

3 Kommentare op “Wicus Luwes. Boetie in Zoeloeland”

  1. Gert :

    Alexander Strachan het so ‘n verwerking van Heart of Darkness gedoen, met die Angola oorlog as agtergrond. Kan nie onthou wat sy boek se naam was nie. Dit was terrible.

  2. Wicus Luwes :

    Sal dit graag wil lees. Sal dit Google.

  3. ‘n Wereld Sonder Grense, onthou ek nou. Dit is verfilm ook.

  •