Menu
Versindaba
  • Nuwe Bundels
    • Digbundels (2024)
    • Digbundels (2023)
    • Digbundels (2022)
    • Digbundels (2021)
    • Digbundels (2020)
    • Digbundels (2019)
    • Digbundels (2018)
    • Digbundels (2017)
    • Digbundels (2016)
    • Digbundels (2015)
    • Digbundels (2014)
    • Digbundels (2013)
    • Digbundels (2012)
    • Digbundels (2011 & 2010)
  • Resensies
    • Resensies
    • Resensente
  • Gedigte
    • Gedigte (A-L)
    • Gedigte (M-Z)
    • Kompetisies
    • Vertalings
      • 100 Duitse bestes uit die 20ste eeu
  • Digters
    • Digters
    • Onderhoude
    • Stemgrepe
  • Skryfhulp
  • Borge
  • Oor Versindaba
    • Kontak
Versindaba
27 June 2023

Gerard Scharn. Zwanenzang in vijftien canto’s (Dos lied vunem ojsgehargetn jidischen volk)

 

Hier leest men hoe Jizchak Katzenelson als ooggetuige in het getto van Warschau de ondergang van zijn volk beschrijft om later zelf door het Herrenvolk te worden vermoord. Katzenelson (1886 – 1944) wordt geboren in Korelitsj in de buurt van het Witrussische Minsk. Kort daarna verhuisde de familie naar Lodz. Zijn vader verlaat vrouw en kinderen om twaalf jaar in Zwitserland te gaan studeren. Al snel moet Jizchak als koopmansknecht de kost verdienen om in zijn levensonderhoud te kunnen voorzien. Hij sticht een Hebreeuwse privéschool en schrijft ondertussen gedichten en toneelstukken en in 1912 begint hij een Hebreeuws theater. In Lodz beleeft hij een gouden tijd, hij heeft zijn school en zijn theater, een vrouw en drie kinderen en zijn idealen. Toen de Duisters in september 1939 Lodz bezetten en haar omdoopten in Litzmannstadt woonden er 233.000 joden – meer dan een derde van de totale bevolking. Katzenelson duikt onder  en vlucht naar Warschau, later gevolgd door zijn vrouw en kinderen. De spanning in het overvolle getto neemt geleidelijk aan toe. Met woede en minachting beschrijft Katzenelson het schofterige gedrag van de Duitsers, beelden van beestachtige vernedering. Een Duitse officier dwingt een schames (assistent in de synagoge) zijn rabbi in de mond te spuwen. Als de man weigert doet de Duitser het hem vloekend voor. “Kijk, smerige jood en leer hoe je spugen moet  en de Duitser fluimt de rabbi in zijn open mond, ‘slik door!’ de rabbi slikt en de Duitser wendt zich tot de schames en wijst op de rabbi: ‘Kijk, hij luistert!’, de schames slaat de handen voor het gezicht.”

Haast groter nog dan tegen de Duitsers is zijn haat tegen de joodse politie, die door collaboratie met de Duitsers verraad pleegt aan haar eigen mensen.  Met joden heeft men, mijn joden omgebracht. Dat de joodse politie, in eerste instantie alleen maar bedoeld om recht en orde te handhaven in de overbevolkte getto’s, zich liet inzetten voor de deportaties, drijft Katzenelson tot razernij; over joden met glanzende laarzen aan de voeten en op hun mutsen de davidster als een hakenkruis op hun hoofd.

Hij spaart ook de Joodse Raad, het bestuursorgaan in de getto’s, niet. In het Vijfde gezang beschrijft hij hoe de voorzitter van de Raad, Adam Czerniakow, vlak vóór de zitting waar op last van de Duitsers besloten moet worden de deportaties van zes- naar tienduizend mensen per dag te verhogen, zelfmoord pleegt. Dat maakt op Katzenelson nauwelijks indruk. Cherniakow pleegt zelfmoord en wanneer de leden van de raad hem dood in zijn stoel vinden besluiten ze de vergadering zoal gepland gewoon door te laten gaan en nemen de gevraagde beslissing.

Katzenelson vervloekt niet alleen de Duitsers en de collaborerende joden, maar ook de hemel, die wel leeg en onbewoond moet zijn, want een God zou dit met zijn volk niet hebben laten gebeuren. De hemel is niet beter dan deze armzalige aarde, slechts een grote hoop stront.

Katzenelsons klaagzang eindigt met de opstand in het getto. Het is de katharsis van zijn gedicht. Hij sluit zich aan. Liever vechtend te sneven dan je als allerlaatste uit de Milastraat te laten wegvoeren. Twee Duitsers worden gedood. Dat wekt alom verbijstering bij de Duitsers. Veel heeft het niet uitgehaald, maar voor Katzenelson is dit cruciaal: elke gedode Duitser redt de eer van zijn volk. In de laatste strofen van zijn gedicht schildert Katzenelson een wereld zonder joden, een wereld vol van gojim, vol, maar akelig leeg tegelijk. Geen jood meer op de kermis, geen joodse kaftan meer die op de markt zijn waar aanprijst. Een dronken Poolse boer slaat kwaad zijn paard en trekt een volle kar terug naar zijn dorp, er woont geen jood meer in dit land.

Een literair oordeel vellen over een dichtwerk zo beladen blijft een hachelijke zaak. Zo emotioneel en ontroerend, zo wanhopig gezien de ontstaansgeschiedenis, aldus Laura Starink in haar recensie in het NRC-Handelsblad van twee december 1994 waar zij de vertaling van Wolf Biermann kritisch onder de loep neemt en waarvan ik een dankbaar gebruik heb gemaakt.

Katzenelson  wordt in het heetst van de opstand in het getto van Warschau  (april 1943) door vrienden met de opdracht te getuigen van de ondergang van het joodse volk het getto uit gesmokkeld. Met zijn zoon Zvi ziet hij kans Hondurese papieren te bemachtigen en zo komt hij terecht in het Sonderlager in het  Franse stadje Vittel, waar de Duitsers Amerikaanse, Britse, Hollandse  en Latijns-Amerikaanse burgers vasthielden om het uit te wisselen tegen Duitsers in gevangenschap, de zogenoemde Austauschjuden. Hier doopt Katzenelson zijn pen in gal en vitriool en schrijft zijn lied van het vermoorde joodse volk. Hij schrijft het in het Jiddisch, als omgangstaal tussen de negende en elfde eeuw in het Rijnland uit het Middelhoogduits ontstaan. Het bevat tal van Hebreeuwse woorden en tal van leenwoorden overgenomen uit de taal van de landen waar de asjkenazische joden  toen woonden. Het Jiddisch is geen dode taal en telt wereldwijd nog ongeveer drie miljoen sprekers. Ik vermoed dat Katzenelson met de uitroeiing van de joden terecht het idee had dat ook de taal eenzelfde lot beschoren zou zijn. In druk wordt het kwadraatschrift gebruik, geschreven het ktav jad.

Opmerkelijk is dat het Jiddisch door geassimileerde joden met het nodige dedain als een kombuistaaltje van de hand werd gewezen, ze spraken het niet en verstonden het niet. Kafka daarentegen toonde de nodige interesse en bezocht in 1911 het Jiddische theater in Praag. Kafka raakte bevriend met Jizchak Löwy, de drijvende kracht achter het gezelschap.  Kafka’s vader karakteriseerde deze vriendschap als volgt:  “Wer sich mit Hunden zu Bett legt, steht mit Wanzen auf.“

Een jaar zit Katzenelson in het met prikkeldraad omgeven badhotel Providence en in dat jaar schrijft hij Dos lied vunem ojsgehargetn jidischn volk  (Het lied van het uitgeroeide joodse volk). In januari 1944 begraaft hij het manuscript in drie flessen onder een boom. Een tweede versie naait hij in het handvat van een koffer, die met een joodse vrouw met Britse Palestinapas naar Israel reist. In april 1944 wordt Katzenelson via Durchgangslager Drancy alsnog gedeporteerd naar Auschwitz, waar hij na aankomst op 1 mei direct wordt vergast. Zijn vrouw en twee kinderen zijn al twee jaar eerder in Treblinka vermoord.

De eerste Duitse vertaling, van de hand van Hermann Adler (1911 – 2001), verscheen in 1951. Een herdruk in 1992.  Adler schreef zelf ook zijn ervaringen in het getto in dichtvorm op: Gesänge aus der Stadt des Todes in 1945 uitgegeven in Zürich. In zeven cycli verhaalt hij over dezelfde verschrikkingen die hij in het getto ondervond als Katzenelson.

Uit de derde cyclus het volgende fragment:

… Weiter als die Blicke reichen,

liegen Tote unbegraben;

Riesenschwärme alter Raben

nähren sich mit Fleisch von Leichen

Seht, wie überm Ghetto heute

Schwärme alter Rabe fliegen,

denn in unsren Todeszüge

äugen sie schon neue Beute!

 

Zijn curriculum vitae leest als een avonturenroman!

Een tweede vertaling, van Wolf Biermann, Großer Gesang vom ausgerotteten jüdischen Volk  verschijnt  in 1994 bij Kiepenheuer & Witsch, met een uitgebreid voorwoord van de vertaler, waar hij zichzelf een prominente plaats toebedeelt , maar dat niets af doet van de gedrevenheid waarmee hij zich gedurende twee jaar op de vertaling van Katzenelson heeft gestort. De Jiddische tekst wordt door Arno Lustiger getranscribeerd in fonetisch Latijns schrift, waarbij hij afwijkt van de geldende regels Jiddisch volgens Engelse of Poolse orthografie naar het Duis te transcriberen om de Duitse lezers de mogelijkheid te bieden het origineel te lezen om zo tot een beter begrip te komen. Lustiger (1924 – 2012) overleefde meerdere kampen, waaronder Blechhammer en Gross-Rosen en de dodenmars; als veertienjarige gymnasiast leest hij het gedicht van Chaim Nachman Bialik Al Hasch’chita  – over de slachting  – waarin hij de verschrikkelijke pogroms in Kischiniew in de Oekraïne in het jaar 1903 beschrijft. Voor Lustiger het hoogtepunt in de beschrijving van menselijk leed, na zijn ervaringen in de kampen houdt hij het  echter voor onmogelijk dat het lijden van de Joden met literaire middelen adequaat beschreven kan worden. Katzenelson overtuigt hem van het tegendeel.

Adler en Katzenelson zijn niet de enigen die het getto en de vernietiging van binnenuit hebben beschreven. Ook Abraham Sutzkevers Gesänge vom Meer desTodes  en Wilner Getto 1941 – 1944  uit het Jiddisch vertaald door Hubert  Witt hoort hier vermeld te worden, Sutzkever (1913 – 2010) een geboren dichter, wordt beschouwd als een van allergrootste dichters in het Jiddisch. Ook Nelly Sachs (1891 – 1970) In den Wohnungen des Todes  en Paul Celan

(1920 – 1970 met Todesfuge  verdienen hier vermelding  In proza Edgar Hilsenrath (1926 – 2018) met Nacht

over leven en overleven in een getto. Van Mordechaj Gebirtig (1877 – 1942), de grootste Jiddische volksdichter, zijn zo’n honderd liedjes bewaard gebleven die tot op de dag van vandaag wereldwijd nog steeds worden gezongen. De altijd glimlachende Gebirtig, geboren in Krakau, bevriend met de Russische componist en dirigent Julius Hofman, die zijn liedjes, voorgespeeld door Gebirtig op een penny whistle, op papier zette. Rondtrekkende Jiiddische artiesten zongen zijn liedjes en brachten deze van stad tot stad, ze werden gezongen in de kelders en de zolderkamers van Besarabië tot Litouwen, ze werden er het het bezit van miljoenen oosteuropese Joden. Hofman is vermoord in Auschwitz, Gebirtig in Krakau. Hofmans dochters, Julia en Hanke en hun vriendin Sjosjanah Palgi hebben onder levensgevaarlijke omstandigheden kans gezien zijn liederen en gedichten uit het getto te smokkelen. In het kamp veranderden de liedjes onvermijdelijk van toon. In 1938 schrijft Gebirtig Het  brandt  zijn aanklacht tegen het toenemende antisemitisme in Polen naar aanleiding van het pogrom in Psjitik, dat zou uitgroeien tot het partisanenlied van de joodse verzetsstrijders. Hij voorzag toen al dat de joodse wereld tot as zal vergaan en riep toen al op tot verzet. Ondanks zijn pessimisme bleef hij toch geloven in een beter wereld!

Van een geheel andere orde is het werk van de Oostenrijkse Heimrad Bäcker (1925 – 2003) nachschrift (1986) und nachschrift 2 (1997) uitgegeven in Oostenrijk door Literaturverlag Droschl. Tussen avant garde en concrete poëzie wordt de wereld van  de vernietigingskampen en de betrokkenen, zowel van de slachtoffers als de beulen door middel van citaten uit dagboeken, verhalen van overlevenden, processtukken maar ook kampadministratie, verslagen van medische experimenten, et cetera beschreven. Een somber stemmende compilatie over de misdaden van een verdorven regime.

Om terug te komen op Katzenelson, zijn gedicht is in vele talen vertaald, onder andere in het Hebreeuws, Pools, Frans, Nederlands, Duits, Engels en Japans. Voor zover mij bekend nog niet in het Afrikaans. Wel herinner ik mij gelezen te hebben dat het toenmalig immigratiebeleid van Zuid-Afrika er op gericht was een al te grote instroom van joden te quoteren, want men was bang dat het Jiddisch het mooie Afrikaans zou verdringen.

© Gerard Scharn, 2023

Deel:

  • Share on Facebook (Opens in new window) Facebook
  • Share on X (Opens in new window) X

Like this:

Like Loading…

Lees meer

← Gerard Scharn. Stadsdichters en grafdichters
Gerard Scharn. Merkwaardige boeken →

Lewer kommentaar Cancel reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Meeste gelees

  • Anne-Marie Bartie. kapitulasie
  • Jacques Boshoff. Die hond in Desember
  • Margaret Cordier. Wes-kus Desember
  • Margaret Cordier. Tog
  • Stephan du Toit. Graaff-Reinet

Nuutste bydraes

  • Wat lees jy? “Tobie” deur Chris Vorster
  • Joan Hambidge. Simptome van dié bedryf
  • Miel Vanstreels. Soms
  • AVBOB Persverklaring
  • Wat lees jy? “Van die Apennynse berge tot Sisilië”. Rina Cascione (Vert.)

Nuutste kommentaar

  1. Karina Nel on Karina Nel. Okerstof: Nicolaas18 November 2026

    Thank you Jenna, appreciate it.

  2. Versindaba on Wat lees jy? “Van die Apennynse berge tot Sisilië”. Rina Cascione (Vert.)18 November 2026

    Hennie, dit behoort in die boekwinkel te wees, maar jy kan dit ook van Naledi bestel.

  3. Hennie Smith on Wat lees jy? “Van die Apennynse berge tot Sisilië”. Rina Cascione (Vert.)17 November 2026

    Hennie Smith gaan more boekwinkel toe om te bekom. Of is daar n ander manier?

  4. Karina Nel on Karina Nel. Okerstof: Nicolaas17 November 2026

    Dankie Angie, waardeer dit baie.

  5. Karina Nel on Karina Nel. Okerstof: Nicolaas17 November 2026

    Dankie Ida, groot waardering.

Kategorieë

  • Artikels, essays, e.a.
  • Binneblik
  • Blogs
  • Digstring
  • Gedigte
  • Kompetisies
  • Nuus / Briewe
  • Nuwe Publikasie
  • Onderhoude
  • onderhoude
  • Resensies
  • Stemgrepe
  • Uncategorized
  • Vertalings
  • VWL 50 jaar later
  • Wisselkaarten
©2026 Versindaba | Ontwerp deur Frikkie van Biljon
%d