https://en.wikipedia.org/wiki/Jacques_Brel
“Ik ben een lezer met de buien van geestdrift en verontwaardiging van een lezer; ik ben geen voorlichter, en ik zou het niet willen zijn.” – E. du Perron
Versindaba publiceert onregelmatig het ‘Cahier van een lezer’. Op de letterkundige brug tussen Zuid-Afrika en de Lage Landen deel ik parafernalia in de geest van de gelijknamige kleinschalige boekprojecten van de Nederlandse schrijver E. du Perron. Het Cahier, waarvan later een boekpublicatie verschijnt bij Naledi, is een neerslag van leeservaringen op het gebied van Nederlandse en Zuid-Afrikaanse letteren.
#14
Jacques Brel in het Afrikaans
Recent las ik ter voorbereiding van een pas opgerichte cursus Belgische letterkunde aan de universiteiten van Gent en Namen het hoofdstuk ‘Franse literatuur in Vlaanderen’ van J.-M. Klinkenberg in de literatuurgeschiedenis Van Arm Vlaanderen tot De voorstad groeit. De opbloei van de Vlaamse literatuur van Teirlinck-Stijns tot L.P. Boon (1888-1946) (red. M. Rutten en J. Weisgerber, 1988). In een overzicht van teksten door Franstalige Vlamingen van Vlaamse landschappen, meer bepaald de literaire verbeelding van de Vlaamse ruimte met namen zoals Georges Eekhoud, Max Elskamp, Marie Gevers, Charles van Lerberghe en Émile Verhaeren, wordt ook Jacques Brel vermeld: “[M]en zou nog eens moeten luisteren naar Jacques Brels Le plat pays, wellicht een van de mooiste huldezangen die ooit aan een mythische ruimte zijn gewijd”. De “keizer van het chanson” wordt niet ten onrechte opgenomen in een plejade van literaire schrijvers met naam en faam.
Le plat pays
Wellicht vertolkt het chanson Le plat pays de meest canonieke liedtekst van de Franstalige Vlaming Brel (1929-1978), geboren in Schaarbeek en zoon van een West-Vlaamse vader en een Brusselse moeder. Geregeld heeft Brel zijn liefde voor Vlaanderen bezongen, doorgaans in het Frans maar ook in het Nederlands. Ernst van Altena vertaalde Brels teksten, omdat de chansonnier het Vlaams onvoldoende beheerste. En hoewel Frans de taal is waarin Brel schreef en zong, heeft hij toch vooral altijd zijn ongebreidelde liefde voor Vlaanderen bezongen. Hoewel hij wel degelijk kritisch kon zijn, zoals in Les Flamandes over de Vlaamse vrouwen. Le plat pays is het meest bekende voorbeeld van Brels liefdesverklaring. Over die gehechtheid merkte hij op in een televisie-uitzending: “Ik ben geen Vlaamse Franstalige, maar een Franssprekende Vlaming. […] Ik ben ontegensprekelijk Franstalig, maar ik zie niet in waarom een Fin niet in het Engels over Finland zou mogen praten en schrijven. We wonen toch in een democratie waar men het recht heeft om zich uit te drukken zoals men dat wil? Daarom heb ik, als Vlaming van ras, het recht om voor alles wat ik wil zeggen het Frans te gebruiken”. Het is elders opgetekend dat hij de lyrics ontwierp in zijn huis in Roquebrune-Cap-Martin, aan de Middellandse Zeekust. Voor Le plat pays liet hij zich naar verluidt inspireren door de Zwitser Jean Villard en diens ode aan zijn geboorteplaats La Venogne.
In haar Gentse scriptie 60 jaar Vlaamse kleinkunst in vogelvlucht. Een historisch-vergelijkend perspectief (2019) heeft Lola van Damme het volgende opgetekend: “Brel voelde na de release van zijn Le Plat Pays een steeds grotere drang om datzelfde nummer ook in het Nederlands uit te brengen. Zijn Nederlands was echter te gebrekkig om zelf aan een vertaling te werken en daarom schakelde hij de hulp in van de Amsterdammer Ernst van Altena, die naast Le Plat Pays ook nog andere van Brels nummers vertaalde. Van Altena ging aan de slag en werkte samen met Brel aan een vertaling die de titel Mijn vlakke land kreeg. Maanden schaafden ze aan Brels uitspraak, die gekenmerkt werd door een zwaar Westhoekaccent, wat zo goed als onverstaanbaar was voor de Vlaamse luisteraars”. Hiervoor verwijst Van Damme naar De komplete kleinkunstgeschiedenis (M. Adriaens en M. Capelle, 1998).
Brel en de hybride cultuur van België
De liedteksten van Brel behoren zonder meer tot de canon van de Belgische literatuur, niet alleen van de Franstalige kleinkunst. Die reductie van de beeldvorming zou het artistiek-literair talent van Brel geweld aandoen. Méér nog: wellicht kan zijn hele oeuvre worden beschouwd als een uitdrukking van zoiets als de “belgitude”. In een hybride Belgische cultuur, op het kruispunt van Germaanse en Latijnse tradities en geworteld in twee taalgemeenschappen die zich op verschillende manieren afzetten tegen hegemonistische culturen of cultuurnationalisme in de buurlanden van België, bekleedt Brel een interessante (tussen)positie. Zoals ook andere schrijvers, onder wie Hugo Claus en Pierre Mertens of de Frans-schrijvende Vlamingen Suzanne Lilar en Marie Gevers, in die Belgische literaire context een eigen plek hebben. In haar beschouwing over Le plat pays en de vertaling door Van Altena merkt Van Damme nog op: “Brel vond dat Van Altena puik werk verricht had. Hij beweerde de Nederlandstalige versie zelfs mooier te vinden dan zijn eigen Franstalige variant. Dat kan te wijten zijn aan de nog net iets krachtiger klanken die in de Nederlandse versie vervat zitten. Ook de manier waarop Brel in het Nederlands zingt, zet het nummer kracht bij. Door zijn overcompensatie in de uitspraak, komen vooral de klemtonen sterker over in de Nederlandse versie. Daarnaast zou Brel Mijn vlakke land ook iets trager zingen dan Le Plat Pays, wat opnieuw meer ruimte laat voor een krachtiger uitspraak”.
In een artikel in De Morgen (november 2021) lees ik dat de liefde in Vlaanderen voor Brels Le plat pays blijkbaar niet zo groot was: https://www.demorgen.be/tv-cultuur/jacques-brel-hield-van-zijn-plat-pays-maar-omgekeerd-is-de-liefde-niet-zo-groot-hoe-zit-dat~bc6a8b18/. De journalist Ewoud Ceulemans schrijft: “Jacques Brel en zijn plat pays: het is een moeilijke, complexe, vaak tegenstrijdige relatie. Een haat-liefdeverhouding in twee talen. Ruim veertig jaar na zijn dood is er in heel Vlaanderen één plek in de openbare ruimte waar Brel geëerd wordt: het standbeeldje van zijn ‘Marieke’ in Brugge. Dat kwam er op initiatief van Johan Anthierens, de beroemde journalist die zijn liefde voor Brel in het boek Brel, de passie en de pijn [sic] goot. Het werd in 1988 onthuld, “niet zonder slag of stoot”, staat in Brel, de Belg, “want enkele gemeenteraadslieden wrijven het Jacques Brel nog steeds aan dat hij zijn dochters naar een Franse school heeft gestuurd in plaats van hen Nederlands te laten leren.” Over de kritische Brel-receptiegeschiedenis heeft Karl Crabbé in 1991 een verhandeling geschreven: De receptie van Brel in Vlaanderen (1961-1978) (Universiteit Gent).
Johan Anthierens en Jacques Brel. De passie en de pijn
In 2009 vermeldde ik op Versindaba, in een bijdrage over de rol van vertalingen en als reactie op een commentaar van Bernard Odendaal, over een vertaling van Brels teksten door Odendaal en Naómi Morgan, hoogleraar Frans aan de Universiteit van die Vrystaat. Enkele Brel-teksten zijn toen naar het Afrikaans omgezet. Recent verscheen een nieuwe uitgave bij Imprimatur met liedteksten van Jacques Brel en Édith Piaf: Piaf & Brel. Luisterryk! (https://versindaba.co.za/2023/05/29/nuwe-bundel-piaf-brel-luisterryk/). Het Vrystaat Kunstefees in Bloemfontein besteedt dezer dagen aandacht aan de vertaling en er is een opvoering gepland van vertaald werk van Brel. De uitvoeringen op podium door Herman van den Berg en Jolette Odendaal kunnen in Zuid-Afrika op veel bijval rekenen. Er is in Zuid-Afrika trouwens een muziektraditie van Brel-vertolkingen. Ik heb het hier nog over.
Brel was verguld met de vertaling in het Nederlands door Ernst van Altena. Zoals gesteld vond hij de Nederlandse versie zelfs beter dan het origineel. De Afrikaanse vertalingen hadden de singer-songwriter ongetwijfeld kunnen boeien, zo stel ik mij dat voor. Wie verder belang stelt in Brel moet beslist René Segers’ Jacques Brel. Leven en liefde 1929-1978 (2003) en van recentere datum Brel, de Belg. Een verhaal van liefde en onbegrip (2018) van T. Delrue lezen. Ik kan de geïnteresseerde Brel-luisteraar vooral de fantastische monografie Jacques Brel. De passie en de pijn (1998) door Johan Anthierens aanbevelen. Met Karl Crabbé, die destijds werkte voor de Fondation Jacques Brel, ben ik eind jaren negentig nog op bezoek gegaan thuis bij Johan Anthierens om over zijn Brel-fascinatie te spreken. Dat gesprek met een bevlogen ‘breliaan’ heug ik mij tot vandaag. Het kan dan ook niet verwonderen dat De passie en de pijn meerdere keren is herdrukt.
Brel in Zuid-Afrika
Nu de lyriek van Brel en ook van die andere meesterlijke chansonnière Édith Piaf beschikbaar zijn in het Afrikaans, moet de uitgever eraan denken het stilistisch vaardig geschreven en bijzonder interessante persoonlijke boek over leven en werk van Brel te laten vertalen in Zuid-Afrika voor die vele lezers en luisteraars. In mijn muziekbibliotheek beschik ik over een cd met uitvoeringen door Van den Berg van Afrikaanse vertalingen van liedteksten. Geregeld laat ik fragmenten horen voor de studenten. In Zuid-Afrika is Brel een gewild zanger die door kunstenaars is hertaald of aan wiens oeuvre wordt gerefereerd: onder anderen Coenie de Villiers, Jannie du Toit, Karin Hougaard, Kevin Leo, Laurika Rauch en André Schwartz. Jannie du Toit was een paar jaar geleden in Gent te gast naar aanleiding van het colloquium Afrikaanse taal- en letterkunde met zijn Brel-muziekprogramma, waarvoor hij vertalingen in het Afrikaans toonzette (https://www.discogs.com/release/15974108-Jannie-Du-Toit-Jannie-Du-Toit-ChanteSingZingtSings-BREL).
Het project dat Odendaal is gestart in 2009 en waarover hij heeft gepubliceerd (https://versindaba.co.za/2010/05/19/jacques-brel-chansons-in-afrikaans/), is nu in samenwerking met Naómi Morgan uitgegroeid tot een omvangrijke anthologiebundel waarin de teksten in Frans en Afrikaans zijn opgenomen. Over die samenwerking en de muziekbewerkingen in Afrikaans die hieruit zijn voortgekomen, tekende Bernard Odendaal op: “Sedert 2005 het ek met Naòmi Morgan van die afdeling Frans aan die Vrystaatse Universiteit saamgewerk aan ’n reeks Afrikaanse vertalings van Jacques Brel- en Édith Piaf-liedere. Vyf verhoogproduksies het uit hierdie vertaal-spanwerk voortgespruit, asook 2 CD’s, met vertolkings van die Brel-vertalings deur Herman van den Berg. Uit die samewerking met Herman van den Berg kom ook die CD’s Dit is wat dit is (2008) en Onthou (2013) voort”. (LitNet: https://www.litnet.co.za/author/bernard-odendaal/).
Het gebundelde vertaalwerk is een huzarenstuk dat alle aandacht verdient: niet alleen in Zuid-Afrika maar ook in België. Anthierens’ biografisch werk over Jacques Brel zal in het Afrikaans het geleverde vertaalwerk op een schitterende manier flankeren.
