I
‘n Klassieke studie oor die sonnet is R.K. Belcher se Grondslae van die sonnetvorm wat in 1969 verskyn het. Daar is vele sonnette in Afrikaans: die Italiaanse (Petrarcaanse) sonnet wat werk met die spanning tussen die oktaaf en die sonnet (abba abba cdc dcd of cde cde) met ‘n wending, oftewel die volta; die Engelse (Shakesperiaanse) sonnet wat uitval in 12 reëls (3 kwatryne) met ‘n koeplet (abab cdcd efef gg). Daar is ook die gebreekte sonnet.
Petrarca se Canzoniere dateer uit 1370. Geskryf vir sy Laura. Droom (verbeelding) teenoor werklikheid. Was sy ‘n fantoom van sy verbeelding? Speel dit alles uit tussen beeld en toepassing?
Die gedig se vorm bepaal by implikasie al die betekenis of interpretasie van die vers. N.P. van Wyk Louw se “Vier gebede by jaargetye in die Boland” is voortreflike sonnette. Opperman is eweneens die meester van die sonnet soos o.a. “Oud-digter” of sy antwoord op Louw se sonnette in Komas uit ‘n bamboesstok. Daar is Eybers se sonnette soos hierdie juweel:
Sonnet
My hande was van altyd af onpaar:
skraal, vroulik en beskeie is die linker,
haar maat is ferm, grofgekneukeld, flinker,
maar net so links met greep, groet of gebaar.
Verwonderdheid, besinning, wanhoop, angs,
die dinge wat die bloedstroom plotseling strem,
dryf hul soms saam in asemlose klem,
maar dan los elk, verleë, gou sy vangs.
Selfs in die voorgeboortelike vog
het hulle onafhanklik rondgeroei
en was nooit waarlik aan mekaar verknog.
Ek twyfel of hul ooit behoorlik tuis
kan raak of tot eenparigheid sal groei
vóór iemand hulle oor my borskas kruis.
Eweneens ‘n subtiele kommentaar op die skryfproses waarin die leser sien hoe sy die gedig konstrueer: emosies wat in beheer gehou word deur die struktuur van die gedig.
Daar is Ernst van Heerden se “Soenoffer”.
So klink Opperman se “Oud-digter”:
Oud-digter
Die panne is nie opgedroog. Die spoor
van die grootwild het ek ‘n rukkie net verloor
Een leef intussen van die enkel reël
wat springend ritsel om die oog en oor.
Daar bly die bose vuurtjie wat ek mos kan stook
en vlae reën lok as die gifpot kook.
Maar uit die pot spring net ‘n dwarrelwind
en daagliks word ek doller van wildedagga rook.
Doller … dan sterker as die jongeres gespier,
sien ek wat hulle nie kan sien: die koel rivier,
die gemsbok en reënvoël … opgeefselend
oor my Kalahari’s wit papier.
Uit: Blom en baaierd, 1979.
Al is ‘n vers nie ‘n sonnet nie, kan dit tog in die leser se gedagtes werk met beeld en toepassing van hierdie vorm, soos in Boerneef se bekende gedig:
Elke aand as die skemer kom
sit ou Brabanner by sy vuurtjie en brom
die aarde is ‘n vangkraal
en uitkomkans is min
dit is maar altyd sukke tyd
jy moet die noute in
uithang en holrug maak help niks
soebat en bangoog kyk help niks
niemand en niks help niks
jou voorland is die noute in
want die aarde is ‘n vangkraal
en uitkomkans is min
So praat Johann de Lange met die klinkende slot wat die twee geliefdes (waarskynlik aan die einde van ‘n verhouding) wat “afgesluit” en “ongepaar” is; anders as die voëls om hul wat in pare saam is.
Sondagmiddagsonnet
Die kraangrys voëls stap krysend
vlerke-agter-die-rug
al met die grensdraad langs en terug.
Oorkant die grysgroen water
begin die digter blare-muur
waaragter ander spesies daglank tier.
Bome met kaal aswit stamme
reik soos vingers uit die grond.
‘n Vliegtuig kloof die koue front.
Die blare verkleur al kol-kol
vir die herfs, die trekvoëls maak wys
gereed vir die snerpende reis.
Net ons in ons motors, oë op mekaar,
bly afgesluit en ongepaar.
Uit: Vleiswond, 1993.
Ons hoor ook Opperman se gedig van die geliefdes wat afgesluit is van die diere se vreugdes met ‘n besoek aan die dieretuin wat heet “Ná ‘n besoek aan die dieretuin”:
net in ‘n enkelkamer ek en jy
van hulle vreugde afgeskei.
Die volgende gedig van Lowell handhaaf eweneens ‘n balans tussen twee gedeeltes wat volledig sluit al is dit nie ‘n sonnet nie.
Man and Wife
Robert Lowell (1917 – 1977)
Tamed by Miltown, we lie on Mother’s bed;
the rising sun in war paint dyes us red;
in broad daylight her gilded bed-posts shine,
abandoned, almost Dionysian.
At last the trees are green on Marlborough Street,
blossoms on our magnolia ignite
the morning with their murderous five days’ white.
All night I’ve held your hand,
as if you had
a fourth time faced the kingdom of the mad—
its hackneyed speech, its homicidal eye—
and dragged me home alive. . . .Oh my Petite,
clearest of all God’s creatures, still all air and nerve:
you were in your twenties, and I,
once hand on glass
and heart in mouth,
outdrank the Rahvs in the heat
of Greenwich Village, fainting at your feet—
too boiled and shy
and poker-faced to make a pass,
while the shrill verve
of your invective scorched the traditional South.
Now twelve years later, you turn your back.
Sleepless, you hold
your pillow to your hollows like a child;
your old-fashioned tirade—
loving, rapid, merciless—
breaks like the Atlantic Ocean on my head.
From Selected Poems by Robert Lowell, published by Farrar, Straus & Giroux, Inc. Copyright © 1976, 1977 by Robert Lowell. Used by permission.
https://poets.org/poem/man-and-wife Besoek 23 Augustus 2023
Wie spreek hy hier aan? Elizabeth Hardwick? Hy was ook verlief op Elizabeth Bishop, maar sy was ‘n woman-identified-woman. Of dalk Jean Stanford? Die spreker situeer dit in New York met die Rahvs, intellektuele in New York. En Hardwick, die groot begeleier van Susan Sontag, is waarskynlik wel hier die een wat aangespreek word.
Met die spreker wat terugkyk na ‘n lewe saam. En ‘n lewe apart.
III
Die gebreekte sonnet is eweneens ‘n bekende vorm. So klink “Broken Sonnet” van John Yau (1950 – ), die Amerikaanse digter en kritikus.
The world weeps. There are no tears
To be found. It is deemed a miracle.
The president appears on screens
In villages and towns, in cities in jungles
And jungles still affectionately called cities.
He appears on screens and reads a story.
Whose story is he reading and why?
What lessons are to be learned from this story
About a time that has not arrived, will not arrive, is here?
Time of fire and images of fire climbing toward the sun
Time of precious and semi-precious liquids
Time of a man and a woman doused in ink
Rolling across streams and down valleys
Trying to leave some string of words behind.
John Yau, “Broken Sonnet” from Paradiso Diaspora. Copyright © 2006 by John Yau. Reprinted by permission of the author.
Source: Paradiso Diaspora (Penguin Books, 2006)
https://www.poetryfoundation.org/poems/56445/broken-sonnet-56d238f272873
Besoek 23 Augustus 2023
IV
En kyk wat maak Carol Ann Duffy, die voormalige poet laureate, met die sonnetvorm:
Anne Hathaway
‘Item I gyve unto my wief my second best bed…’
(from Shakespeare’s will)
The bed we loved in was a spinning world
of forests, castles, torchlight, cliff-tops, seas-
where he would dive for pearls. My lover’s words
were shooting stars which fell to earth as kisses
on these lips; my body now a softer rhyme
to his, now echo, assonance; his touch
a verb dancing in the centre of a noun.
Some nights I dreamed he’d written me, the bed
a page beneath his writer’s hands. Romance
and drama played by touch, by scent, by taste.
In the other bed, the best, our guests dozed on,
dribbling their prose. My living laughing love –
I hold him in the casket of my widow’s head
as he held me upon that next best bed.
https://www.scottishpoetrylibrary.org.uk/poem/anne-hathaway/ Besoek 2 September 2023
V
So beskou, is Terpsicore werksaam op vele fronte in die sonnetvorm (en amperse sonnette); ook in verskillende tale.
Joan Hambidge
Bronne:
Belcher, R.K. 1969. Grondslae van die sonnetvorm. Kaapstad: HAUM.
Boerneef. 1977. Versamelde poësie. Kaapstad: Tafelberg.
De Lange, Johann. 1993. Vleiswond. Kaapstad: Human & Rousseau.
Duffy, Carol Ann. 2004. New Selected Poems 1984-2004. Londen: Picador.
Eybers, Elisabeth. 1990. Versamelde gedigte. Kaapstad: Human & Rousseau.
Opperman, D.J. 1979. Blom en baaierd. Kaapstad: Tafelberg.
https://www.litterm.co.za/index.php/s/1300-sonnet-nl Besoek 22 Augustus 2022