Posts Tagged ‘bernard odendaal resensies’

Tydelose gety

Sunday, December 12th, 2010

Tydelose gety. Gedigte deur Lina Spies. Protea Boekhuis. ISBN 978-1-86919-383-6. Prys: R120. 64 bladsye. Sagteband.

 

Omslag

Omslag

Vroeër vanjaar het ‘n keur uit Lina Spies se poësie, deur Johann de Lange onder die titel Die skyn van tuiskoms byeengebring, by Human & Rousseau verskyn. Daardeur het ‘n mens die geleentheid gekry om die beste kante van Spies se digterskap in die kalklig te sien.

Dit was ook ‘n kans om die kenmerke van haar oeuvre in oënskou te neem teen die agtergrond van ontwikkelinge in die Afrikaanse poësie oor die afgelope veertig jaar. In my resensie oor dié keur op hierdie einste webblad kon ek my sieninge hiervan weergee; ek staan dus nie weer daarby stil nie.

Wat wel gesê moet word, is dat bogenoemde beskouingsgeleentheid van die voortreflikste aspekte van Spies se digkuns ongelukkig ‘n mens se teleurstelling met wat nou, in dieselfde jaar, in Tydelose gety aangebied word, groter maak. Gebrekkige aspekte van haar digwerk staan, as ‘t ware by wyse van kontrastering, nou uit in hierdie negende bundel van haar.   

Die meerderheid gedigte in die openingsafdeling is geskryf na aanleiding van ‘n (onverwagte) liefdeservaring deur die ongetroude sewentigjarige. Sy vrees, luidens die bundelopeningsgedig, dat dit “in hierdie halfwas land […] bejammerenswaardig” geag word “om na dertig ongetroud te wees / en ondenkbaar om na sestig verlief te raak”. Die spreekster se belewing van laasgenoemde toedrag van sake is klaarblyklik eg, en dit bring ‘n skrynendheid in die treffendste gedigte in die bundel teweeg. “Voorjaarsversoek”, “Skyn”, “Heelal”, “Moment”, “Gewoon” en dalk ‘n paar ander uit hierdie afdeling gryp ‘n mens aan. Vergelyk:

 

Voorjaarsversoek

 

Hoe dra September

die vrag van geure op sy glimmerende lug?

 

Om vir wie jy liefhet

swaar te weeg,

moet jy so lig en so deursigtig word

soos hierdie vroeë lentedae

en swewend soos ‘n swetterjoel skoenlappers

oor sproeiwit yslandse rose

onder hierdie lighartige, uitbundige, speelse son

wat lyk asof hy sing.

 

In “Gewoon” word geykte uitdrukkings en twee aanhalings funksioneel benut om iets van die kosbare in die gewoon Afrikaanse van die geliefde se naam te help evokeer:

 

Deesdae huiwer ek om iemand anders as jy

op jou naam te noem

omdat dit so spreekwoordelik is in Afrikaans,

maar jy vernieu elke cliché;

deur jou is daar weer goud

in die mond van die oggendstond:

Morning has broken like the first morning;

Blackbird has spoken like the first bird.

Praise for the singing! Praise for the morning!

Praise for them springing fresh from the Word!

 

As ek jou naam fluisterend sê

soos iemand wat die vokale en konsonante

van ‘n moedertaal van voor af leer,

maak jy die wêreld om my

nuut en ongerep en skoon

soos toe God die eerste keer gedeklameer het:

Dit is goed

 

en die lig gestraal het oor wat ‘n sekonde vantevore

chaos was en leegheid en die duister wêreldvloed.

 

In die res van die bundel is dit egter juis die geykte, die retoriese wat in die pad van egte inlewing deur die leser kom staan – of dit nou die idealisties-behoudende blik op familiale, stamverwante herkomste en op die verbondenheid aan land en taal van die tweede afdeling betref, of die huldigings van vereerdes van die derde afdeling, of die religieus getinte bemoeiing met leerstellighede en met uiterste beproewings van die slotafdeling.

Dis nie nuus dat Spies sterk uitgesproke was/is in haar gehuldigde opinies oor bepaalde aangeleenthede nie; ook nie dat dit neerslag in haar verskuns vind nie. Dikwels gee dit aanleiding tot beskoulike, bespiegelende skryfwerk – soos die talle en talle retoriese vrae in Tydelose gety reeds aandui. Dié beredenerende, retoriese meegevoerdheid vind neerslag in sintaktiese uitweidings wat meermale hele strofes en selfs groter gedigdele dek. Abstrakte en prosaïese segging voer dan ook alte dikwels die botoon in sulke sinsvlegsels. Één voorbeeld (die twee slotstrofes van “Geen eiendomsreg”):

 

Jy laat jou Suid-Afrika los

en sluit aan by die groot eksodus

wat families uitmekaar uit skeur

en ek wonder of jy jou ‘n terugblik gun

wat die slawe ontsê is toe hulle gevaar het

uit die hawens van die vaderland wat hul liefgehad het

 

en soos die behoue seevaarders van ouds

– ontkom aan storms en skeurbuik –

wat die seën van God gevra het op die kolonisasie

van ‘n onherbergsame en onbekende land

kniel ek op my geboortegrond

en stamel na die swygende kranse

dat elkeen wat hier ‘n holte gevind het vir sy voet

oor die gawes beskik wat Paulus roem

in die liriese crescendo van sy brief aan die Korintiërs

maar dat as dit strategieë van oorlewing word

die grootste nie die geloof en liefde is nie,

maar die hoop.

 

Geykte uitdrukkings – wat enersyds styltamheid tot gevolg het, andersyds, net soos die apostrofiese aansprekings van en/of opdragte aan afwesige of gestorwe beroemdes, pralerig aandoen – deurspek die grootste deel van die bundel. Op byna elke bladsy lê verslete taalwendinge vir die opraap: “wellus” wat in die “lendene gloei of smeul”; “sierlike skadu’s” van bome se takke; “blosende kleintjies” se “mollige lyfie[s]”; “knallende kleure”; “oë werktuiglik neergeslaan”; “die vervlietende  rooi / van die ondergaande son / teen ‘n verdonkerende hemel”; ensovoorts, ensovoorts.

Dit is so dat Spies se poësiebeskouings ouderwets-elitêre elemente bevat; dat haar digterstem nogals ‘n plegstatige toon kan aanneem. Vergelyk die openingstrofe van “Daphne en Apollo”:

 

Die kreet uit haar oopgesperde mond

om die bewaring van haar maagdelikheid

kon net sowel gekom het

uit orgastiese ekstase in die arms van Apollo

as hy haar soepel welwende meisieslyf

ingedring het om haar een te maak

met sy lenige, hoekiger jong liggaam[.]

 

Dit hoef nie tot esteties verslete gedigte aanleiding te gee nie, soos vroeër vanjaar se Die skyn van tuiskoms oortuigend gedemonstreer het.

Maar die hoofsaaklike onbesieldheid waarmee die retoriese grepe en wendings opmekaar gestapel word in groot dele van Tydelose gety, werk fnuikend.  Selfs die verwoordings van uiterste menslike lyding in die slotafdeling word hierdeur ontkrag – júís opmerklik gemaak deur die trefkrag van die enkele uit Duits vertaalde gedigte van Paul Celan en Pavel Friedmann wat in dieselfde afdeling naas Spies se eie staan. 

Luidens byvoorbeeld die gedig “Lectori salutem” wou Spies met hierdie bundel uitstyg bo die geykte:

 

[…]

Ontvang, liewe lesers, hierdie verse,

ongeag jul leeftyd,

as die oomblik in die tyd

waarop ‘n mens jou kan verhef

bo alles wat vals is en stereotiep.

 

Dis dan besonder ironies – en jammer – dat sy haar in dié poging so ryklik gaan bedien het van die bombas.

 

Bernard Odendaal, Departement Afrikaans en Nederlands, Duits en Frans, Universiteit van die Vrystaat

Versindaba 2010

Thursday, October 28th, 2010

Versindaba 2010. Bloemlesing saamgestel deur US Woordfees. Protea Boekhuis. ISBN 978-1-86919-291-4. Prys: R140. 78 bladsye. Sagteband.

“‘n Mens kan tans sonder enige vrees vir teëspraak sê dat dit besonder goed gaan met die Afrikaanse digkuns.”

Dít is die bevinding van Louis Esterhuizen in sy “Inleiding” tot Versindaba 2010. Daarin skets hy eers die heropbloei in die publikasie van Afrikaanse digbundels sedert “die droë jare” rondom 2000, voordat hy die redes gee vir die inisiatief deur hom en Marlise Joubert om ‘n jaarlikse Versindaba op Stellenbosch te organiseer en ‘n jaarlikse bloemlesing na aanleiding daarvan saam te stel. Hulle wou naamlik publieke en media-“blootstelling” aan Afrikaanse digters en digbundels help gee, en ‘n “waarmerk” verskaf van die stand en gehalte van die Afrikaanse poësie.

‘n Literêr-histories oorsigtelike bloemlesing soos Groot verseboek verskyn met dikwels groterige tussenposes. Daarom speel geleentheidsbundels soos die jaarlikse Versindaba tussendeur ‘n nuttige ‘boekhoudingsrol’ met betrekking tot ontwikkelinge in die Afrikaanse digkuns.

Ómdat Esterhuizen en Joubert op hierdie wyse kon meedoen om die huidige gelukkige stand van sake te help bewerkstellig en bestendig, het hulle verlede jaar, met die totstandbrenging van die Versindaba­-webtuiste, die internet-perd opgesaal om ‘n volgende bestemming vir die Afrikaanse digkuns te probeer bereik: groter internasionale blootstelling en verkeer.

Vandaar dat hulle die organisering van die Versindaba-byeenkoms aan die US Woordfees oorgegee het, wat derhalwe ook die samestelling van vanjaar se bloemlesing waargeneem het.

Nicol Stassen van Protea Boekhuis, wat vanuit die staanspoor een van die belangrikste borge van die Versindaba-onderneming was, lewer ook sy gebruiklike voorwoord tot die bloemlesing. Soos voorheen is dit ‘n interessante relaas. Hy wys byvoorbeeld op die (oënskynlike) teenstrydigheid dat digkuns tans wêreldwyd “heterogener” en “regionaler” word terwýl die digterlike gesprekvoering oor grense heen toeneem. Ook hý kom dus tot die gevolgtrekking dat internasionalisering, byvoorbeeld via vertaling uit en in Afrikaans, ‘n toekomsroete vir ons digkuns inhou.

Nóg uitlatings deur hom in dier voege:

            Ek vermoed dat […] die tyd waarin Afrikaanse digters gepubliseer is sonder dat hulle in die “wêreldpoësie” belese is, verby is. Ek vermoed ook dat ons die laaste Afrikaanse literatuurgeskiedenis gesien het waarin dit geïsoleer van die wêreldliteratuur beskou word.

Ongeveer ‘n derde van die Versindaba-webblad se intekenare (wat uit meer as 120 lande kom) is uit die Lae Lande, soos ook in die geval van Protea Boekhuis se facebook-vriende, toon hy aan.

Myns insiens bewys sulke syfers dat Afrikaans-departemente aan ons universiteite wys was om Nederlands in hul kurrikula te behou, terwyl Nederlandse voorgeskrewe boeke op jammerlike wyse byna totaal uit Suid-Afrikaanse skoolleerplanne verdwyn het.

Stassen bring verder tydige hulde aan die uitgewer-redakteurs van Afrikaanse digbundels. Hy noem Martjie Bosman van Protea, Riana Barnard van Tafelberg, Etienne Bloemhof en Alida Burger van Human & Rousseau en Dineke Volschenk van Lapa by die naam.

Korttermyn finansiële voordele kan nie juis ‘n oorweging wees waarom uitgewers soveel sorg aan die publikasie van digbundels bestee nie. Die feit dat, volgens Stassen, “nie eers vier boekwinkels in die land […] ‘n gesaghebbende aantal Afrikaanse digbundels aanhou nie”, bewys iets in hierdie verband.

‘n Mens neem dus met ‘n vleugie trots en ‘n skeutjie dankbaarheid ‘n publikasie soos Versindaba 2010 ter hand. Agtien digters, wat almal by vanjaar se indaba op Stellenbosch opgetree het, is met een of twee gedigte daarin verteenwoordig. Dit beteken dat meer as ‘n honderd digters nou in die ses jaar van die bestaan van dié poësiefees daaraan deelgeneem het, ongeveer almal wat tans as digters aktief is in die Afrikaanse literêre veld.

Die eerste deel van Versindaba 2010 bevat (dikwels voorheen ongepubliseerde) werke van tien “gevestigde” digters (Floris A. Brown, Louis Esterhuizen, Tom Gouws, Joan Hambidge, Kobus Lombard, Johann Lodewyk Marais, Melt Myburgh, Marlene van Niekerk, M.M. Walters en Koos Oosthuysen – laasgenoemde as vertaler).

Onder alles in hierdie afdeling wat geniet kan word, haal ek ter illustrasie slegs die volgende van Marlene van Niekerk aan:

ek berei ‘n slaai voor die oë van my vader

 

ek berei ‘n slaai voor die oë van my vader watse blare

vra hy watse gras watse klein groen kiewiete

krakeel daar onder in die vlei van lig en van genade

hy blaai deur die jare ‘n wit servet om sy nek en tree met adel kuite

deur die toppe van wilde mosterd waarin die blou kieriekoppe

van tarentale roer en die someravond bruin en soet

op die stellasie sit en die horlosiegras afdraai in die stof

in hierdie kuil van skadu sê my pa en hef die skaal op in sy hande

sit die klein goue blaarvouer in die geul van die palmiet

te pierewiet vou my ook so o heer in u alsontsiende kroes,

maak my soet en hoor my lied laat hierdie groen kos

geseënd wees aan ons gees

my pa eet blare my pa eet gras en praat in tale[.]

Anders as sommige vorige jare, is daar hierdie keer weer ‘n afdeling met “nuwe digters”. Drie van die agt het M.A.’s in kreatiewe skryfwerk onder Joan Hambidge aan die Universiteit van Kaapstad voltooi.

Hoewel dit moeilik is om digterskappe op grond van slegs twee gedigte elk te beoordeel, meen ek dat daar rede tot optimisme is dat minstens party van hierdie nuwelinge, soos ook gebeur het met Versindaba-opkomelinge in die verlede, uiteindelik met eie bundels vorendag sal kom. Verse soos Aniel Botha se “krismis” en Pieter Odendaal se “noord-namibië” sal ek byvoorbeeld lank onthou.

Die Versindaba-fees en -bloemlesing speel tesame kennelik ‘n stimulerende rol in die bedrywighede binne die Afrikaanse poësiesisteem. Waardevol is egter ook die genoemde besondere argivale en literêr-historiese waarde wat die bloemlesingreeks algaande aan die opbou is.

Bernard Odendaal, Departement Afrikaans en Nederlands, Duits en Frans, Universiteit van die Vrystaat

 

Nadoodse ondersoek

Monday, October 11th, 2010

Nadoodse ondersoek. Martina Klopper. Human & Rousseau. ISBN 978-0-7981-5224-2. Prys: R145,00. 64 bladsye. Sagteband.

Omslag

Omslag

Dit is telkens boeiend en uitdagend om ‘n nuwe digterskap in die gestalte van ‘n debuutbundel teë te kom; des te meer as dit, byvoorbeeld op psigologiese en  poësiebeskoulike vlak, om ‘n verwikkelde werk soos Martina Klopper se Nadoodse ondersoek gaan.

Nie verniet nie word aan die einde van die bundel verklaar dat dit voltooi is as ‘n M.A. in Kreatiewe Skryfwerk aan die Universiteit van Kaapstad. Die uitdrukking dat poësie nie vir sissies is nie, kom hier vanpas.

Geen letterlike lykskouings word met die bundeltitel bedoel nie (hoewel Klopper in ‘n onderhoud wat elders op hierdie webwerf verskyn, getuig dat sy wel al so ‘n outopsie bygewoon het).

Dit gaan, eerstens, eerder om die ontrafeling van, en die intellektuele en emosionele beheerneming oor, bepaalde lewenservarings – volgens Jaco Barnard-Naudé in die essayportaal op hierdie selfde wefwerf waarskynlik te sien as ‘n rouproses, na aanleiding van liefdesontnugtering, wat deur middel van die poësie gevoer word. Daar is van verskillende verhoudings met mans sprake in die bundel, waarvan nie die minste nie dié met die vader. ‘n Gedig soos “Nom du père” (= die “naam van die vader”, ‘n verwysing na die Franse psigoanalis Jacques Lacan se konsep van die simboliese vader) suggereer dat die uitbeelding van aspekte van laasgenoemde (selfs bloedskandelike) verhouding nie as van outobiografiese aard gesien hoef word nie.

Nom du père

 

Jy’t jouself in haar panties ingepráát,

jul dogter – ‘n spieëlbeeld van haar ma –

se eerste woorde was “ek’s lief vir Pa”,

daarna het jy ophou praat.

 

In die begin was stilte en stilte was wet

op die reële maat van ‘n squeaking bed.

Nou is haar woordskatte onverstaanbaar

nes die vuil liefdestaal van haar pa.

Onvermydelik hou die betragting van sulke ervarings ook ‘n selfondersoek deur die “ek” (die subjek) in. Dis geen sentimentele of simpatieke selfblik wat gegee word nie. (‘n Blad word nie juis voor die mond gehou aangaande byvoorbeeld selluliet, swangerskap-rekmerke, maandstondes, ensovoorts nie.) Via twee gedigtitels word byvoorbeeld na die “ek” as ‘n “skedonk” verwys. Vergelyk:

Skedonk II

 

Hy is ‘n diesel mechanic [sic],

sy dogter ‘n geroeste kar –

die agterplaas is swart gevlek

van haar onklaar enjin-hart se lek.

 

Sy word elke maand gebloei:

Ma pomp-pomp-hou-die-clutch

terwyl Pa koes vir die olie-spuit

uit sy skedonk se vuil onderbuik.

Dié ondersoeke, soos al gesê, geskied deur middel van – of dan: op die wyse van – die poësie; dis óók, luidens die slotgedigtitel, ‘n “[n]awoordse ondersoek”. Poësiebeskoulike gedigte, waarin sowel die inspirasies en prosesse van (die subjek se) digterskap as die subjek se blootgesteldheid aan die aanskouing deur die leser ter sprake kom, is dus relatief volop in die bundel. Só lui grepe uit die driedelige openingsgedig:

Patologie

 

[…]

Hier is my liggaam

op die praalbed van papier,

dis jóú taak om die oorsaak

van my dood te bepaal.

[…]

 

Gebruik die en masse-tegniek

vir interne disseksie:

weeg elke woord,

sny “hart” en “brein”

in dik stukke fillet [sic],

vind metafore vir “moord”.

 

Hoeveel weeg ‘n gedig?

Jou verslag sal bepaal;

lywig of te lig.

[…]

 

Die digter is ‘n patoloog,

‘n gedig die lykskouingsverslag:

om te skryf is om te soek

na die oorsaak van ‘n woord.

Meer as een maal word die subjek, wat in haar gedigte met haar lewenservarings en -kwessies ‘klaarspeel’, ook as ‘n “reeksmoordenaar” bestempel. Meer spesifiek word die New Yorkse reeksmoordenaar “Seun van Sam” (skuilnaam van David Berkowitz) as metafoor in hierdie verband uitgesonder.

Die toonaard in die bundel kan dus kwalik anders as ontluisterend, disillusionêr wees. Koel-afstandelik, stropend, bytend (self-)satiries, grimmig en grillig is terme wat by ‘n mens opkom as beskrywers hiervan. In meer as een gedig tree die motief van grimeringverwydering na vore.

Klopper se oog vir die abjekte laat ‘n mens plek-plek dink aan dié van iemand soos Breyten Breytenbach:

Kwatryn

 

Woorde krioel in jou mond

soos maaiers uit ‘n wond,

dikgevreet aan jou leuen

se versadigende gangreen.

Skending, vernieling, verval, siekte en dood is uitstaande motiewe in die bundel, en word meestal in verband met lewe gebruik. Selfs die liefde is “‘n pes /  wat binnetoe vrot”. Die dood is daarom die verkiesliker toestand, bied suiwering. Soos aan die slot van die gedig “Dialise” uitgedruk: “om te sterf is om te leef […] lewe lewer leefste dood.”

Dis in hierdie verband dat die bundelmotto, “Hic locus est ubi mors gaudet succurere vitae”, al verstaan kan word. (Funksioneel só in die ‘dooie’ Latyns aangehaal, met die betekenis: “Dit is die plek waar afgestorwenes juig om die lewendes te help”).

Maar dit slaan in hierdie bundel ook op die “[m]isdaadtoneel” van die digkuns (soos die eerste bundelafdeling, met sy sterk poësiebeskoulike fokus, heet). Die subjektiewe lewenservarings van die digter as vrou word tot literêre objektiwiteit ‘vermoor’ via byvoorbeeld die beelding en die stilistiese en vormgewingsvernuf in die bundel: “digter ontbindend tot gedig”, soos die slotreël in die bundel dit wil hê. Eers híéruit, soos in die einste slotgedig geïmpliseer, is iets van ‘n herlewing moontlik:

[…] die lyk bloos

[…]

Spier-outolise het reeds ingetree

haar ledemate is buigbaar –

die aanvang en verloop, dus,

van rigor mortis onpeilbaar.  

Die lewenservarings en -kwessies ter sprake is die onderwerp van die middelste, twee langste afdelings in Nadoodse ondersoek. Afdeling 2, “Eksterne ondersoek”, behels ‘n fokus op die subjek se eintlik deurgaans skeefgeloopte en mislukte verhoudingslewe, byvoorbeeld gekenmerk deur mishandeling en molestering, leuenagtigheid, egskeiding, (buite-egtelike) seksuele vergrype en haatlikheid (as afloop).

In “Interne ondersoek”, die derde afdeling, word die loep oor innerlike sake gehou: liefdes- en wraakgevoelens; emosionele felheid teenoor kilheid; (vroulike) seksdrange en swangerskap; kwesbaarheidsgevoelens; siektetoestande (nierversaking en migraine). Motiewe uit (veral die jonger) Elisabeth Eybers se werk, ook in soverre dit die spanning tussen “hart” en “hoof” betref (vergelyk die driedelige “Vishudda”), weerklink hier op soms grimmige wyse.

Pa

 

Jy het jou in haar volbring

en so ‘n nageslag begin,

van jou het sy ryp geword

en uit haar het ‘n vrug gestort.

 

My lyf is ‘n oorryp papaja

in die helfte deurgesny,

uit my peul jou wilde hart

pit vir pit en pikswart.

Die digterlike ‘vernuf’ in die bundel word nogal opvallend gemaak: kragtige metaforiek, klank- en woordspel, kompakte versvormgewing. Terselfdertyd gee dit selde aanleiding tot volgehoue reëlmaat of vormgeyktheid. Eindrymgevalle kom byvoorbeeld sporadies voor, en dan liefs op die paarpatroon, veral in die gedigslotposisie. Meer dikwels word die patrone daarvan egter onderbreek, word dit afgeswak tot halfryme. Kwatryne en sonnetvorme duik op, maar sonder die geykte metrum- en rympatrone.   

Myns insiens kan hierdie min of meer weifelende stellingname tussen stilistiese en vormlike beheer/vastheid en onvolkomenheid as na twee kante toe funksioneel gesien word. Dit kan ‘n versvergestalting wees van die rasionele greep op die emosionele ontwrigting wat (slegs deels suksesvol) nagestreef (kan) word; én dit kan as ‘n uitdrukking gesien word van dit wat die digkuns in die traumaverwerkingsproses soos uitgebeeld in die bundel sélf verteenwoordig: objektiverende ‘geweld’ op subjektiewe inhoude.

Die digter is ‘n “eksorsis’ (bladsy 16); die digkuns as ‘n “monster” (bladsy 18).

Die merke wat hy laat

sal later rowe maak.

‘n Gedig is die litteken

van afgekrapte woorde,

staan daar in “Monster”.

Hier en daar het ek op ‘oneffenhede’ afgekom wat myns insiens nie bevredigend tuisgebring kan word onder sulke sieninge aangaande styl en vorm in die bundel nie:

  • ‘n paar twyfelagtige woordkeuses (“besete / met bose beelde”; “trek […] ‘n […] gewaagde lae hals aan”; “tussen die lyne / vou dit toe in snawel en rug” [pleks van “tot”?]; “My hart is ‘n ou kragboks: / swaar gelaaide drade / peul daaruit”);
  • enkele eindryme wat van dwang getuig (“kaal wortels droom van tak-wees / van weer groen en hand-wees“; “tot vlesige blare by my vel uitpeul – / my eie hart in dorings verseël“);
  • metafore wat nie oral haaks voeg nie (uit “Die brein is ‘n aartappel”: “hy eet jou saam met bangers op / uit jou mond peul jou mashed-up kop“); of wat ‘n bietjie verstandelik geforseerd uit die outopsiewêreld betrek is; of wat (miskien as gevolg van laasgenoemde) ‘verduidelik’ (moet) word. Deel II (reeds deels aangehaal) van “Nawoordse ondersoek” kan as voorbeeld dien (die vindingryke, klinkende momente daarin ten spyt):

Rigor mortis

 

Beelde is soepel:

as die liggaam suurstof verloor

en die proteïene in spiere

onnatuurlik verbind

soos geheue met die leuen

verstyf beeld tot metafoor.

 

Wanneer is sy dood?

En was dit moord?

Spier-outolise het reeds ingetree

haar ledemate is buigbaar –

die aanvang en verloop, dus,

van rigor mortis onpeilbaar.

Maar Nadoodse ondersoek bevat baie meer wat dubbel en dwars vergoed vir sulke onafhede. Dit beïndruk as bundelgeheel en munt uit in bepaalde besonderhede, soos uit heelparty van bostaande aanhalings behoort te blyk.

Ek was bevoorreg om, as eksterne eksaminator van Klopper se M.A.-verhandeling, haar bundel in ‘n vroeër stadium van ontwikkeling onder oë te gehad het. Ek meld dit omdat daar in die afgelope week in ander portale op die Versindaba-webwerf geskryf is oor die werkinge en (vermeende) uitwerkinge van slypskole en die begeleiding van kreatiewe skryfwerk. Ja, ek meen dat ek sweme van die eie digpraktyke van Klopper se studieleier (Joan Hambidge) kan verneem – maar dit is beperk genoeg om onnoemenswaardig te wees. Wat wél werd is om te noem is dat die verdere ontwikkeling/slyping van die bundel ‘n steeds meer afgewerkte produk opgelewer het, een waarin die eie stem van Klopper duideliker en sekerder spreek.

As dít die resultaat van skryfleiding is, wil ek sê: Maak gerus weer so.  

Bernard Odendaal, departement Afrikaans en Nederlands, Duits en Frans, Universiteit van die Vrystaat

oewerbestaan

Sunday, July 25th, 2010

oewerbestaan. Melt Myburgh. Protea Boekhuis. ISBN 978-1-86919-369-0. Prys: R140. 76 bladsye.

 

oewerbestaan

oewerbestaan

Dis al amper ‘n dekade sedert ek van Melt Myburgh as digter te wete gekom het, naamlik deur ‘n bydrae van agt gedigte tot Nuwe stemme 2 (2001).

Intussen het dié oud-onderwyser (aan ‘n Engelse privaatskool in Grahamstad) bekendheid verwerf as redakteur van LitNet, ook via sy verslaglewering oor literêre gebeure in veral die Wes-Kaap op die einste webwerf. Onlangs is verneem dat hy by die Woordfees-span op Stellenbosch aangesluit het as mede-organiseerder van dié jaarlikse fees, asook van die jaarlikse Versindaba (tot verlede jaar georganiseer deur Louis Esterhuizen en Marlise Joubert).

Poësieliefhebbers se nuuskierigheid oor sy digterskap word nou bevredig met die verskyning van oewerbestaan, sy solodebuut.

Dis ‘n ietwat teruggetrokke, fyngevoelige maar tog beheersd-hartstogtelike persona wat na vore tree uit die bundel. 

Die bundeltitelwoord wys nie slegs heen na Myburgh se grootwoordjare op Karos, ‘n besproeiingsboere-nedersetting naby Upington langs die Oranjerivier nie. (Hiervan verneem ons veral uit die gedigte van afdeling1 in die bundel.) Ook die eenkant-houding van die buitestandersfiguur, die betragtende bewonderaar van die driftige lewenstroom word hierdeur aangedui – van die stoepsitter wat “geduldig die agterplaas [fynkam] / vir leidrade wat dalk mag verklap / dat ‘n visioen op hande is” (eerste strofe van die titellose openingsgedig van die derde bundelafdeling).

Daar word méérmale op die stoep gesit in dié bundel, veral in die genoemde afdeling 3. En die bundelmotto (‘n vertaling van ‘n ou Sjinese spreuk) lui:

as ‘n mens lank genoeg op een plek bly sit,

sal die hele wêreld mettertyd verby jou draai.

Vandaar – vanuit ‘n ietwat onttrokke posisie – is dit miskien makliker om ‘n (illusie van) deurskouing en beheer te handhaaf. Onbewaakte blootstelling aan die werklikheid, so word in die alleenstaande openingsgedig van die bundel gesuggereer (‘n gedig wat, beeldveldspronge en al, myns insiens ook iets poësiebeskouliks kommunikeer), kan ontluisterend wees:

 

aankoms

 

daar is iets sexy in die manier

waarop die falcon sy flappe beur teen die wind

en met hidrouliese presisie neerstryk op warm teer

 

wanneer die kajuitdeur lig en treetjies sak

slaan die hitte bloedneus

 

die matador se hemp geruïneer[.]

 

As sensitiewe, gay persoon (soos ‘n mens al uit ‘n gedig soos “swem in die kanaal” uit die openingsafdeling kan aflei) moes die digter hom van jongs af ‘n buitestander gevoel het te midde van die veeleisende, nugtere en rigiede boerderybestaan in die woestynagtige gebied waar hy opgegroei het. Dis in die lig van só ‘n lewenservaring dat ‘n kort, titellose gedig soos die volgende veelseggend word:

 

sleepwaens met kafbale waterpas gepak

kruip in ‘n prosessie deur hekke wawyd oop

werkers wag in oorpakke, lusernhake in die hand,

gereed om die vrag by die koöperasie

se halfklaar piramide te voeg[.]

 

Sonder liefde vir daardie wêreld is die digter nie. Maar dan behels dit ‘n gekompliseerde, ironie-gelade deernis. Één gedig ter illustrasie:

 

terugblik

 

alles lyk so eenvoudig

deur die oë van ‘n kind

 

bekend aan my die flets gesig

van ‘n lyk uit die rivier gebring

 

my oog het gewoond geraak

aan trekvoëls in oranje kolomme lig

 

lokasievroue rek tussen takke

na nawels soet en pit en skurf

 

die herfs speel met windpompsterte

bedompig luier die aandwind in wingerdblare

 

hart-karos, besaai met motorwrakke

standplaas van omsingelde gedagtes

 

eendag kom ek permanent terug

om in ‘n kameeldoring se koelte te rus[.]

 

“[K]anale en onderpaaie” is nie verniet die titel van afdeling 1 nie.

Iets wat met die komplekse verhouding met daardie wêreld verband hou, is die tekening van die vaderfiguur in enkele boeiende gedigte. “[I]nfancio y muerte” in die eerste afdeling lyk plek-plek voorafskaduwend van “by my pa se dood” in die slotafdeling. Uit laasgenoemde blyk dat die vader selfmoord gepleeg het (“maneuvers vir dié klein slagveld sorgsaam beplan”). Die “ek” in die gedig stel hom die vader in die hemel voor, arbeidsaam “in die grootbaas se olyfboord”, wakend oor die geliefdes wat op die aarde agtergebly het. Diepe deernis, innig identifiserende medelye met die vader, blyk uit die onstellende slotreëls:

 

intussen hou ek die spieël angstig dop    

vir lyne wat jóú lees as voorsaat[.]

 

Van vroeg af in die bundel word ‘n behoefte uitgespreek om te ontsnap aan so ‘n (eintlik bedreigende) werklikheid (kyk die treffende gedig “visioen van die kanaalape”); ‘n strewe om dit te transformeer of transendeer. ‘n Lokkende figuur, wat redelik gou assosieerbaar word met die Spaanse digter Federico Garcia Lorca (vergelyk die Spaanse woorde vega en sierra, en die aanspreking van “dierbare frederik” in “karos”), duik al in enkele gedigte van afdeling 1 op.

Lorca lyk, gemeet aan wat byvoorbeeld Uys Krige in sy inleiding tot Verse van Lorca oor hom skryf (in 1987 by Human & Rousseau gepubliseer), na die identifikasiefiguur wat die ingetoë subjek in oewerbestaan wens te wees. Lorca was ‘n “vulkaan van geesdrif en lewenskrag”, onweerstaan in sy sosiale aantreklikheid, veelvuldig begaafd – aldus Krige. Dat hy homoseksueel was, en oor “‘n diep tragiese sin vir die lewe” beskik het, vermeerder die identifikasiemoontlikhede.

Vandaar dat die tweede bundelafdeling “om federico” heet, met die volgende openingstrofe:

 

ontvlugting bring troos

só wou hy altans glo

daarom rol hy ‘n kaart van spanje oop[.]

 

Die dor jeugwêreld van Myburgh (en ander dele van Suid-Afrika) word in ‘n hele paar gedigte hier verheffend parallel gestel aan die Spaanse suide (of ander dele van Spanje). Ook die vader word, in ‘n roerende gedig, by wyse van spreke na dié ‘grootser’ wêrelddeel (Lorca se geboorteplek) verplaas:

 

nét hier

fuente vaqueros

 

hierso, pa, nét hier

deur die landerye in die vega

kan jy met die honde loop

 

en soos christus op ‘n hoë noot

jou hande hemelwaarts reik

terwyl hulle op agterpote

jou lyf probeer natrek

 

hiér, pa, is die ideale plek

waarheen jy hulle ook kan lei

en met ‘n gedempte knal verlos

van pyn opgedoen met hondebaklei

 

soos don federico garcía rodriques eens

kan jy jou vingers berekend

oor die toppe van suikerbeetlote sprei

(die diere aanbiddend aan jou skene)

 

en as hulle vermoeid vas wil steek

sal jy met ‘n laaste blyk van genade

‘n oomblik lank wag

en verwonderd in die rigting van die alhambra kyk[.]

 

Dis eers in hierdie sfeer dat die grootliks onderdrukte (homoëroties getinte) sensualiteit tot duideliker botviering kan kom:

 

duende

 

dié gedig sneuwel in my hand

 

ek mis jou ek verlang ek wil aan

jou raak seën my met jou lippe

bederf my met jou hande wys my

af stal my uit beroof my van alles

draai my om eet my op ek sal jou

koester seun van my welbehae[.]

 

Ander wyses van omvorming of oorstyging van die alledaagse geskied deur die deurskouende, openbarende en verwonderde kyk, soos met die titel van die derde afdeling, “gesigte”, vooropgestel. Indrukke, insigte, verbeeldingsvlugte en vergesigte (ook aangaande die self), maar ook bevooroordeelde sienings en pretensies (uiteraard gesatiriseerd) word gebied in gedigte wat meermale aantreklik en/of treffend is (“eisteddfod”, “privaat skool”, “voor elsa se stoep I”, “gedagtes van ‘n stoepsitter”, ensovoorts). Gedigte oor die virtuele wêreld van digitale speletjies (“playstation 2”) en films (“sissy spacek in ‘n kombuistoneel”), asook oor die mistieke wonderwêreld wat deur “miss helen” in die Uilhuis op Nieu-Bethesda geskep is (“‘n beeld raak los”, “www.owlhouse.co.za”), kom voor – maar ook verse waarin ontdek word dat “die wêreld sy wonders versteek onder klippers / wat vir ‘n oomblik lank onder skoensole blink” (“gedagtes van ‘n stoepsitter”).

Die “donker stroom” van verval en die dood (om vir ‘n oomblik ‘n beeld by Eugène Marais te leen) maak egter dat die lewe self eintlik ook ‘n soort “oewerbestaan” is.  “[I]nkdood”, die slotafdeling, stel dié tematiek, en verwante motiewe soos verlies, versaaktheid en afskeid (en ook die digterlike ínskryf daartéén), aan bod.

‘n “[C]lose encounter” word deur die digter self beleef:

 

dagsê, mnr. myburgh

long time no see

jy het ietwat kleiner geraak

jou oë effens rooierig

jou ken ‘n aks skerper

jou mond stink na knoffel en dooie woorde

staan bietjie terug, so ja,

laat die warm damp opklaar

ek sien

daar’s ‘n love bite

op jou nek[.]

 

Een van die mooiste gedigte in die bundel staan ook hier – ‘n gedig wat herinner aan bekende Afrikaanse ‘liefdeswaak’-gedigte soos Breyten Breytenbach se “nagmaal” en “slaap klein beminde”, en Stephan Bouwer se “jy slaap nou”:

 

jy slaap nog, my skat

terwyl ek bloots op die rug van die highway ry.

onder my vingers vibreer

die klein spiertjies van jou lae rug.

in die baai trek die fregatte laer

fyn komeetstertjies waaier olierig agter hulle.

ons is beleër in ons liefde!

op die strandfront klap nigeriërs kleurvol hulle lappe uit,

(jy roer onrustig in jou slaap) ek wonder

op watter markplein is jou droom te koop.

 

werkgedagtes seil stroef saam met die eerste boeing in oor

                                                                          die stad.

my hart hunker na die soet reuk van jou slaap.

die taxi’s se getoet sit vas in die beton

en sinjale bly die spoor leepoog byster.

jou sluimering kerf lieflike patrone onder die laken.

ou mense trap met sweetbande en honde

‘n verbete mars teen die dood wat in die oggendmis hang

 

iewers los ‘n hadida ‘n smeekroep[.]

   

Uit die liefs onderbeklemtonende, eerder suggestiewe as uitsêende hantering van byvoorbeeld die vader- en gay-motiewe blyk ‘n sekere huiwering tussen ver- en onthulling in oewerbestaan. Dit is hoofsaaklik ‘n wins vir die bundel, deurdat die gedigte meermale aan suggestiekrag wen en gevolglik, deur die sterker appél op lesersdeelname, oorstyging van die vertolkte indiwiduele belewenisse help bewerkstellig.

Aan die debietkant staan die gevaar van mistifikasie, waaraan Myburgh myns insiens nie heeltemal ontkom nie. Om sommige van die gedigte wat inspeel op die lewens en leefwêrelde van Lorca en Helen Martins te verstaan, verg byvoorbeeld nogal besondere agtergrondkennis.  En wie is die “jy” en “ek” in “waarheen dra jou voete jou, my liefste”? Watter gebeurtenis en omstandighede moet ‘n mens jou voorstel wat tot die skuldgevoelens van die digter aanleiding gee in “beswering”? Waar bevind die skrywende ek hom in “grahamstad”? (Dit sou makliker gewees het om uit te maak indien “dié ou stadjie” as “daai ou stadjie” gestel was.)       

Maar selfs al trek ‘n mens hiervoor punte af, slaag Myburgh die toets van die solodebuut oortuigend. [O]ewerbestaan getuig van volbloeddigterskap.

 

Bernard Odendaal, departement Afrikaans en Nederlands, Duits en Frans, Universiteit van die Vrystaat

   

 

Notas uit die empire

Tuesday, June 8th, 2010

Notas uit die empire. Deur Hans Pienaar. Alto Media, mwhanspi@mweb.co.za. ISBN 978-06-620-4509-0.

 

Notas uit die empire

Notas uit die empire

Hans Pienaar, joernalis wat vanweë sy beroep dikwels buitelands reis, is ietwat van ‘n geleentheidsbesoeker aan die Afrikaanse poësiewêreld.

Meer bekend vir sy drama- en fotografiekunsbydraes by kunstefeeste (waarvoor hy al vir pryse in aanmerking gekom het), of vir sy nie-fiksie-skryfwerk (in 1992 is die Rapportprys vir die geskiedskrif Die derde oorlog teen Mapoch aan hom toegeken), het ‘n klompie gedigte van hom tog wel oor die jare in literêre tydskrifte en verskunsversamelings verskyn. En in 2002 het Die taal van voëls die lig gesien, ‘n selfgepubliseerde bundel deur Pienaar.

Teen die tyd dat ek egter kontak met hom kon maak om daardie bundel aan te skaf, was dit nie meer beskikbaar nie – volgens Pienaar te wyte aan een van die bekendste kwale van Suid-Afrika: misdaad. (Die dose met die meeste van sy bundelkopieë is gesteel, as ek korrek onthou, met die motor waarin dit was en al.)

Ek lei af dat ook André P. Brink nie Die taal van voëls onder oë gehad het nie, want die vyf gedigte van Pienaar wat in die 2008-uitgawe van Groot verseboek opgeneem is, kom almal uit Nuwe stemme 2 van 2001.

‘n Opvallende verskil tussen hierdie vyf gedigte en die verse in Notas uit die empire (voortaan: Notas) betref die vormgewing en stilering. Waar die vroeër gedigte vryer vorme gehad het, is die neiging in Notas na vastigheid, en daarmee saam na stilistiese eksperiment en geswollenheid.

Hierdie kenmerke van Notas staan vermoedelik in verband met, of verteenwoordig waarskynlik ‘n vorm- en stylvergestalting van die (gewelddadige) magsuitoefening en retoriek wat met imperiale politiek geassosieer word. Historiese én eietydse imperiums en tirannieke staatsbestelle word te berde gebring, soms op a-historiese wyse deuréén. In byvoorbeeld die openingsgedig, “Lank leef”, is die funksie van die a-chronologiese aanbod om die terugkerendheid van die imperiale strewe te beklemtoon:

 

Dis eenvoudig. Solank daar elektrisiteit

op hierdie aarde van gods (sic! – BO) is. Solank

die nulpunt sonder huiwering (Allah

sy behaag) staan by sy aansprake. So

dikwels as wat die koeie gemelk word

in lugverkoelde stalle (Boeddha bo).

So ver as wat die blote oog kan sien,

panteïsties ofte nie. Shakespeare is

die kommissaris van ede, Marco Polo

die doeanedokter, Hammoerabi houvas

die mikrofoon. Solank sekondes sekondes

is, en tril in hul orbitale soos Helena

van Troje op haar tone in haar desperate

striptease: Ek is die verdunner in jou bloed,

die asem van mag in jou murg.

 

Die empire is dood. Lank leef die empire!

 

Pienaar wil sodanige magswellus blootlê, ook die meer verhulde vorme daarvan, byvoorbeeld die hedendaagse variante wat onder die dekmantel van “demokrasie” voortleef, maar beheers word deur die (weer eens hegemoniserende) ideale van tegnologiese vooruitgang, inligtingsvloei en welvaartskepping. Hy skryf op die agterkant van die bundelomslag: “Vandag is daar […] net ‘empire’ wat dwarsdeur die heelal strek, en in die virtuele ruimtes tussenin en daaromheen. Sy hoofkwartiere en hoofstede is oral te vinde, en nêrens. Almal staan in diens daarvan, en almal kom in opstand daarteen.”

Uit sommige gedigte in Notas spreek ‘n byna apokaliptiese wanhoop in hierdie verband. Nie verniet word George Orwell se 1984 deur middel van suggestie én direkte verwysing (die dubbele reeks “Tweeduisend-en-vier”) betrek nie. Vergelyk ook die slotsonnet uit die reeks “Die smarte van die empire”:

 

Later jare sal die ryk se uitverkorenes

hul seëninge en gemodifiseerde gene

in die suiwer bloed van eersgeborenes

tel. Die regering van die algemene

belang en gedrang sal gaan oor homo sapiens

sapiens en hoe in ‘n heelal van gebrek

ons sorg vir oorlewing van die mens.

In verrinneweerde woude en gestrek

oor megaplakkerstede sal die misrook

dryf waarin goddelike gedaantes spook

om groter aanhang onder die afvalliges.

En so sal ons aanbid word, die helde

wat die aarde nog moet red en selde

iets kan doen vir sy armsaliges.

 

Slegs in die enkele liefdesgedigte, soos “Hals” en “Maaglandskap”, is spore van behae en suggesties van ideologiese onbevangenheid te vind.

Treffende momente kom in bepaalde gedigte voor: sekere beelde in “Dienaar”, “Au clair de lune”, “Ete in die burokratiese hoofstad” en “Gedeeltelike sonsverduistering”; en ‘n gedig soos “Die tyd is ryp vir die revolusie” bevredig byna in sy geheel. Verder is daar egter werklik te min wat die mas op kom in vergelyking met die gedigte van Pienaar wat uit Nuwe stemme 2 in Groot verseboek oorgeneem is.

Die strenger vorme en gewaagde stilistiese aanpak wat hy gekies het, het, soos al deels gesê, té dikwels iets gedwonge, gesogs of geswolle tot gevolg: rymelary en rymdwange, byvoorbeeld bewerkstellig deur geforseerde sintaktiese omkerings, valse of twyfelagtige woordkeuses (“temende lewe”, as klaarblyklik in die eerste plek iets soos “wemelende lewe” bedoel word), en afkappings waarin selfs die gewone lettergreepbreuke geïgnoreer word (“meesterlik” wat as “mee- / sterlik” afgekap word om met “smee” te rym); dreunende klankherhalingsvorme, soos alliterasies en akkonsonansies, wat gepaardgaan met vertonerige maar weinig treffende woordspel en -nuutskepping (“om pletterbote / ploeter myne, tenks vertrap, vermink, vermank / beter al beter, monderige wonder verteer / bajonet, koeël, granaatgespat…”); lomp of ongewone, implikasietroebele fraserings en beelde (“winde […] skuur / hul af teen hierdie mure”; “verdampte voetsole / in ‘n nulgrond”).

Die vyfde ‘sonnet’ in die reeks “Die smarte van empire” (ek plaas ‘sonnet’ tussen aanhalingstekens, want dit kom my nie voor of dié gedigte die wesenskenmerkende wending van die sonnet vertoon nie) illustreer baie van hierdie stylgeforseerdhede:

 

Ou tale glinster op uit versigtig ontblote

palimpseste, en in fyn beplande mutasies

ontflikker hul in skimpe van hergeboorte

en wil luister gee aan ou ryke se murasies

in ‘n futurale lig van nostalgiese verval.

Waar offerandes eers gemaak is en bloed

gestort is ter wille van vermaak spel pal

die logoletters wette uit van voorspoed.

In die kampanjes om ons drome, die beleg

van skadu’s om ons idiome, is die uitweg

afgesluit soos opgeskorte woordeboeke.

Die tale van ons harte waarin ons skuiltes

eenmaal veilig was weergalm uit die holtes

van die hinterland se afgesperde hoeke.

 

Die styl- en vormspel word ver gevoer in party gedigte, sodat dit soms grens aan konkrete poësie (“Tombe-taal”, “Vigelied”, “Prozac Dreams”) – maar myns insiens sonder besonder verdiepende effek. Dieselfde geld die gedigte-by-foto’s in die afdeling “Tweeduisend-en-vier”, wat meestal bly steek in impressieverwoordings wat implikasiegewys nie die spesifieke situasies wat deur die foto’s en die plekaanduidings ingegee is, verbygestreef kry nie. Alternatiewelik doen die pogings tot “betekenisverdieping” bepaald geforseerd aan.

Één voorbeeld van laasgenoemde (bladsye 94-95): By ‘n foto van ‘n windverweerde muur met die oorblyfsels van ‘n haarwasmiddel-advertensieplakkaat daarop, geneem by Mampong in Ghana, staan die gedig “Sand”.

 

Winde waai al dekades lank en skuur

hul af teen hierdie mure, laat laag

op laag van stof gevang in sweet

en dalk bloed sodat die blindelingse

tyd wat die skrif in braille kom lees

kan voel hier was mense ook, al kan

hy nie sien al wat hul wou hê is een laaste

vlaag om die hare te skik soos ‘n voël

haar vere as sy regmaak vir die vlug[.]

 

Meer indrukwekkend is die Peter Blum-agtige woordwaansin oor die Amerikaanse besetting van Irak in “Edenode” – maar weens die uitgesponnenheid daarvan begin dit op die duur ongelukkig verveel.  

Die ironie is dat die stilistiese en vormlike ‘geweld’ wat die taal aangedoen word, die ontstemming oor die verwoorde menslike vergrype ontkrag of fnuik. Pleks daarvan om belewing van afgryse en onthutsing oor die verwoorde gebeure en verskynsels te wek, trek die bombastiese stem van die spreker die aandag. Hiertoe dra die neiging tot abstrakte segging in baie gedigte (eerder as verlewendigende, verbeeldingprikkelende uitbeelding) nie weinig by nie. ‘n Gedig soos die volgende bly slap mededeling – ook omdat die beeldspraak wat wel voorkom, al geyk is:

 

Die empire heers diktatorloos en sonder

keiserlike dekreet of edik van konings.

Algar is nou howelinge aan die wonder

of hul ontvangers van belonings

is of teikens van messe in die rug.

Die gewone man dink dis demokraties

en klou aan die hardnekkige gerug

dat hy sy eweknie tot mag verkies.

Gemiddeld is sy wense en gematig

sy proteste teen alles wat te statig

plaasvind om ooit iets te kan vermag.

Dat sy wil swig voor groter besluite

geneem deur leiers wat hul te buite

gaan het hy nog maar altyd verwag.

 

Blykens ‘n gedig of twee uit die reeks “Die smarte van empire” besef die digter self iets van hoe sy digterskap te kort skiet – hoewel, weens die (lawwig-)ironiese trant waarin die gestel is, nie in die werklik kritiese sin soos ek dit hier moet aanvoer nie.

 

[…]

Die ritmes, gans te stadig, en ryme

wat hul lesers dwing tot swyme,

kan net trane pers uit weduwees.

 

Notas, tematies én in omvang ‘n nogal ambisieuse bundel, is mooi deur Pienaar self uitgegee (en sy fotografie dra heelwat tot hierdie indruk by). Ek skep dus geen behae daarin om soveel kritiek daarop te lewer nie.

 

Bernard Odendaal, Departement Afrikaans en Nederlands, Duits en Frans, Universiteit van die Vrystaat

 

apostroof

Friday, April 23rd, 2010

apostroof.  Fanie Olivier. Human & Rousseau. ISBN 978-0-7981-5168-9. R130.

 

apostroof

apostroof

Fanie Olivier is een van ‘n hele handvol Afrikaanse digters wat, na lang digterlike swyes, in die afgelope jare aangenaam verras het met nuwe werke. [A]postroof, Olivier se sesde eie bundel (hy het ook enkele tematiese en geleentheidsbloemlesings en ‘n literêre dagboek saamgestel), volg 22 jaar na sy voorganger, Verklarings 1967-1987, wat in 1988 verskyn het.

[A]postroof is byna uitsluitlik toegespits op die digter se sowat 20 jaar lange verhouding met sy vrou, Rike. Sy was die dogter van die Vlaamsgebore en -getoë Rob Antonissen, toonaangewende kritikus en literatuurgeskiedskrywer in Suid-Afrika in die negentien-vyftiger- en -sestigerjare. Soos Olivier self, was sy vrou ‘n Afrikaans-dosent met aansienlike bykomende kennis van die Nederlandstalige kultuur en letterkunde. Vandaar dat meer as een maal in die bundel gewag gemaak word van “jou vlakkeland” in verband met Vlaandere. 

Rike Olivier is in 2007 oorlede as gevolg van ‘n rare, slopende siekte wat onder meer haar woordgeheue en derhalwe uitdrukkingsvermoë aangetas het. Blykens die gedig “tussenteks” het die digter haar as gaan uitstrooi in die Schelderivier op die grens tussen Nederland en Vlaandere.

Die bundeltitel is derhalwe om verskeie redes ‘n goedgekose een.

As retoriese figuur slaan “apostroof” op die aanspreking van afwesiges – volgens die WAT op die situasie “waarby die redenaar of skrywer hom afwend van hulle aan wie sy woorde eintlik gerig is en die persoon of saak waaroor dit gaan onmiddellik aanspreek”. In dié bundel betref dit, op dikwels ontroerende wyse, die aanspreek van die gestorwe geliefde; plek-plek egter ook van God (in gebedstrant, maar ook as verbeelde vroulike respondent in “geding”, die gedig op die agterplat).

Vergelyk in laasgenoemde verband die aanvangs- en slotgedeeltes van “en god as hy bestaan” (opgedra aan “jou, my vrou”):

neem haar na die soet soel dal

van warm skaduwees van malse gras waar

die sleutel in haar hand op alle deure pas

die paar gebare om haar skielik duisend

vlerke kry skitterend met betekenis verbind

[…]

                                                            maar op my knieë veral

o God, veral, laat woorde vir haar sin maak, oweral[.]

Die bandillustrasie vergestalt iets van die patetiek wat ook uit bostaande gedigslot opklink. Dit stel ‘n foto van ‘n 15de-eeuse pronkskild uit Boergondië, getiteld “U of die dood”, sentraal op die voorblad. Op die skild word ‘n ridder in knielende, deklamatories gebarende houding voor ‘n vrouefiguur met neergeslane oë voorgestel.

Die gedigskryf-motief, wat vanaf bladsy 22 in die bundel steeds sterker op die voorgrond tree, word ook al hierdeur aangekondig. Soos ook deur die bundelopdrag met sy parenteties gestapelde meersinnigheid: “vir rike – (vir die sinne wat sy [ge-]maak [het])”. Én soos deur die tweede van die bundelmotto’s (‘n frase uit W.E.G. Louw se “Die woord”): “alles wat genoem word, lééf”.

Poësie as teenwoordigstelling van die verlorene; die gedig as apostroof. Soos dit in “ewening” lui:

ek loop nou verder, soos in die poësie, met trae

tred, maar hou jou immers dig by my, onder my vel:

herken jou in ryme […]

Maar ‘n apostroof is ook ‘n grammatikale weglatingsteken, ‘n soort duiding van verlies. Nie alleen die pynlike verlies wat Olivier ervaar en verwoord is ter sprake nie, maar ook die woordvergetelheid waarin sy geliefde moes verval: in lewe én in sterwe – ‘n situasie met bykomend tragiese dimensies waar dit mense raak wat deurentyd met woorde gewerk en geleef het. Daar sit dus talle pynlike stekels in ‘n Persiese kwatryn soos die volgende:

 

            afwagting

 

en toe dit donker word die aand gee jy die gees:

jy hou, eenvoudig, asem op: dis klaar met kees.

en gegewe dié gegewe waarom sou jy

daarbuite later iets van jou, nou ‘n hiaat, wou lees?

 

Die rykdom aan aanhalings uit, eggo’s van en toespelings op allerlei ander tekste (literêre werke, liedjies, die Bybel, kerklike psalms en gesange, spreekwoorde en gesegdes) wat ons in apostroof hoor (soos voorheen in Olivier se oeuvre), funksioneer in die lig van bogenoemde tweërlei: Dit herinner aan wat verlore raak of geraak het, én dit verteenwoordig ‘n inskryf teen sodanige vergetelheid – teen wat dreig om ook die herinneringe aan ‘n woordmens soos sy oorlede vrou te vernietig. Ter illustrasie ‘n passasie uit “‘soveel gedigte gaan verlore'”:

            […] net deur [die flardes van ‘n verlore gedig] te noem, nóú,

deur oor dit wat weg is, te lees, te hoor

daarvan, word jy betrek: hoop jy dat ek

dit vind, voel ek hoe jy my aanpor […]

Die breë lyne van die verhaal van die onderhawige liefdesverhouding, vanaf die eerste liefdesgewaarwordings tot die berusting soekende, nadoodse nabetragtings, is uit die bundelgegewe af te lei. Die aanbod volg ‘n min of meer chronologiese volgorde en gebeure word geplaas in ruimtes wat deur die ingeligte as biografies getrou herken word aan die lewens van die Olivier-egpaar. ‘n Hele paar gedigte is, tekenend hiervan, gedateer en gesitueer.

Pragtige liefdesverse deurspek die bundel. Hartstog en patos staan in verwikkelde balans met bespiegeling en betragting, taal- en literêre spel, vinding- en insigrykheid. Één voorbeeld in sy geheel:

 

dis lekker hier waar die jare opgeskort

raak en tyd met verloop tog sy loop

neem: mens spelenderwys moet ouer word

en bowendien op die koop

toe ook wyser. aan die sak sout swaar

dra terwyl mens daaraan proe. en hoe

pikant lek die liefde nie uit die hart

en kom sit op die mou nie: toe,

toe jy kan dit nie ontken nie: verward

het veel minder betekenis as eers, rol

soos wyn van die tong af. klaar

met die dinge van ‘n kind, word jy vol

van die soelte van soveel te wees, soveel

te weet, soveel, helaas, ook te verlang.

 

en hier eenkant met die knop in die keel

oor ek jou liefhet, skor daarom in die sang

van die verloopte nugter digter, loer

ek na jou oor die onderdeur agter

die gordyn   het jou aan die snoer

onder die kombers. sagter

sagter kom jy aan bod, verjaar jy

sonder om eintlik verder te verjaar

hier in die soelte van die jaargety

staan my arms oop vir jou en klaar.

 

In aansluiting by Olivier se vroegste bundels, doer uit die vroeë jare sewentig toe die invloed van D.J. Opperman se “letterkundige laboratorium” op Maties sig duideliker in sy oeuvre laat voel het, is die verse in apostroof vaster van vorm; word Engelse sonnette en Persiese kwatryne opgemerk; kom paarrymende distigons en langer strofes met gevarieerde eindrympatrone en min of meer reëlmatige versreëllengtes voor. Dit sónder dat vorm-geyktheid die botoon voer. Daar is eerder iets liefderyk speels in die verstegniek, in aansluiting by die taal- en liefdespel wat dikwels die uitgebeelde verhouding kenmerk.

Kyk maar self hoe die potensiële strakheid van die paarrymende distigons in die gedig op die agterplat – in dié sin aansluitend by die plegtigheid en erns van die “geding” wat hier teen God gevoer word om die gestorwe geliefde as ‘t ware terug te eis – verbreek word deur ‘n gesprekstrant in te voer, en strofelengtes hier en daar verrassenderwys af te wissel, en ‘n woord soos “wys” grappenderwys op die Engelse “i rest my case” te laat rym – om sodoende terselfdertyd iets van ‘n vormlike ekwivalent te vind vir die “buitenissig[e]” skikking wat tussen subjek en God bereik word: “[…] / ‘kom, los die aangeleentheid nou; trek t’rug die aansoek. leer om te aanvaar. / kry ander woorde waarmee jy jou goed kan besig hou. op stuk van sake is daar // ‘n hele woordeboek om mee te werk, en ander aansprake wat jy behoort te maak. / ek het jou dáárvoor en híérvoor uitgekies – jy wéét ons het gemene saak.'”

‘n Mens kan wel kibbel oor ‘n enkele tikfout, en oor “Vlissingen” wat verkeerd gespel is in die bundel; dat enkele idiosinkratiese verwysings en woordkeuses of sintaktiese gesogthede troebel (kan) aandoen (“gorter lank reeds uit die pad geskouer: / lig word mos dowwer, ‘n mens ook ouer”; “ek lê hier / vasgekeer op ‘n kussing, deur voorafgegaan geketting / ingebed“).

Min afbreuk word egter hierdeur gedoen aan die aantreklike, boeiende, inderdaad ontroerende indruk wat apostroof op ‘n mens maak – om kontekstuele sowel as teksvergestaltingsredes.

Dié bundel neem eervol sy plek in langs ander (meermale geprese) Afrikaanse bundels van die afgelope dekade waarin die gedenking en huldiging van gestorwe geliefdes ‘n belangrike plek inneem: Anlen Marais se muur van berge (1999), H.J. Pieterse se Die burg van hertog Bloubaard (2000), Petra Müller se Die aandag van jou oë (2002), T.T. Cloete se Heilige nuuskierigheid (2007) en Dolf van Niekerk se Lang reis na Ithaka (2009).

Bernard Odendaal, Departement Afrikaans en Nederlands, Duits en Frans, Universiteit van die Vrystaat

 

 

Nuwe Stemme 4

Friday, April 16th, 2010

Nuwe stemme 4. Saamgestel deur Danie Marais & Ronel de Goede. Tafelberg. ISBN 978-0-624-04873-2. R150.

 

Nuwe stemme 4

Nuwe stemme 4

Sedert die publikasie van Nuwe stemme 1 in 1997 het daar ongeveer elke vierde jaar daarna nog ’n Nuwe stemme-opvolg by Tafelberg verskyn, sodat ons nou by nommer 4 staan.
Laasgenoemde is op vanjaar se Woordfees te Stellenbosch bekendgestel, en om dit in breër verband te plaas betrek ek in hierdie bespreking ook van my waarnemings omtrent die voorafgaande nommers, naamlik soos dit in 2005 in die tydskrif Spilpunt gepubliseer is.

Die reeks debutante-bloemlesings is ’n nuttige instrument wat deur die NB-uitgewersgroep ontwikkel is in die laat-1990s, ’n tydvak van gedwonge herstrukturering en besuiniging in die Suid-Afrikaanse boekebedryf. Dus was die Nuwe stemme–konsep (voortaan afgekort as NS) ’n teenvoeteroplossing vir die finansiële risiko’s verbonde aan die uitgee van (veral debuut-) solobundels.

Met NS kon NB-uitgewers egter ook ’n stimulant- en ontwikkelaarsrol speel. Die verklaarde bedoeling was om digters met afgekeurde bundels deur die publikasie van ’n keur uit hulle werk aan te moedig om in die rigting van eie, geslypte bundels voort te werk. By wyse van openbare uitnodiging kon ook bydraes gelok word van digters wat nog nie wou of kon waag om bundels voor te lê nie.

Digters is bygestaan om hul gekeurde verse na bevrediging van die samestellers af te rond. Wat NS 1 en 2 betref, is dit hoofsaaklik per korrespondensie gedoen. In die geval van NS 3 (en nou ook NS 4) is daar ook slypskoolgeleenthede gereël.

Of die bedoelde aanmoediging tot eie bundelafronding veel vrugte afgewerp het? As ek reg tel, het slegs 1 van die 11 debutante in NS 1, maar 8 uit die 16 in NS 2, en 3 van die 20 in NS 3 al eie bundels die lig laat sien. (Na verneem word, volg debuutbundels van Melt Myburgh en Jasper van Zyl, onderskeidelik veteenwoordig in NS 2 en NS 3, later vanjaar.)

Waar Antjie Krog en Alfred Schaffer in hul inleiding tot NS 3 vyf jaar gelede nog kon beweer – in daardie stadium tereg – dat klaarblyklik nie veel in hierdie verband gepresteer is nie, begin die prentjie tans anders daar uitsien. Dis dus gepas om NB-uitgewers te prys oor die bydrae wat op hierdie wyse gelewer is tot ’n tans lewenskragtige Afrikaanse poësiesisteem (waarbinne jaarliks rondom 20 digbundels verskyn).

Dat bloemlesingsamestellings nie vry van persoonlike voorkeure of van ideologiese en literatuurbeskoulike oorwegings geskied nie, is nie nuus nie. Die verantwoordings sowel as die aard van die samestellings van die vier nommers van NS is derhalwe boeiende inligtingsbronne in hierdie verband.

Opvallend is dat nuutheid (’n estetiese maatstaf) en verteenwoordigendheid (eerder ’n sosiaal-politiese kriterium) deurgaans as opname-oorwegings naas mekaar genoem word, hoewel telkens in verskillende voorkeurverhoudings tot mekaar.

In NS 1 is uit die drie-paragraaf-lange inleiding af te lei dat sowel die – soos dit daar lui – “ryke verskeidenheid” van stemme uit “die Suid-Afrikaanse leefruimte” en uit “die breë Afrikaanse spraakgemeenskap”, as die moontlikheid dat die opgeneemde gedigte “in die volgende eeu steeds vars en sterk sal klink”, in berekening gebring is. Dat dit, soos reeds genoem, ook gaan om “digters wat die potensiaal het om selfstandig te publiseer”, beklemtoon egter weer die belang van die estetiese oorwegings. Waarskynlik vandaar dat die samestellers (Anastasia de Vries en George Weideman) eerder minder digters gekies het om op te neem (11 uit 70 voorleggings), maar dan ’n meer definitiewe profiel van elkeen se werk verskaf het deur byna telkens tussen 10 en 15 gedigte in te sluit.

’n Soortgelyke balans van oorwegings is uit die samestelling van Nuwe stemme 2 af te lei, hoewel in die verantwoording van vyf paragrawe uitvoeriger uitgewei word oor die “verskeidenheid”-maatstaf. Die verskeidenheid sowel as die nuutheid wat die samestellers probeer het om in dié bloemlesing op te vang, betref egter eerder stilistiese en toonaardfasette (“op en wakker, soms raserig, soms gewaag, en ook woedend”; na deeglike beraadslaging is byvoorbeeld ook besluit om gedigte met ‘n sterk aanleuning “by Engelse segswyses” op te neem). Tematiese vernuwings, soos die ervarings van uitgewekenes en soekers na “interne asiel”, word egter ook as opname-oorwegings aangegee.

’n Mens kom dus tog tot die gevolgtrekking dat die estetiese oorwegings vir die twee NS 2-samestellers (Petra Müller en Nèlleke de Jager) swaarder geweeg het as sosio-politieke redes. Is dit miskien daarom dat dit die samestellers nie gehinder het dat slegs 1 van die 16 debutante in NS 2 bruin was nie, terwyl die ooreenstemmende syfers in vorige nommer 3 uit 11 was?

Hoe dit ookal sy, ook die samestellers van NS 2 het ten gunste van minder digters (16 uit 200 voorleggings) en ’n ruimer aantal gedigte per digter (gemiddeld sowat 10) besluit, om sodoende die ingeslote digtersprofiele sterker af te teken.

Dié profielskeppende funksie word toenemend prysgegee in die derde en vierde nommers van die reeks.

Slegs 2 van die 20 ingeslote digterskappe in NS 3 word verteenwoordig deur 10 gedigte of meer. Van 6 digters is slegs 4 of minder verse opgeneem.

In die verantwoording word die nuutheidskriterium sterk beklemtoon. Tematiese sowel as stylvernuwings met betrekking tot die Afrikaanse poësietradisie word aangelê as belangrike maatstawwe. Dit word voorts duidelik dat wat vernuwend geag word, dikwels te doen het met maatskaplike en politieke omstandighede. Bruin mense word byvoorbeeld deur Krog en Schaffer “beny” omdat hulle “op ‘n goudmyn van nuwe woordeskat, nuwe agtergronde en nuwe temas sit”.

Twee stilistiese “verkennings” wat verder in hierdie verantwoording van meer as 3 bladsye uitgesonder word, is die benutting van “die bekende gebrandmerkte Engfrikaans” en die terugkeer “na ou geykte Afrikaans” om dit te “verbrokkel […] tot feitlik betekenislose stukke”. Beide “verkennings” word deur die samestellers geïnterpreteer as ’n duidelike poging van “die jonger digters” om weg te kom “van die bagasie van die ouer digters en hulle verlede”.

Die weerspieëling van die volle spektrum van die Afrikaanse taal- en sosiale werklikheid blyk dus ’n rigtinggewende oorweging by Krog en Schaffer te gewees het, selfs wat betref stilistiese aspekte. Om watter ander rede sou meer as 10 gedigte van Vernie Plaatjies weer ingesluit word, terwyl hy reeds in NS 1 as debutant blootstelling geniet het met eweveel gedigte? Saam met Plaatjies is daar dié keer 5 bruin digters se werk opgeneem (25% van die totaal – ongeveer soos in NS 1).

Vir die samestellers van NS 4 is insluitendheid ’n ewe dominante oorweging, hoewel nie in die sosiaal-politieke sin van die woord nie. Danie Marais en Ronel de Goede sonder stilistiese en tematiese verskeidenheid uit as “een van die vernaamste kenmerke van die kontemporêre Afrikaanse poësie”, maar slegs twee van twee-en-twintig digters is nie wit nie.

Die verskeidenheid wat hulle in die “Verantwoording” van amper drie bladsye beklemtoon, betref eerder poësiebeskoulike aangeleenthede. Hulle het vermy om vas te hou aan “rigiede, vooropgestelde idees oor die poësie”, maar beskou – in ’n mate anders as Krog en Schaffer – ook nie vernuwing of oorspronklikheid per se as “’n oplossing” nie. Hulle gebruik die beeld van poësietradisie as “’n rivierdelta en nie ’n enkele stroom nie” om hulle poëtikale openheid te beskryf.

Gedigte van vaster en vryer vormgewing staan dus oral langs mekaar in die bloemlesing; liedtekste (deur Hunter Kennedy van die rockgroep Fokofpolisiekar) en liries belydende verse langs gedigte (deur veral Hennie Meyer, maar ook Jan A.F. du Plessis, Francilié Hoek en Pieter Hugo) wat primêr op tipografiese effekte vir hul trefkrag steun; gedigte wat eie ervarings uniek uitdruk langs verse waarin vir impak staatgemaak word op opvallende, soms parodiërende intertekstuele toespelings; werke in Standaardafrikaans langs gedigte waarin niestandaardvorme daarvan benut word om bepaalde leef- en belewingswêrelde outentiek weer te gee.

Vandaar dat die fokus nog verder as in NS 3 weggeskuif word vanaf die profilering van bepaalde indiwiduele digterskappe, in die rigting van beeldvorming van iets meer kollektiefs, naamlik van (aspekte van) ’n bepaalde tydsbestek in die Afrikaanse poësiegeskiedenis.  Iets soos De Goede voorheen met Poskaarte. Beelde van die Afrikaanse poësie sedert 1960 gedoen het (in 1997 onder haar huweliksnaam Foster, en in samewerking met Louise Viljoen).

Nes in NS 3 is min gedigte (ses of minder) per digter opgeneem. Dié keer is hulle selfs nie eers bymekaar onder die digtersname geplaas nie, maar kom die verse van ’n bepaalde digter verspreid – as ’t ware buite die konteks van die spesifieke digterskap – in die bloemlesing voor. In die inhoudsopgawe agterin die boek word die gedigte van elke digter wel onder sy/haar naam gelys: alfabeties volgens die beginletters van die gedigtitels (nes die digtersname alfabeties volgens vanne vermeld word).    

Meer digters (22 uit ’n oorspronklike 250 insendings), maar minder gedigte per digter as voorheen; gedigte nie geplaas volgens digterskap nie, en in die inhoudsopgawe in ‘neutrale’ alfabetiese volgorde gelys… Daar sit iets ‘onpersoonliks’ hierin. En as ’t ware ter bekragtiging hiervan, is vir die eerste keer in die reeks geen biografiese sketse van die digters in die bloemlesing ingesluit nie. In die “verantwoording” word lesers wel na die internetwebblad LitNet verwys vir “nadere inligting” en “volledige onderhoude” met die digters. Dis egter duidelik dat ’n spesiale poging van die leser vereis word om ’n beeld van die indiwiduele digterskappe te probeer vorm.

Blykens die drie afdelings waarin die bloemlesing verdeel is, is vir ’n tematiese rubrisering gekies. Maar nou word die nette met die afdelingtitels telkens so wyd gegooi, en probeer dit kennelik sulke uiteenlopenhede saamknoop (“Hier en daar”, “Toe en nou”, “Oral en altyd”), dat ek twyfel of die identiteite van die verskillende afdelings vir die leser helder sal wees – die verduideliking van die gekose titels in die verantwoording ten spyt. Self erken die samestellers dat “van die gedigte ook in ander afdelings sou kon figureer”.

Maar nou het dit hoog tyd geword dat ek my respek betuig vir Marais en De Goede se poging om met NS 4 iets ánders te bied as bloot ’n versameling van opkomende digterskapsindrukke; om iets meer samehangends – ’n poëtiese tydsbeeld, soos gesê – te skep.

Laasgenoemde behels myns insiens ’n karnavaleske, grens- en hiërargie-vervagende  inklusiwiteit – ’n weerspieëling van die stilistiese en tematiese verskeidenheid waarvan in die samestellers se verantwoording gewag gemaak word. Dis ’n beeld verwant aan die indruk wat die gewilde Afrikaanse kunstefeeste oral in die land op ’n mens maak – daar waar digters byvoorbeeld meermale in samewerking met musiek- en visuele kunstenaars optree. NS 4 is, soos sy voorgangers, ’n kind van sy tyd.

En inderdaad word daarin geslaag om “tog interessante gesprekke tussen digters, gedigte en betekenismoontlikhede [te] bewerkstellig”, soos die samestellers in die “Verantwoording” hoop. Ek noem ’n paar dinge wat my opgeval het.

Intertekstueel is werke van N.P. van Wyk Louw (veral sy ”Karoodorp, someraand”), Gert Vlok Nel, Breyten Breytenbach en Elisabeth Eybers op die voorgrond as lewende Afrikaanse tradisie in NS 4. Daarby is dit duidelik dat die plattelandse wêreld van plaas en dorp steeds ’n belangrike bron van Afrikaanse digwerk is (ook via toespelings op die genoemde gedig van Van Wyk Louw, en op Gert Vlok Nel se Beaufort-Wes-verse en -lirieke).

Niestandaardvorme van Afrikaans is grootliks funksioneel benut, en “Engfrikaans” nie uit die onmag wat deesdae so dikwels spreek uit die radbraakspraak van baie Afrikaanses nie. In twee gedigte van Bibi Slippers, naamlik “words of the day” en “OMW!”, is die Engels byvoorbeeld oorheersend, maar dan as spesifieke onderwerp én as refleksie van soveel hedendaagse Afrikaanse mense – as “nuwe indigents (nuwe behoeftiges) – se ironiese belewenis van hul “exile condign” (verdiende ballingskap) in ’n Engels-oorheerste wêreld.

Of daar “opwindende moontlikhede” vir al 22 die bydraers voorlê as digters, soos in die “Verantwoording” voorspel? Dit sal die tyd maar moet leer.

Soos eintlik verwag kan word van ’n bloemlesing van hierdie aard, bevat NS 4 heelwat wat minder indrukwekkend is, selfs studentikoos aandoen.  Vergelyk onderstaande vers van Hunter Kennedy, wat (bedoeld of nie) tog ’n bietjie tam aandoen, sosiale kommentaar ten spyt:

 

            Bokbefok

 

            ons het saam met Bok gaan probeer tuna vang

die weer was te kak so toe drink ons maar

06:00

Jägerbombs

vissermanne

hulle het hom uitgevra oor “de la Rey” en hy het verveeld

en nugter gelyk

en toe ná al die vroumens- en kaffer-grappies

het die ooms

niks oorgehad om oor te gesels

behalwe die weer nie[.]

 

Aan die ander kant is daar weer ’n paar digters wie se werk sterker, frisser aandoen. Ek het in die lees regmerkies moes maak – uiteraard as spieël van eie poëtikale voorkeure – by gedigte van Lewies Botha, Corné Coetzee, Francilié Hoek, Pieter Hugo, Willem Jansen, Annie Klopper, Bibi Slippers, Adél Steyn en Marius Swart.

Die heel eerste gedig in die bundel (deur Annie Klopper) is een van dié wat my bybly, en ek sluit graag dié resensie daarmee af.

 

            hoe om ’n dorp te verf

 

            begin by die posbusse –

massiewe gholfballe, skoene, pampoene

geskakeer met fyn skadu’s van roes

verf dan die skoolbusse

skeur die banke en skryf op die dak

woorde wat rym met “oes” en “ak”

(onthou om spelfoute te maak)

skets die skoolmure na aan mekaar

om drome in te perk en daar te bewaar

teken dan ’n tandlose vrou by die drankwinkel-till

’n skoolrok by die kliniek in ’n ry vir die pil

’n beroofde bejaarde wat op ’n sypaadjie bewe

’n horlosie op ’n kerktoring sonder ’n sewe

’n kind wat rook agter ’n stegie se muur

en bergies wat baklei langs ’n uitgebrande vuur

laat alles dan verbleik en verweer

spoeg op die sypaadjies

boor gate in die teer

en herhaal

’n paar honderd maal

herhaal[.]

 

Bernard Odendaal, Departement Afrikaans en Nederlands, Duits en Frans, Universiteit van die Vrystaat

 

Resensie: oogensiklopedie (Gilbert Gibson)

Wednesday, January 13th, 2010

oogensiklopedie. Deur Gilbert Gibson. Tafelberg. ISBN 978-0-624-04831-2.

 

oogensiklopedie. gilbert gibson

oogensiklopedie. gilbert gibson

Gilbert Gibson het met boomplaats (2005), waarvoor hy die Protea-poësieprys ontvang het, en Kaplyn (2007) ‘n reputasie as digter van die minder toeganklike, van die begripsuitdagende, sogenaamd “hermetiese” of “geslote” soort vers opgebou.

Met oogensiklopedie, wat laat verlede jaar verskyn het, versterk hy dié reputasie op oortuigende en kragtige wyse.

Laat my dadelik sê: Nie naastenby al die gedigte in oogensiklopedie is van die geslote soort nie. Verse soos “aisling”, “another roadside attraction”, “daguerreotipe”, “hoe ‘n motorfiets snags verby”, “huis 16”, “interim:”, “locus iste”, “nietig”, “rehabilitasie”, “ruach jahwe”, “sand”, “selakant (ii)”, “swerf”, ensovoorts spreek treffend genoeg as ‘t ware vir hulleself. Vergelyk die volgende gedig, met sy skreiende ironieë:

 

 

        lamentasie (ii)   

 

welgeluksalig is die wat van die veronderstelling uitgaan

dat alles, ja alles, beter sal word;

diegene van wie die hart van skone skok

in winterswem wil-gaan-staan.

welgeluksalig die wat die reuk van rooigras

as simbool van beterwete onthou,

wat dié gras tussen ander halms kan herken.

welgeluksalig die wie se asem van trappe klim opraak,

naelbyters, angstiges, die wat vroeg soggens wakker word

en nie verder kan slaap nie. welgeluksalig

die wat met die hand skrywe, sampioenplukkers,

horlosieversamelaars, die wat onnodig bang of verlang:

twee vir ‘n stuiwer; die binneste donkerte.

welgeluksalig die wat in vliegtuie vaak raak,

die wat ly aan roomyshoofpyn, oë

soos bloedgestude plasse in die gesig

 

welgeluksalig die wat bemin

met ‘n mond vol gif. in drome vry

is die geluk so gelede

soos ‘n kwashaal op ‘n skildery[.]

 

Maar dan staan daar ook ‘n hele aantal gedigte in oogensiklopedie waarvan ek, selfs na herhaalde lees, moet getuig dat hulle my lesersdrang na die lê van samehangende verband, na koherente betekenistoekenning, bly fnuik. ‘n Voorbeeld:

                       

gras

 

ek vermoed aan die temper van stap

dat vorentoe vaar soos ‘n skip op donker water

 

en daaronder die rivier retireer soos ‘n oog voor skrik,

‘n oomblik beduidend tussen lig en donder.

 

ek vermoed dat elke intrek van asem

‘n aalmoes uit die weerkaatsing van terugkyk stroop:

 

‘n geheim; slitted eyes

die mond ‘n tergende wond

 

wat wind oper forseer

(deur en vir die wolwe).

 

bloed is vir my

soos gras vir waltwhitman,

 

‘n minuskule motief. daaragter,

a long history of madness[.]

 

Maar: júís, besef ‘n mens skielik. Staan die woorde “geheim” en “a long history of madness” nie daar in die gedig vir almal om te sien nie?

Tot tweemaal toe in die bundel (bladsye 16 en 95) word die haglike verband tussen taal en werklikheid uitgespel. Vergelyk uit die gedig “ataraksie” (‘n titel wat waarskynlik ‘n funksionele kontaminasie tussen “attraksie” en “ataksie” behels, waar laasgenoemde term wanorde of ‘n onvermoë aandui om bewegings te beheer as gevolg van senusiekte):

hy verduidelik geduldig hoe taal

die wêreld verwring, hoe die wêreld taal verwring.

Die neerslag van hierdie dilemma in die bundel is ‘n voortdurende spanning tussen helderheid en duisterheid van betekening. En dit gaan nie net om die afwisseling van “begryplike” en “onbegryplike” gedigte nie. Byna elkeen van die meer toeganklike verse bevat ook iets “geheimsinnigs”; let maar op wat in die slotstrofe gebeur van die hierbo aangehaalde “lamentasie (ii)”.

En in elke “duister” gedig is daar minstens moménte van “helder”, onmiddellik treffende formulering, hoewel die implikasie van die gediggeheel mag stribbel teen die leser se begrip. Ek haal maar nog ‘n voorbeeld aan:

           

triste   

 

die aand daal oor die huis nes lig

wat om vuur sirkel, en primitief in vroegdonker die vlam be-

 

sweer. dieper gekring het jou jesus

hierdie aand berei soos ‘n teug uit die hiernamaals, ‘n

vlugtige nabootsing van die intieme verhouding tussen lewe

en dood. hy het in die voornag

sinne enduit van asem laat opraak

agter die wrang trek aan die binnekant van die wang

die keel laat snoer tot stil.

hy het julle almal versorg, en toe uitgestap

in die donker en ver

‘n hond hoor blaf, geweerklank,

asof uit ‘n kerk. die donker was wispelturig

nes vuur om nat hout. in die huis

was die afwesige lig soos ‘n lam geslag,

verlos van pyn en poging tot.

 

en het bo ‘n paar sterre gefladder soos hande as hy

toe-oog sing, hande soos twee parkiete daardie oomblik

voordat die kou finaal oopgaan:

 

die aand daal oor die huis nes lig

wat om vuur sirkel

tot donker[.]

 

Motiewe soos slaap (en die afmattende teenstelling daarvan: slapeloosheid), drome, geslote oë, skemertes, donkerte, onthou en vermoed hou opvallend met sodanige spanning, asook met die epistemologiese twyfel wat dit onderlê, verband.

Trekke van wat al tot afslyting toe as postmodernistiese literatuurkenmerke bestempel is (en ek leen so stuk-stuk uit Hein Viljoen en Chris van der Merwe se Alkant Olifant. ‘n Inleiding tot die literatuurwetenskap), deurspek dus (die lees van) oogensiklopedie:  onbepaaldheid (betekenisfragmentering en -onsekerheid); die gevolglike aktiewe rol van die leser in die konstruksie van die teks; beklemtoning van die ironiese en absurde; die problematisering en radikale relativering van werklikheidsbelewing en van die grense tussen literêre genres; vooropstelling van intertekstualiteit (besonder opvallend gemaak in die reeks “sewe dubbelsinnighede”) en van vasgevangenheid in taal (en literêre vorme, byvoorbeeld vooropgestel in die herhaaldelike benutting van die Shakespeariaanse sonnetvorm in die bundel).

Nie verniet nie lui die slotstrofe van die openingsgedig:

            […] ‘n woordige lei: interspasie     taal

            die oopveld atonaal[.]

Die bundeltitel suggereer ook ‘n spanning tussen die subjektiewe (oog, manier van kyk) en die objektiewe (ensiklopediese kennis, wetenskap) – ‘n teenstrydigheid wat ewe kenmerkend is van die postmodernisme, waar narcisme (ekkerigheid, selffokus deur die skrywer) en selfverlies (leegheid, platheid en fragmentasie van die ek) as ‘t ware meeding as gereflekteerde lewenshoudings.

Die “metafoor van die oog” waarvan daar in die genoemde “ataraksie” gewag gemaak word, slaan op die manier van kyk, op visie, dit wil sê op die beperkte, nie-omvattende, nie-allespeilende kyk (waarneming en gewaarwording) waartoe die menslike subjek gedoem is – die oomblik voor die visioenêre, soos in die woordelys agterin die bundel verduidelik word. Die herhaalde voorkoms van woorde soos kyk, sien, loer, oog, lig, donker, skemer, oftalmologiese, visie en foto’s stippel die deurlopendheid van dié motief in die bundel uit.

Dis eintlik ironies dat die openingsgedig “visioenêr” van inslag is – “uit fragment / tot resonansie geswiep”, hoewel daar ook maar net gevorder word van “onskuld” tot “onkunde”.

 

28°47’S; 27°19’O

 

daar is ‘n plek iktaal

‘n plek waarvan jy weet

waar jy jou geografiese einde

met die ope arms van epilepsie

omhels. die plek het gras uit fragment      neuropoëse

tot resonansie geswiep, die spriet anoniem

 

en weerskante marginale sipresse

wat in die aand konfrontasies vermy

 

onder voed ‘n gefermenteerde reuk soos

aan die binnewand van ‘n populierbos

na reën: eers onskuld, toe onkunde,

die smalle en die breede weg

en all that shit. daar is ‘n plek in temporale

afstand in geheime relaas tot gras,

die lug gegrys die lig laag op laag

 

soos ‘n woordige lei: interspasie        taal

die oopveld atonaal[.]

 

Twee gedigte verder word die waan van die interpretatiewe, begrypende blik (ook – ironieserwys – gesuggeer deur “interspasie” aan die einde van bostaande gedig?) egter skouspelagtig ondermyn as onder meer geykte religieuse sienings en retoriese stelwyses ortografies ontwrig word:

           

ama tis

 

diehe reis ‘n lig en ‘n heil

virwie souek vrees?

diehe reis dietoe vlugvanmyl ewe

virwie vervaar dwees?

‘n droo mgaanver bys oos

wat er wat vallens

kuurt een my

hoë rop hoë rop

jaso os ‘n doods kaduwee

so os ‘n groe ndal:[.]

 

Ook die digter bly beperk tot “die kyk se singende lens”, soos dit in deel (ii) van die reeks “://_mezangelle” gestel word. Dié gedigreeks, asook die gedig “ex libris”, kan uitgesonder word as gedigte waarin die problematiek van die digterlike vertolking op die spits gedryf word, juis ook deur die verregaande aandagvestiging (deur middel van kantaantekeninge en die benutting van allerlei tekens uit die rekenaar- en internettaal) op die tekenmatige, manipulatiewe aard van taal en poësie.

Dat die wyse “whereby visible Objects are represented to the Mind” (uit die aanhaling wat in die bundelmottoposisie staan) ingrypend deur die talige en poëtiese vergestalting daarvan geraak word, word op ‘n hele paar maniere in die bundel beklemtoon.

Eerstens kom ‘n rykdom aan intertekstuele verwysings, toespelings en aanhalings voor, met die Bybel en die tradisionele Afrikaanse geestelike liedereskat wat uitstaan as bronne in hierdie verband. (Onder meer word ook die volgende outeursname genoem of iets van hul werk geëggo: e.e. cummings, James Joyce, Michael Ondaatje, Van Wyk Louw, Borges, Margaret Atwood, Ingrid Jonker, Gert Vlok Nel, W.H. Auden, Wallace Stevens, D.J. Opperman, Breytenbach, Eugène Marais en Jan Celliers.)

Tweedens is kantaantekeninge en/of voetnotas by party gedigte aangebring, onder meer in die vorm van verklarings, uitbreidings en geassosieerde interteksvermeldings. Soms is die gesuggereerde verbande hier (doelbewus) yl, indien nie misleidend nie (soos by die gedig “hipostase”, wat hierna aangehaal word).

‘n Lys van woorde met verklarings is, in die derde plek, aan die einde van die bundel opgeneem, terwyl dié lys ook afgedruk staan op die voor- én agterplat van die bundelomslag. Ook hier is elemente van “onbetroubaarheid” te bespeur: Sommige inskrywings is nie werklik verklarend van aard nie, terwyl enkele verklarings slegs gedeeltelike toeligting bevat.

Die verduidelik van die betekenis van die gedigtitel “hipostase” as “onderliggend tot” is van laasgenoemde ‘n voorbeeld. Eers as ‘n mens in woordeboeke naslaan dat dié term slaan op ‘n “fundamentele beginsel, basis, grondslag”, maar ook op ‘n “enkelvoudige substansie” en op ‘n “substansiëring van ‘n goddelike eienskap”, word iets meer aangaande die gedig duidelik.

 

hipostase

 

nes asof in ‘n ongedroomde lê voor dorpe

die wind onder my vingerafdruk vas:

afdraaipaaie dreigend,1 verweerde mure nog warm

van gister se son.2 na die droom

is die kneusing op my kussing soos die kleur van ploegskaar, alles

in the name of the lord

 

  • 1. die arbeid van wind oor dorpe is goedkoop, is seisoenaal: ‘n fisant se opvlieg na onverwagte reën; murasies; die besleg van verskille
  • 2. in die skemer is trekvoëls oor die donkerwordende die dorp se dialoog. en bleek die witskrif tot wolk soos ‘n vingernael reg van voor; ‘n maan oor die dorp

 

Vierdens is daar die reeds genoemde benutting van rekenaar- en internettaal en -tekens in bepaalde gedigte.

In die vyfde plek moet in hierdie verband die ontwrigting van die normatiewe en geykte woordgebruik- (byvoorbeeld deur woordsoortfunksiewisselings, of deur ortografiese verskrywings, soos in “ama tis” hierbo) en sinsboupatrone (veral ellipse) genoem word, asook ongewone beeldingswyses wat oral in die bundel voorkom. Die reeds vermelde “ataraksie” haal ek hier ter illustrasie in sy geheel aan:

 

hy verduidelik geduldig hoe taal

die wêreld verwring, hoe die wêreld taal verwring.

skets iets uit ‘n coen-film, vinnige nadertrek-

skote, in die voorgrond die gehuil

van ‘n deur wat oop- of

toegaan. hy wag op onsekerheid, of meer

gru nog, gewisse dood,

die element van verrassing. die woord

is ‘n hond van god. liefde is ‘n doek. hy

glo in die heilige maagd

soos aan die metafoor van die oog

 

die film is ‘n straal, ‘n pad na boek. verban; berou

die verinnerde vanwyklouw[.]

 

‘n Sesde opvallendmaking van die talige en poëtiese ingreep op die werklikheid(-swaarneming) is die benutting van (min of meer) vaster digvorme, soos die reeds vermelde Engelse sonnetvorm, en selfs enkele voorbeelde van Opperman-agtige verse opgebou uit rymende distigons. Meermale eindig andersins eindrymlose gedigte op ‘n nadruklike paarrym – iets wat ook in Gibson se vorige bundels voorgekom het, soos ook enkele voorbeelde van sonnetagtige gedigte en ‘n paarrymende vers in boomplaats.

‘n Besonder sprekende uiting van die taalmatige en derhalwe werklikheidsverwringende afdwinging van orde is die wyse waarop die gedigte in oogensiklopedie alfabeties volgens die beginletters van die bundeltitels gerangskik is. So ‘n alfabetiese rangskikking, byvoorbeeld van bestaande kenniseenhede en velde in ‘n ensiklopedie, is in wese ‘n buite-epistemologiese beginsel, iets heel arbitrêrs dus. Die (manipulerende, maar eintlik magtelose) arbitrariteit van só ‘n ordening word bykomend kenbaar gemaak in die gedig “ideografie” (waar dié titel blykens die woordelys agterin onder meer ironies slaan op “grafiese tekens wat idee […] uitbeeld”). Dis opgebou uit ‘n lysting van die gedigtitels tot (nogal genommerde!) “versreëls” wat telkens een van die benutte alfabetletters dek.

Van die bekende wyses van bundelrangskikking (byvoorbeeld op sikliese en/of reeksmatige grondslag) het ‘n parodie oorgebly – selfs al kom ‘n aantal gedigreekse in die bundel voor, en al lyk dit of daar breedweg van ‘n meer spesifiek gelokaliseerde konteks aan die begin (vergelyk die kartografiese posisieaanduiding as titel van die openingsgedig soos hierbo aangehaal) na ‘n groter, selfs kosmiese verband aan die einde van die bundel gevorder word (waar die mens-God-verhouding in die slotgedig “wat die mens” ter sprake kom).

Hierdie “arbitrêre” bundelrangskikking stel egter juis ‘n funksionele gestalte daar met betrekking tot die strekking van die bundel.

Soos aangedui, sinjaleer die ensiklopedie-deel van die bundeltitelwoord ‘n meer objektiewe kennispool, as teenhanger van die uitgelewerdheid aan die subjektiewe persepsie van die indiwidu. Die uitdrukking “kenosis van die oogensiklopedie” in die reeds vermelde sentrale gedig “://mezangelle” (‘n titel wat luidens die woordverklaringslys agterin op “poëtiese kodering” dui) vertolk die strewe in hierdie verband. “Kenosis” word soos volg in dieselfde woordverklaringslys verduidelik: “die gedeeltelike verlies van die goddelike natuur by die christus as mens. leegmaak; lediging (gr.), soos die afstanddoening van die eie ek in die skryf van ‘n gedig”.

Vandaar die (pretensie van) ‘n ensiklopediese aanslag, van die aanwending van wat gewoonlik as “tipies wetenskaplike” stylkenmerke geag word: begrippeverklaring, bronverwysings, voetnotas, nommering van sommige gedigtitels, strofes en verwysings.

Die woord “iktaal” word in beide die openingsgedig en die tweede laaste gedig in die bundel (“wantroue in die lettertipe”) gebruik om hierdie dubbelslagtigheid of polariteit tussen subjektiwiteit en objektiwiteit verder te beklemtoon. “Iktaal” is luidens die verklarende woordelys agterin ‘n woord afgelei uit die Latyns iktus, wat na sowel “aanval, soos in epilepsie” (= verlies van die “eie ek”) as na “klemtoon, soos in aksent” (= die persoonlike nuanse) verwys.

Via die Nederlands “ik” koppel Gibson die woord ook aan “‘n plek iktaal”:

[…]

‘n plek waarvan jy weet

waar jy die spasie wat in windgreep vou

met die warrelende arms van onheil omhels

die plek altoosdurend en by verstek

eie; ek[.]

(“wantroue in die lettertipe i”)

 

Die subjektiewe beperktheid blý geld. Geen wonder dat die antiek-Griekse siklope-mite oor die eenoogreuse in die bundel betrek word nie (in die sewedelige reeks “sikloop”). 

‘n Besonder boeiende element in oogensiklopedie, gesien die postmodernistiese gees en die radikale epistemologiese twyfel wat so sterk daarin figureer, is die waarneembare religieuse inslag van dele daarvan, byvoorbeeld in gedigte waarin daar van gebed sprake is. Myns insiens kan die religieuse belewing, veral die menslike siening van en kennis oor die Godheid of ‘n godheid, analoog gesien word aan die algemene waarnemings- en kennisproblematiek wat so sterk in die bundel figureer. Die spanning tussen (die hoop op of vertroue in) ‘n samehangende, betekenisvolle beskouingsraamwerk, al is dit dan metafisies gefundeer, en die subjektiwiteit, ontoereikendheid en gefragmenteerdheid van die belewing van die goddelike teenwoordigheid en bestiering in die hiermaalse, bestaan ook hier. Vandaar frases soos die volgende:

  • ‘n snellende gebed agter

toe ruite. maar ons here

was besig met die ewige

[“die kind (ii)”]

  • u vind vreugde in klip

u gee guns aan stof

u naam keer terug tot die gebede van verwerptes

u kom snel

u is selfde (ek veronderstel)

[“mariamagdala (iii)”]

  • daar is ‘n geluidlose verlange

uit die middelpunt

van ons, die bang gemoed,

en donkerte, ‘n herinnering

aan lig.

[“tjernobil (ii)”]

  • geloof, die sluipende suspisie

[…]

die stil gebed van prosac

(“wat die mens”)

 

In die lig hiervan is daar ‘n akute besef van die menslike nietigheid. Gras (en die verwante halms en kaf), ‘n ander opvallende motief van Bybelse oorsprong in die bundel, is simbolies hiervan.

Op die “skeel kyk” en “wegskramsê” van Gibson se debuutbundel, op die problematisering van die verwysende funksie in (digterlike) kommunikasie, word, soos gesê, kragtig en buitengewoon boeiend voortgebou in oogensiklopedie. Die leser word dikwels uitgedaag tot die invul van betekenisgapings, en selfs mislei in die proses, om die sentrale problematiek as ‘t ware aan eie lyf te voel.

Die bundel is ook ‘n uitstaande voorbeeld in Afrikaans (soos ook byvoorbeeld Antjie Krog se Lady Anne uit 1989) van poësie waarvan sommige gedigte buite die bundelverband heel moeilik leesbaar sou wees.

Nie ‘n bundel vir Jan en alleman nie. Maar ‘n unieke bydrae wat nie gemis kan word in Afrikaans nie.

‘n Mens is dus dankbaar dat ‘n “ruim subsidie” van die LW Hiemstra Trust (blykens die kolofon) die publikasie daarvan moontlik gemaak het. Dis ‘n subsidie wat nie aldag vir die uitgee van solodigbundels beskikbaar gestel word nie, en ook nie Gibson se vorige twee bundels beskore was nie.

Hierdie is ‘n relatief lang resensie. Maar veel val nog te sê oor die bundel, waarskynlik dikwels andersluidend as mý poging.

 

Bernard Odendaal, Departement Afrikaans en Nederlands, Duits en Frans, Universiteit van die Vrystaat