Nachoem Wijnberg – Nog een grap
Het is een traditie: de Oudejaarsconference. Lachend het jaar uit op een rollercoaster van grappen, opdat een ieder met frisse moed het nieuwe jaar binnenstapt.
Ook dichters wagen zich wel eens aan een grap, Nachoem Wijnberg nu. Hij wijdt maar liefst 300 pagina’s aan dit genre. Daarmee is Nog een grap waarschijnlijk dikste bundel van het jaar, van de dichter die geldt als een van de belangrijkste van het Nederlandse taalgebied.
Wie een bundel vol moppen of light verse verwacht komt bedrogen uit. Wijnbergs grappen spelen zich af in de avond, of in een hotel of aan zee. Er figureren arme mensen in, en rijke, toneelspelers en Mozart; ze refereren soms aan bestaande grappen, of aan zaken die steevast de lachlust oproepen (penissen). En zoals in een goede conference lokt de ene grap nogal eens een volgende uit: na een grap waarin God ten tonele wordt gevoerd, volgt een gedicht met de titel ‘Weet je nog een andere manier om die grap te vertellen, maar dan zonder God?’
Maar over het algemeen bewandelen deze gedichten een geheel eigen weg. Iets in zijn grappenmakerij doet denken aan de manier waarop een kind een mop kan vertellen: in heldere woorden wordt een uiteenzetting gegeven, maar ergens, zo tegen de tijd dat de clou moet komen, raakt het spoor bijster.
Je kunt een grap
woord voor woord vertellen
en het blijft lang onzeker
of het er een is,
en daar niet bang van worden.
Voor hardop schateren zijn de grappen van Wijnberg dan ook te vervreemdend en te diffuus. Ze zijn in al hun klaarheid, nauwelijks op hun staart te trappen. Zoals ook herinneringen – waarvoor in deze bundel een bijzonder plaats is – zich maar moeilijk laten vangen: ‘Ik herinnerde mij / dat het grappiger was’. Dat ongemakkelijke gevoel kent iedereen die weleens een lollige situatie of mop probeerde te vertellen: wát er nu precies zo geestig is, is maar moeilijk over te brengen. De grap die uitgelegd moet worden verliest kracht, en de spreker die de clou van zijn verhaal vergeet, maakt geen contact. Wijnberg legt dat feilloos bloot.
Nog een grap is te zien een analyse van de mogelijkheden en diversiteit van het genre, en een onderzoek naar de rol van de grap in menselijk contact. ‘Als je grappig genoeg geweest bent/ kun je spreken over wat droevig is.’ De bundel bestrijkt het hele scala, van de misplaatste grap tot de practical joke en de grap over het leger dat alle kanten op zwalkt, met deze geestige uitsmijter: ‘Als je geld genoeg had zou je een kanon kopen/ en voor jezelf beginnen.’
Een grap is zelden een tweemaal grappig. Maar de driehonderd van Wijnberg vervelen ook na herhaaldelijk lezen niet.
HET LEGER
Je gelooft niet
hoe slecht dit leger geleid wordt,
naar rechts
en dan weer naar links
en dan met ons allen door de modder.
Als om straks
de anderen
een voor een aan te kijken
en raden of je eigen gezicht
ook vol modder is.
Als je geld genoeg had zou je een kanon kopen
en voor jezelf beginnen.
Nachoem Wijnberg – Nog een grap. Atlas Contact, 320 bladzijden, 24,90 euro, isbn 9789025442002
Deze recensie verscheen eerder in Trouw.
Zie verder: NRC Handelsblad, Cultuurbewust.nl