Letterdief
D.P.M. Botes
Tomas Tranströmer
Genesis 3:8-10
Böhme (F.M.), Deutsches Kinderlied und Kinderspiel.
Die lig stuur klein grys hologramme,
reëndruppels van die buitewêreld
teen die ysglas
skemer vee dit dood.
Hy het sy pen neergesit
Buite speel die kinders wegkruipertjie
jillend blok jou en blok myself
twee raak weg in die ruigtes
om die boom in die middel van die tuin
“Waar is julle?”
hulle bly stil lê
want hulle was nakend en skaam
mis hulle beurt vir die uittelrympie
My pa het ‘n huis.
In die huis is ‘n kamer
In die kamer is ‘n kas
In die kas is ‘n laai,
In die laai is ‘n brief,
In die brief staan geskrywe:
Jan Kolonie letterdief.
© Anton Döckel, 2023
Die titel Letterdief kan veelduidig gelees word. Botes is die bekendste voorbeeld van moontlike plagiaat/letterdiewery. As jy DPM Botes lees, dink jy dadelik daaraan. Dit is soos dit is. Dus word hy letterlik betrek. Let op dat Botes se gedig Lament en ook Tranströmer se Lamento nie in die bron by die naam genoem word nie. Al koppeling is dus deur Plagiaat van Botes na Tranströmer na my eerste strofe.
As ‘n digter uit ander se werk leen of daardeur beïnvloed word, kan hy dit erken: Haai ek leen dit by jou. Ek het dit geleen is in streekstaal ‘n eufemisme vir gesteel, net soos steel in die plek van leen gebruik word. Haai ek steel dit by jou, gee jy om? Steel is diefstal. Letterdief kan dus ook Letterlener wees.
Die brief se boodskap is aan die digter gerig, hy lees dit tog? Van die huis na die kamer na die kas, ens. Soos ‘n speurtog. Om uit te vind dat dit geleen is en by wie dalk?
Dus het ons in die gedig verwysings na plagiaat, navolging, oorskryf met erkenning van bron (Genesis) en ten slotte die gebruik van ‘n rympie of allemansgoed en die verstelling daaraan om dit my eie te probeer maak.
Daar is ‘n groot verskil tussen letterdiefstal en intertekstualiteit.
Aldus die WAT is ‘n letterdief: ” ‘n Skrywer wat ander se werk oorskryf sonder vermelding van sy bron; plagiaris; plagiator”. Dit kom neer op ‘n oortreding van kopieregwetgewing en intellektuele eiendomsreg. Boeke wat hiervan verdink word, word gewoonlik verpulp en akademici of studente wat hulle hieraan skuldig maak is byvoorbeeld onderworpe aan dissiplinêre optrede.
Digters skryf binne ‘n bepaalde literêre tradisie. Binne daardie tradisie tree digters soms in gesprek met ander digters of skrywers. Epigone; intertekstualiteit; parodie; en pastiche is alles deel van die literêre spel en is hoegenaamd nie letterdiefstal nie.
As die woord “letterdief” dan soos aangevoer figuurlik gebruik is, wonder ‘n mens waarom Botes enigsins in die gedig betrek is.
Ons is almal letterdiewe. Skrywes is produkte van die invloede op die skrywer, sommige ervaar, sommige waargeneem, baie gelees.
Hierdie invloede kan in die vorm van plagiaat of semi-plagiaat, navolging of intertekstualiteit aangewend word.
Volg die verwysings, daar is vier. Botes se rol is maar gering
Wie op aarde dink dat ‘n digter so eenvoudig sal wees om te kraai oor Botes se vermeende plagiaat, asof jy dit nou pas ontdek het en dit vir die wereld wil vertel
Die relevansie van bostaande gedig in die moderne verwagtingshorison gaan my verby.
Ek verstaan die interteks met Tranströmer se gedig “Lament”.
Maar om ‘n seer wond in die Afrikaanse literêre geskiedenis te gaan opgrawe en reeds in die gedigtitel ‘n duidelike vooroordeel uit te spreek herinner aan aasvoëls wat na meer as 50 jaar ‘n karkas ontdek en nou daarop toesak.
Het die digter die moeite gedoen om die polemiek rondom Botes se “Klein grys telegramme van die wêreld” te lees? Dit was in Standpunte, XXII: 5, Junie 1969 en Standpunte, XXII: 6, Augustus 1969. Kannemeyer doen ook kripties daaroor verslag in die “Geskiedenis van die Afrikaanse literatuur”.
Ek verstaan nie wat genietlik aan die gedig is nie, tensy dit Schadenfreude is.
Ek het die gedig geniet – dit het ‘n interessante invalshoek en ek het nie die idee gekry dat die digter homself verlustig in die polemiek rondom die bewering van plagiaat teen Botes nie. Botes het per slot van sake nooit die bewering van plagiaat ontken nie – hy is dus nie bo kritiek verhewe nie. Welgedaan, Anton!
Hierdie vers stem my, as leser, tot ongemak. Die doel van die gedig is onduidelik en hoogstens aktiveer dit ‘n verdoeselde vingerwysing na ‘n bewering wat lank gelede teen ‘n gevestigde digter gemaak is. Miskien het my ongemak daarmee te doen dat die digkuns hier as wapen gebruik word deur ‘n aspirantdigter wat homself en sy lesers betrek by die Schadenfreude van ‘n gestorwe digter. Ironies genoeg, ondermyn die digter nie Botes se reputasie hiermee nie, maar sy eie.