Antjie Krog (Foto: Yves T’Sjoen, Mei 2022)
De afgelopen week, in een vraaggesprek met Marthinus Basson op Netwerk 24, valt meermaals de naam van Tom Lanoye (https://www.netwerk24.com/netwerk24/kunste/feeste/kknk/basson-op-byna-70-benoud-oor-pad-vorentoe-vir-kunste-20230324). Lanoye, natuurlijk geen onbekende in Zuid-Afrika, kreeg voor zijn historische roman De draaischijf vorige donderdag de publieksprijs voor literaire fictie en non-fictie (Boon-literatuurprijs 2023). Ik lees in de Afrikaanse media dat de bijna zeventigjarige Marthinus Basson nu weer werkt aan een theateropvoering, met name Die fel omstrede kroon van Edward II & Gaveston naar een toneeltekst van Lanoye in 2017.
De voorbije dagen en weken was de schrijver al even prominent aanwezig in de Vlaamse kranten. Hij was met De draaischijf de gedoodverfde laureaat van de Boon-literatuurprijs 2023. Geert Buelens ontving de onderscheiding en het geldbedrag voor het non-fictie boek Wat we toen al wisten. De vergeten groene geschiedenis van 1972.
Naar aanleiding van een publiek dispuut over het stadsdichterschap in Antwerpen haalde Lanoye de voorbije maanden ook geregeld de media. In kranten, op radio en televisie bestond nogal wat ophef over de stopzetting van het literaire project. Nadat de Vlaamse schrijfster Ruth Lasters bedankte voor het ambt, hebben ook de vier andere stadsdichters (Yannick Dangre, Lotte Dodion, het duo Proza-K Yves Kibi Puati Nelen & Cleo Klapholz én Lies Van Gasse) de spreekwoordelijke pijp aan Maarten gegeven (https://www.nieuwsblad.be/cnt/dmf20221105_92176507 en https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2022/11/04/stadsdichters-van-antwerpen-nemen-collectief-ontslag-poezie-kan/). Op Gedichtendag, in januari 2023, is het collectief aangesteld door het stadsbestuur van Antwerpen. Lang heeft de samenwerking niet geduurd. Nabilla Ait Daoud (N-VA = Nieuw-Vlaamse Alliantie), Antwerps schepen van cultuur, nam aanstoot aan een gedicht, getiteld ‘Losgeld’, waarin Lasters de etikettering van leerlingen als A en B kritisch aankaart. Het beleid van de Vlaams-nationalistische minister van Onderwijs is hiermee op de korrel genomen, wat de Antwerpse schepen en dus partijgenoot niet duldde en bijgevolg weigerde het gedicht als een bezoldigde schrijfopdracht te honoreren. Exit stadsdichterschap, dat een paar jaar na het voorbeeld van een Nederlands initiatief twintig jaar geleden, ook in Vlaanderen van start ging. Met de benoeming van Lanoye als eerste Antwerpse stadsdichter (2003). Inmiddels ontving Ruth Lasters de Arkprijs van het Vrije Woord. Dankzij een initiatief van het literair productiehuis VONK & Zonen zijn de voormalige stadsdichters thans weer actief als een collectief.
Lanoye in vertaling
Tom Lanoye is alumnus van de toenmalige Rijksuniversiteit Gent, waar hij tussen 1976 en 1980 Germaanse filologie en Sociologie studeerde. Hij is sinds decennia een toonaangevende literaire stem in het Nederlandse taalgebied. Het creatief en kritisch werk, bestaande uit romans, dichtbundels, toneelteksten, vertalingen, essays en columns, kan op ruime publieke belangstelling rekenen.
Volgens recente cijfers van Literatuur Vlaanderen zijn in totaal vijftig vertalingen beschikbaar van werk van Lanoye, van Afrikaans tot Tsjechisch en Wit-Russisch. Alleen al in het Afrikaans zijn nogal wat titels vertaald: Bloed en rozen door Marthinus Basson, Een slagerszoon met een brilletje, Kartonnen dozen, Sprakeloos en Gelukkige slaven door Daniel Hugo en de toneelteksten Mamma Medea en Koningin Lear door Antjie Krog. De schrijver oogst al vele jaren internationale roem. Ook in het Franse taalgebied, onder meer dankzij Troisièmes noces (Franstalige verfilming van de roman Het derde huwelijk) en Langue de ma mère (Sprakeloos), kan Lanoyes werk op aandacht rekenen en ontvangt het gunstige reacties in de literatuurkritiek. Naast onder anderen Hugo Claus – Lanoye is wel eens de literaire zoon van het “monstre sacré van de Belgische literatuur” genoemd – en Stefan Hertmans is Lanoye wellicht de bekendste hedendaagse Nederlandstalige auteur in het Franse landsgedeelte. Opvoeringen in Duitsland (zoals in 2021 Richard the Kid/The King door Schauspiel Hamburg), vertalingen van theaterteksten in vele talen dragen er aanzienlijk toe bij dat de schrijver een internationale postuur heeft.
Grossierend in genres
Een van de romantitels die veel aandacht kreeg, ook dankzij de verfilming, is de monstertrilogie (Het goddelijke monster, Zwarte tranen en Boze tongen). Helaas zijn deze titels niet vertaald in het Afrikaans. Vermeldenswaard in de omvangrijke lijst met titels zijn de hertaling van meertalige oorlogspoëzie (Niemands Land. Gedichten uit de Groote Oorlog (2002) en Overkant (2004)) en natuurlijk het alom geprezen Ten oorlog, de bewerking van Shakespeares koningsdrama’s – in verschillende talen opgevoerd. Het is niet overdreven te stellen dat de schrijver in meerdere genres werk van formaat levert. Recente titels zoals Vrij – wij? (poëziegeschenk, Gedichtendag 2019), de theaterteksten Verloren vader en Wie is bang? (2019) en de roman Zuivering (2017) geven een beeld van de productiviteit.
Lanoye geeft ook in fysieke zin stem aan zijn werk op het podium. Nog voor in het Nederlandse taalgebied sprake was van podiumpoëzie of slam poetry was hij al de vertolker van zijn eigen creatieve productie. Lanoye is naast begenadigd schrijver een geboren acteur-performer. Zijn werk is bekroond met meerdere prijzen, zoals Gouden Uil Literatuurprijs, Vijfjaarlijkse Prijs voor Podiumteksten en Constantijn Huygensprijs 2013.
Daarenboven is hij nadrukkelijk aanwezig in het politiek-maatschappelijk debat. Met opinieteksten en columns in dag- en weekbladen (onder meer gebundeld in Het vroegste vitriool 1983-1993 en Vitriool voor gevorderden 1994-2003), radio- en televisieoptredens in Nederland en België, vertolkt Lanoye op de hem kenmerkende wijze kritische standpunten. Hij laat zich ook gelden op het gebied van de literatuurbeschouwing, zoals in Maten en gewichten (1994), Gespleten en bescheten (1998) en Schermutseling (2007).
Lanoye internationaal
Verder is Lanoyes betrokkenheid bij het literaire bedrijf in Zuid-Afrika bekend. Toneelteksten, zoals eerder vermeld Mamma Medea en Koningin Lear (vertaling Antjie Krog), en ook romans zijn in het Afrikaans vertaald. Geregeld licht hij in de Vlaamse media de politieke en maatschappelijke context toe van het huidige Zuid-Afrika. Of hij treedt op als brugfiguur tussen de Lage Landen en Zuid-Afrika en genereert in Vlaanderen aandacht voor schrijvers en journalisten (zoals recent Marianne Thamm, journalist van The Daily Maverick).
Het toneelwerk, ook in vertaling, wordt door gereputeerde binnen- en buitenlandse theatergezelschappen opgevoerd. Lanoye brengt zoals eerder vermeld geregeld ook zelf teksten succesvol op de planken – Lanoye als performer – en hij bewerkt zijn romans als toneelteksten (zoals Sprakeloos) of werkt mee aan verfilmingen van zijn romans.
Lanoyes werk wordt bestudeerd aan universiteiten in Nederland, België en Zuid-Afrika. Niet alleen worden geregeld scripties gewijd aan het literaire oeuvre, er zijn ook de studies van studenten over Ten Oorlog, Lanoyes geroemde adaptatie van Shakespeares koningsdrama’s, en bijvoorbeeld over de hertaalde en bewerkte gedichten van de Groote Oorlog-schrijvers in de prachtig uitgegeven bundels Niemands Land en Overkant. Hij is af en toe te gast aan zijn alma mater, zoals ter gelegenheid van 200 jaar UGent (2017) en in 2021 naar aanleiding van een optreden met gastschrijver Antjie Krog (“writer in residence”) in De Tinnenpot. Voor de research die ten grondslag ligt aan het literair werk, zoals onlangs voor de collaboratieroman De draaischijf, doet de schrijver wel vaker een beroep op het werk van historici. Lanoye is een schrijver die het debat niet schuwt en met uitgesproken standpunten naar voren treedt. Tot spijt van wie het benijdt, vooral in neoconservatieve hoek en in de wereld van nieuwe preutsheid.
Op basis van het internationale literaire renommee, het belang van diens rijk geschakeerde oeuvre in het Nederlands, de interdisciplinariteit van diens schrijversoptreden én de maatschappijkritische presentie in het publieke domein, verdient Lanoye voor zijn literaire en algemeen-culturele verdiensten van de academische wereld een erkenning. In Zuid-Afrika en in België. Meteen een oproep aan universiteitsbesturen.
Die onderscheiding verdient hij beslist als romancier. Het werk is een ontzagwekkende verzameling van fictionele verhalen die vaak dieper snijden en meer empathie opwekken dan louter op feiten gebaseerde geschiedverhalen. Bij uitstek is geschiedschrijving een narrativisering van het verleden. Door de kracht van de taal wordt dat verleden naar het heden en de lezer gebracht. Bij uitstek een literaire auteur, zo schreef Brian McHale al in het hoofdstuk “Historiographic Metafiction” in The Cambridge History of Postmodern Literature (2016), heeft door het métier van de storytelling het vermogen om dat verleden inlevend te maken en dichter bij de wereld van vandaag te brengen. Alleen al vanwege die toegevoegde waarde naast de academische geschiedschrijving is het dan ook aan universiteiten om schrijvers te prijzen. Ook al hebben die geen profiel van academisch wetenschapper.
Poeta doctus
Neem De draaischijf, waarvan ik een eerste druk vorig jaar aan Antjie Krog mocht schenken. Lanoye is het prototype van de schrijver-onderzoeker, het schrijverstype van de “poeta doctus”, die niet over een nacht ijs gaat, zich terdege informeert en het gesprek aangaat met geschiedverhalen die historici in de universitaire wereld produceren. Hij is vertrouwd met de stand van het (historisch) onderzoek en zoekt zijn gespreksgenoten. Dat is onder meer gebeurd voor De draaischijf (2022), waarvoor onderzoek is gebruikt van historici en bijdragen in bijvoorbeeld Verbrande schrijvers. ‘Culturele’ collaboratie in Vlaanderen (2009), de opstellenbundel die ik met Lukas de Vos en Ludo Stynen samenstelde. Daarenboven maakt Lanoye onderzoekers alert. Hij houdt hen bij de les of daagt hen uit, prikkelt met polemische uitspraken die nooit vrijblijvend of at random zijn. Interessant in het licht van de hele literaire én geschiedeniscanon-tamtam dezer dagen is wat Lanoye daarover te zeggen heeft. Persoonlijk, scherpzinnig, in ieder geval véél om er ook als onderzoeker dieper over na te denken.
Deze ingekorte tekst is een pleitrede voor méér academische erkenning van het schrijverschap van Tom Lanoye. De bijdrage verscheen in een vorige versie op Kwintessens van het Humanistisch Verbond.