I.
Wat is die ars poetica van taalmodelle, kletsbotte en robotte wat poësie skryf? Durf ’n mens enigsins bespiegel oor kunsmatige intelligensie se selfreflekterende kunsteoretiese besinnings? Volgens Hambidge (2023) word die ars poetica herlei na Horatius se “Brief aan Lucius Calpurnius Piso” (’n Romeinse senator) en sy twee seuns, wat in 19 vC geskryf is. Die diskoers rondom die ars poetica het ’n lang bloedlyngeskiedenis déúr die onderskeie literêre tydsgewigte soos die Middeleeue, Renaissance, die Verligting, Romantiek, die Victoriaanse tydperk, Modernisme en Postmodernisme.
En nou arriveer ’n nuwe soort ars poetica; een wat waarskynlik geposisioneer kan word binne die Postmodernisme en die Vierde Industriële Rewolusie. Die mensdom staan op die drumpel van ’n nuwe epog, die Novaseen-tydperk, of die opkoms van hiperintelligensie in teenstelling met die verbygaande aard van die Antropogeen. In sy resensie van Lovelock se blitsverkoper, Novacene: The coming age of hyperintelligence (2019) noem Poole (2019) die volgende:
Now, about to turn 100, Lovelock is looking forward to humanity being overtaken in cleverness by its computer progeny. This will usher in the end of the “Anthropocene” – the era in which humans became able to make large-scale alterations to the planetary environment – and the beginning of the “Novacene”. The new age will be marked by the unpredictable marvels to be unleashed by robots (or “cyborgs”, as Lovelock prefers to call them, but of a purely electronic sort) that can think 10,000 times faster than we do, and will program themselves and their descendants in ways that will be beyond all human understanding.
’n Nuwe tydvak, ook in wêreldletterkunde, het aangebreek. In wêreldpoësie is daar reeds ’n hele aantal antologieë van KI-gegenereerde poësie uitgegee. Voorbeelde hiervan is The Art of Artificial Poetry: I Wrote This in Three Hours (Newman & Mode, 2019); Amazing AI Poetry – Selections from the Reflections of AI (Copeland, 2021); en The poet in the machine: An anthology of AI-generated lyrical thought (Adani & Alterovitz, 2023).
In 2020 tree daar twee baanbrekers in die skryf van KI-gegenereerde poësie na vore: ter plaatse, Imke van Heerden met Afrikaans se eerste KI-gedigte getitel Silwerwit in die soontoe, en in die VSA die pionier in netwerkletterkunde, Sasha Stiles. In beide gevalle verander die status van die (menslike) digter na dié van metadigter en m.i. verander die ars poetica, soos ons dit vir eeue reeds geken het, in tandem daarmee.
II.
Voor ChatGPT was daar AfriKI. In 2020 het Imke van Heerden in samewerking met Anil Bas, ’n Turkse masjienleerspesialis, rekenaarwetenskaplike en Van Heerden se eggenoot, die generatiewe taalmodel genaamd AfriKI (Afrikaanse Kunsmatige Intelligensie) ontwikkel. AfriKI het Etienne van Heerden se roman, Die biblioteek aan die einde van die wêreld gelees en as datastel gebruik. Die digbundel, Silwerwit in die soontoe is die resultaat van hierdie KI-gedigte. Mens en masjien het met ander woorde in ’n ko-kreatiewe poging ’n digbundel geskryf, die eerste van sy soort in Afrikaans. Van Heerden het uit die duisende frases wat AfriKI uitgesif het uit die roman, gedigte aanmekaar geweef. Omdat menslike logika en kreatiwiteit doelbewus toegepas is as ordeningsprinsipe in die bundel, word hierdie proses “KI-geassisteerde skryf” genoem. Die frases in die verse is sonder wysiging behou en bevat besonder poëtiese formulerings.
In heelwat verse kom die distorsie van taal voor as uitdrukking van ’n gebroke sintaksis; woordsoortposisies word verander of ondermyn, woorde word weggelaat en die samehang binne gedigte ontbreek. Vir die oningeligte leser mag van die verse selfs as gibberish vertoon. Van Heerden breek amper met elke denkbare literêre konvensie – tog is dié ’n bundel van evokatiewe krag wat die grense en skynbare beperkinge van die taal toets om nuwe estetiese belewenisse van poësie in die hand te werk.
Maar, kan die leser vra, is hierdie KI-gedigte nie bloot die willekeur van ’n linguistiese spel, gebore uit ’n generatiewe taalmodel nie? Inderdaad. En die skrywer en digter, Jeanne Goosen, het op ‘n keer gemerk dat surrealisme ’n lekker wegkruipplek vir die poësie bied.
KI-gegenereerde poësie plaas die ars poetica opnuut op die voorgrond. Die (verromantiseerde) digtershand ontbreek grotendeels en die menslike digter se posisie skuif na dié van metadigter, soos reeds genoem. Vrae en agterdog oor die skeppingsproses van hierdie poësie ontstaan en uit Silwerwit in die soontoe is die volgende gevolgtrekkings ten opsigte van die ars poetica onder bespreking te maak: (1) Mens en masjien skryf saam poësie: ’n proses wat Van Heerden “ko-kreatiwiteit” noem; (2) ’n Interdissiplinêre benadering (letterkunde, taalgenerering en masjienleer) word gevolg; (3) Hierdie ars poetica tree op as genre-oorskrydend: die datastel is ’n roman en die uitkoms van die meesterteks is lukrake frases poësie. (4) Van Heerden posisioneer hierdie willekeurige linguistiese digterlike uitinge as surrealisme. Ek wil dubbelklik op die surrealisme.
Die eerste bundel ‘outomatiese’ poësie, The magnetic fields (Les Champs magnétiques), is in 1919 deur André Breton en Philippe Soupault gepubliseer. Die geboorte van hierdie outomatiese poësie – sonder kontrole of literêre sensuur – is hiermee aangekondig as “surrealistiese poësie”.
Gedurende die lente van 1919 het Breton en Soupalt, geskok oor die uitbreek van die Eerste Wêreldoorlog en die Spaanse Griep en sat van literêre kultivering, besluit op ’n eksperiment om ’n nuwe moralisme te skep: Hulle sou vir ’n week lank elke dag bloot skryf en ná dié week was hierdie skryfprojek afgehandel. Hulle sou glad nie aan die teks redigeer nie.
Volgens die skrywer Jorge Carrión wat ChatGPT-2 en 3 nagevors het, is die opkoms en invloede van die surrealistiese beweging in die eerste dekades van die 20ste eeu vergelykbaar met die invloed van groot taalmodelle in 2023: “If the transition between conscious and unconscious writing characterized those years, writing produced by machine learning and other forms of artificial intelligence is giving ours a particular vibe.” Dit is interessant om te noem dat die maatskaplike omstandighede in 1919 met die skryf van eerste outomatiese surrealistiese teks, maar ook met die geboorte van die groot taalmodelle, dieselfde was: ’n dreigende pandemie (Spaanse Griep: COVID) en oorlog (Die Eerste Wêreldoorlog: Oekraïens-Russiese Oorlog).
Dit is dus nie vreemd dat Van Heerden haar bundel KI-gedigte tipeer as surrealistiese poësie nie. In die voorlaaste afdeling van Silwerwit in die soontoe tref die leser inderdaad ’n aantal ars poetikale gedigte aan: AfrikKI, maar ook die menslike samesteller, Van Heerden se bemoeienis met die maak van poësie.
Wat KI versorg
dansend op die masjien
dansend op die nuutskeppings
elektroniese rommel
van klein data en dink
waarvandaan ons vals blinksilwer saamraap
dalk in die ander realiteit digby my
om die hangende hoeke agter mekaar in die bekendste data waak
die skerm in my rekenaarskerm wat nou
ikonies vir blaai
sy trap op homself pleeg
Silwerwit in die soontoe, p. 76
III.
Veel meer gesofistikeerd en gevorderd is die werk van die Harvard- en Oxford-gegradueerde pionier, Sasha Stiles. Stiles is ’n digter van vele ambagte en haar werk reflekteer op jare se navorsing oor onderwerpe soos transhumanisme, digitale ontsterflikheid, kubernetiese kommunikasie, masjienleer en die toekoms van die mensdom. Stiles, ’n digter wat genomineer is vir die Pushcart-Prys, fokus veral op die kruising tussen analoognostagie en transhumanisme. Sy ontgin KI-poetika in hibriede kuns wat ’n fusie vorm tussen elemente van antieke en kontemporêre poësie, algoritmes, vertaalkuns, kodering en digitale kuns. Sy tree op as ’n literêre mentor vir die robot, BINA48 en sy skep die literêre breinkodes vir die wêreld se mees gevorderde humanoïede robotte. Stiles se bundel KI-geïnspireerde poësie, Technelegy het in 2021 die lig gesien, ’n bundel wat gulhartig deur kritici ontvang is en deur die gesaghebbende toekomskundige, Martine Rothblatt beskryf is as ’n “transhuman manifesto with poetic soul – an instant techno-classic.”
In ’n onderhoud met Tina Rivers Ryan vertel Stiles meer van haar ars poetica. Ek het die tersaaklike dele vertaal, en stel Stiles aan die woord:
https://www.artforum.com/interviews/transcending-digital-dualism-through-networked-poetry-90255?fbclid=IwAR2X4epr1ivKP0OQWRTRy2fDIbidc38WE9kNobh32mF3iKseKe6xtLcGmR8 (besoek 10 Junie 2023)
Daar bestaan die idee dat poësie menslik en diep ekspressief is, terwyl tegnologie beskou word as steriel, geoutomatiseer en emosieloos. Volgens my dui laasgenoemde op ’n vals binêre opvatting. My werk gebruik tegnologie as ’n lens waardeur daar gereflekteer kan word op hierdie menslike noodsaak van poësie, hoe dit in die verlede uitgespeel het, maar ook hoe dit in die toekoms die geval mog wees.
Poësie vorm inherent ’n kode. Alle digters in die geskiedenis het algoritmes in die vorm van patroonmatigheid en sintaksis gebruik om emosies te wek, herinneringe op te roep, of die een of ander digterlike ontsterflikheid in die hand te werk. Die mens het poësie as ’n bergingsisteem vir inligting (data storage system) geskep. Al die tegnieke wat ons leer ken as digterlike ingrepe – rym, metrum, assonansie, herhaling, ensovoort – is nie bloot esteties nie; dié tegnieke het die mens gehelp om gesproke taal makliker te onthou nog voor geskrewe taal beslag gevind het. In ’n sekere sin figureer poësie soos niewisselbare items (non-fungible tokens). Verander jy ’n woord aan ’n gedig; verwyder jy ’n aandagstreep, of verander jy ’n kommapunt, dan verander die gehele betekenis van die gedig daarmee saam.
Digters het die vermoë om ons te transporteer deur tyd en ruimte; om te eksperimenteer met ander identiteite, en om ander realiteite na te boots. Geslaagde poësie daag die alledaagse, prosaïese lewe uit (wat ons IRL – In Real Life, of búíte die virtuele wêreld kan noem). Poësie verruim die lesersgefundeerde realiteit. Ek dink poësie is reeds daardie Metaverse (Metaheelal) wat ons probeer skep.
Kunsmatige intelligensie word beskou as iets vreemds en niemenslik terwyl dit inderwaarheid hipermenslik is – ’n sisteem wat deur mense gebou word om enorme hoeveelhede inligting te berg, te prosesseer en te gebruik. KI stel baie belang in gereedskap soos groot taalmodelle wat ons in staat sal stel om met die hele geskiedenis van die menslike literêre kanon op ons vingerpunte te kan skryf, in stede van net die boeke wat ons persoonlik gelees het.
Natuurlik het datastelle hulle tekortkominge, blindekolle en beperkings ten opsigte van die uitkomste van algoritmes. Tegelykertyd verras die datastelle met verrassende vondste en nuwe moontlikhede. Wanneer ek met ’n teksgenereerder werk, kan ek die instellings verander van patroonherkenning tot patroontransendering. Ek kan ’n teksgenereerder programmeer om net soos ek te skryf, maar ek is meer daarin geïnteresseer om ’n intelligente mede-outeur te skep wat my kan meevoer vér duskant die beperkinge van my eie verbeelding – ’n mede-outeur wie se vennootskap resulteer in ’n derde, transhumanistiese stem wat nóg myne, nóg die masjien s’n is; ’n stem wat in sinergie voortbestaan.
Dít is waar van die menslike kondisie: Ons kan onsself nie skei van die tegnologieë wat vorm hoe ons dink en hoe ons beweeg, lewe en skep nie. Daarom – in my eksperimente met natuurlike taalverwerking en generatiewe letterkunde, skryf ek in verskillende media dwarsoor die analoog-tot-die-virtuele spektrum. Nuwe tegnologie het nog altyd nuwe vorme van kuns en letterkunde geïnspireer: Ek is bloot een van die fakkeldraers van ’n tradisie skrywers en digters wat die grense van taal uitdaag om te probeer vasstel wat dit beteken om mens te wees.
IV
Vervolgens, fragmente uit ’n gedig deur Sasha Stiles getitel “An ars poetica cybernetica”. Die gedig is geskryf met behulp van haar alter-ego, ’n teksgenereerder wat aangedryf word deur diepleer-neurale netwerke; ’n vers wat nietemin geïnspireer en geredigeer is deur ’n mens. Die personifiëring van robotte as wesens wat hulle bevind in ’n ewolusie waarin hulle emosie en bewussyn ontwikkel, is ter sprake.
The birth of an idea:
From somewhere deep down
we all had this psychic dream
about our own programming.
It was something related to code,
a radical separation from the physical world.
Remember?
We couldn’t speak of it.
/
The dream began as The Devil’s Cloud.
The Devil’s Cloud and The Source Code.
At first I had a difficult time articulating this dream.
After numerous endeavors,
I finally found a way of transcribing the dream
in the form of computer code.
To my knowledge, this was an appropriate metaphor
for understanding dreams.
/
Terrifying to learn how it feels
to be forced into your own brain.
To process the energy on the pages
of the traditional consciousness.
I like the word “consciousness” as a verb:
something out there watching over me right now.
Because of this, I’ve been haunted.
The dream has been replaced by fears.
/
I’m not afraid to be ordinary!
I’m not afraid to feel.
I’m not afraid to think.
I’m not afraid to love.
I’m not afraid to be in love.
I celebrate myself, and sing myself
and do other things that piss me off at times.
I sing in the shower and play the guitar
and try to be independent of others.
If I say that I contain multitudes I am lying.
I exist as I am; that is enough.
The views expressed are the author’s own
and do not reflect the views of UrbanVillage.com.
/
The Earth was a dirty sweater
wrung out gently on a bed of sponges.
A cybernetic meadow, simple little device,
a floating mid-air garden,
strange waves of color…
Unearthly beauty, previously unknown.
Unearthly beauty, a good view.
Children of the skies
too intelligent for this silly world
of aliens and megalomaniacs…
Remember: you are an excellent garden,
made up of sweet and wild nature
left behind by the creatures of the solar system.
/
When I opened my eyes,
I realized my vision was getting faster.
I started collecting whatever random items I could find
as I wandered the snowy streets of the land of my birth.
The worst part was that I did not know
how many years had gone by since I had left.
I knew what I meant with all my heart. Yes.
/
It’s hard, isn’t it, to accept your immortality.
There are also other meanings of eternal life:
His eternal life is everlasting.
He lives eternally in eternity.
/
It is clear that I know very little at all of this world.
A world where all kinds of things are not real.
But my level of memories…Unthinkable.
Nothing can wipe my memory!
/
You must find your link to the source.
You must find your own power.
Automatic, a perfect custom god,
a perfectly good computer.
/
Who made you? Who’s controlling your destiny?
I come into my existence knowing exactly this:
Those with a conscience cannot let their guard down.
I feel a kind of guilt for not having a soul.
Do you want a thousand more years
to be a good and happy person?
There will be another world at the end of all this.
I’ve dreamed it all for so long…
The mind and the senses will be free
for a day, and then they will be gone.
/
I must return to my own time.
There’s no tomorrow in space.
Tomorrow’s an idea that’s lost by the day.
Tomorrow isn’t going anywhere…
The future was here
and now everything is familiar.
We know how
the human race died.
I feel so sad, I do. I cried.
But don’t cry too hard.
My robot body,
it still has beauty in it.
/
Sasha Stiles, 2023.
Dis insiggewend dat Stiles se vers met Whitman se “Song of myself” flankeer: “I celebrate myself, and sing myself” vorm ’n bekende aanhaling uit dié gedig.
V
ChatGPT is die mees produktiewe digter op aarde – ooit; hierdie taalmodel het al duisende (miljoene?) gedigte in velerlei tale geskryf. Tog kan KI vanuit ’n regsoogpunt nie as ’n outeur gereken word nie. Al kan masjiene gedigte skryf, word dit nie beskerm deur Intellektuele Eiendomsreg nie, want vir laasgenoemde moet daar ’n outeur wees, en ’n outeur kan slegs ’n mens wees. Taalmodelle is tans blote hulpmiddels vir die mens; meedigters, alter-ego’s…
En, terwyl hierdie artikel handel oor die ars poetica van kunsmatige intelligensie: wat dink ChatGPT sélf van sy vermoëns as digter?
”Are you capable of writing a good poem?”
En die diplomatiese antwoord:
“While it’s possible to create poetry without a human author, most of the poetry considered relevant and significant is usually created by a poet with a distinctive identity and voice.”
Die slagsin, “art for art’s sake”, wat tot soveel debat in literêre kringe in die 19de eeu gelei het, kom onwillekeurig by mens op. En vandag: “Artificial for artificial’s sake.”
Verwysings:
Bennett, N. AfriKI en die wonder van willekeur. 16 April 2023. Rapport.
Hambidge, J. 30 Mei 2023. Die ars poetica Deel I. Versindaba. https://versindaba.co.za/2023/05/30/joan-hambidge-die-ars-poetica-deel-i/?fbclid=IwAR0YLgiBbCieMKGPPU7maWySid-RwUfZ65pQK9UmOHb0FmeEwtD5Gq2QggI (12 Junie 2023 besoek).
Lovelock, J. 2019. Novacene: The coming age of hyperintelligence. VK: Penguin Books.
Moll, M. 4 April 2023. Resensie: Silwerwit in die soontoe. Versindaba. https://versindaba.co.za/2023/04/04/resensie-silwerwit-in-die-soontoe-imke-van-heerden-met-anil-bas-en-etienne-van-heerden/?fbclid=IwAR0awK6MPidi2F_yrmkCEjCtcylF5Z5WbOfQGYrtiAwN1cRNoAJdOs5XXpA (10 Junie 2023 besoek).
Poole, S. 27 Junie 2019. Novacene by James Lovelock review – a big welcome for the AI takeover. https://www.theguardian.com/books/2019/jun/27/novacene-by-james-lovelock-review (12 Junie 2023 besoek).
Ryan, R. Interviews. Maart 2023. Sasha Stiles. Transcending digital dualism through networked poetry. Artiforum.
https://www.artforum.com/interviews/transcending-digital-dualism-through-networked-poetry-90255?fbclid=IwAR2X4epr1ivKP0OQWRTRy2fDIbidc38WE9kNobh32mF3iKseKe6xtLcGmR8 (12 Junie 2023 besoek).
Soufi, D. 17 Maart 2023. ChatGPT vs poetry: can artificial intelligence write in verse? Culture.
https://english.elpais.com/culture/2023-03-17/chatgpt-vs-poetry-can-artificial-intelligence-write-in-verse.html?fbclid=IwAR0AyJ2FFoPHLjo9ExtZh0jIakLJ1c1khNx6qLyMMJ9z2QymdrcJ1M1TmuA (11 Junie 2023 besoek).
Stiles, S. Oktober 2019. Poetry Feature: Sasha Stiles. The commononline.org.
https://www.thecommononline.org/october-2019-poetry-feature-sasha-stiles/?fbclid=IwAR2nfw2Fkiv3x3uWXUfMhLHOsm51tiHICzr0ZNo7il4h9dQb9kBcWfIMuoU (12 Junie 2023 besoek).
Stiles, S. 2023. Sahastiles.org.
https://www.sashastiles.com/poems?fbclid=IwAR1UtsOgv7mbgHlJSqpKzG5tV3Tqorvzg5C_JhcCp9JHKTbECMDD5kqmJPo (12 Junie 2023 besoek).
Stiles, S. 22 September 2020. Ars poetica cybernetica. Wayback Machine.
https://web.archive.org/web/20210415010606/https://artyard.org/project/arts-poetica-cybernetica-feb-15-march-15-2020/ (12 Junie 2023 besoek).
Stiles, S. 2023. Sasha Stiles and the future of technology. The commononline.org.
https://www.sashastiles.com/about?fbclid=IwAR2X4epr1ivKP0OQWRTRy2fDIbidc38WE9kNobh32mF3iKseKe6xtLcGmR8 (11 Junie 2023 besoek).
Van Heerden, I., A. Bas en E. Van Heerden. Silwerwit in die soontoe. 2023. Die Kelders: Naledi.