“Ik ben een lezer met de buien van geestdrift en verontwaardiging van een lezer; ik ben geen voorlichter, en ik zou het niet willen zijn.” – du Perron
Versindaba publiceert onregelmatig het ‘Cahier van een lezer’. Op de letterkundige brug tussen Zuid-Afrika en de Lage Landen deel ik parafernalia in de geest van de gelijknamige kleinschalige boekprojecten van de Nederlandse schrijver E. du Perron. Het Cahier, waarvan later een boekpublicatie verschijnt bij Naledi, is een neerslag van leeservaringen op het gebied van Nederlandse en Zuid-Afrikaanse letteren.
#15
Vers van de pers. Bibliofiele snuisterijen op het Vrystaat Kunstefees
Het kan interessant zijn verslag uit te brengen voor lezers in de Lage Landen en in Zuid-Afrika over reilen en zeilen van het boekbedrijf in het Afrikaans. Het standpunt van de “binnenwaartse buitenstaander” tracht iets toe te voegen aan de literatuurkritiek in het taalgebied: afstand creëert immers perspectief. In Zuid-Afrika zijn de vele literaire festivals en kunstenfeesten publieke gelegenheden om recente boeken te ontdekken en schrijvers en uitgevers te ontmoeten én aan het woord te horen. Het aanbod van literatuur in boekhandels is daarentegen relatief beperkt. Er zijn ook steeds minder boekwinkels waar de geïnteresseerde lezer romans of poëziebundels vindt die hij of zij niet echt zoekt. Er is niets avontuurlijker dan tussen alfabetisch gerangschikte boekenkasten te snuisteren, titels uit de rekken te nemen en een paar ogenblikken te grasduinen in een boek waarvoor de lezer misschien niét naar de boekhandel is gestapt. Protea Boekhuis heeft vorig jaar enkele vestigingen gesloten van zijn Protea Boekwinkel, zoals in Stellenbosch waar ik vele jaren bij iedere passage halt hield en stapels boeken aanschafte die ik eigenlijk niet doelgericht zocht maar er wel mocht vinden. Naar verluidt verkopen academische publicaties voor geen meter. Ze zijn bijgevolg een belangrijke bron van inkomsten die de uitgeverijen moeten derven. Thans wordt al langer overgeschakeld naar online bestellingen. Voor een bibliofiele aanhanger van het principe van de serendipiteit betekent de boekhandel op het digitale platform een aderlating. De ouderwetse boekwinkel, almaar minder economisch rendabel maar een onvervangbaar socio-cultureel instituut, is een oord voor ontdekkingen.
Recente boeken in fondsen van Zuid-Afrikaanse uitgeverijen
Het is goed in de marge van een literatuurfeest de “Boeke-oase” te betreden – op het Vrystaat Kunstefees is het de naam van de ATKV-ontmoetingsplek en gelokaliseerd in de Eeufeessaal waar Exclusive Books een boekenstand opbouwde – om er zich te kunnen vergewissen van een verzameling drukinkt-verse boektitels die er voor de passant te koop wordt aangeboden. Ik kon de afgelopen dagen in Bloemfontein weer het in Zuid-Afrika zeldzamer wordend genoegen smaken om een paar Afrikaanse uitgaven te verkennen en een stapel met nieuwe boeken mee te nemen naar huis. Ik ben zeer onder de indruk van de tweede bundel Ontaard (Tafelberg) van Pieter Odendaal en ontdekte er het debuut Soe rond ommie bos (Protea Boekhuis, 2021) van Veronique Bianca Jephtas, wier in het Kaaps gebrachte theatermonoloog in een regie van Tinarie van Wyk Loots My kroon se krank is opgevoerd in Bloem. Ook in Europa moeten we die verpletterende en bijzonder confronterende theatermonoloog laten opvoeren. De toneeltekst schreef de auteur samen met Lynthia Julius, de schrijver van Uit die kroes (Kwela, 2020).
Wat is mij de voorbije dagen voorts opgevallen, uitgaven waaraan ik voor een Afrikaans en Nederlands lezerspubliek aandacht wil besteden? Ik mocht romans vinden van Francois Smith en het pas verschenen Decima (Penguin Random House South Africa, 2023) van Eben Venter, het memoir Onder ’n bloedmooi hemel. Liefde en geweld in Suid-Afrika van Annemarié van Niekerk (Tafelberg, 2023; eerst in het Nederlands bij Atlas-Contact verschenen als Om het hart terug te vinden), de roman Sluitstuk van Johann Rossouw en bijvoorbeeld de fraai uitgegeven jongste poëziebundel Vyf kleur blou (Naledi, 2023) van Hein Viljoen (naast het vorige dichtwerk Brisant), of Klinkklaar (Protea Boekhuis, 2021) van Daniel Hugo, en nog wel zowat. Of interessante non-fictie, zoals de veelbesproken dubbelbiografie Winnie & Nelson. Portrait of a Marriage (Jonathan Ball Publishers, 2023) van Jonny Steinberg en de handelsuitgave van het proefschrift van Charl-Pierre Naudé met als titel In die rede geval (Naledi, 2023). Eveneens huldigingsbundels, zoals de monografieën over Etienne Leroux en Reza de Wet kon ik er vinden, maar niet de hele collectie die de Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns nu al enkele jaren initieert en waarvan uitgaven in verschillende uitgeverijfondsen verschijnen. Het deel over Petra Müller zocht ik maar kon niet vinden. Het festival kwam een paar weken te vroeg voor het deel over Marlene van Niekerk (Die tempteerbare oog, red. Marius Crous, Naledi, 2023). Johan Coetzee van Naledi is zo vriendelijk mij binnenkort een stapel met recente uitgaven te bezorgen. Zelfs van Antjie Krog kon ik er twee mij onbekende kinderboeken aantreffen. Ik zag titels van Rudi van Rensburg, Jan van Tonder en (her)uitgaven van Karel Schoeman. Maar, zo vroeg ik mij struinend langs de boekenplanken en uitstallingen af: waar zijn Kompoun van Ronelda S. Kamfer, dichtbundels van Ashwin Arendse, Lynthia Julius, Ryan Pedro en Jolyn Phillips, de novellen en romans van Chase Rhys en Olivia M. Coetzee? Of de boeken van Breyten Breytenbach en zo vele andere coryfeeën van de Afrikaanse letterkunde. Het aanbod dat ik er aantrof, is allesbehalve representatief voor de recente literatuur van het Afrikaans met aandacht voor alle taalvariëteiten. Ik zal dus elders op zoek moeten gaan naar dichtbundels en romans die wel op mijn verlanglijstje staan. Maar het was toch verrijkend uitgaven te mogen ontdekken van relatief jonge uitgeverijen zoals Imprimatur, met name Piaf & Brel. Luisterryk! (samenstelling en vertaling Naómi Morgan en Bernard Odendaal, 2023) met verzamelde vertalingen van Franse liedteksten van Édith Piaf en Jacques Brel. Alle vermelde uitgeverijen ondernemen interessante boekprojecten die onze aandacht verdienen. Maar er is dus méér.
Intercultureel en inclusief gesprek over literatuur in Afrikaans en Nederlands
De zogenaamde “Boeke-oase” leverde onverwachte vondsten op. Tezelfdertijd bleef de belangstellende in de Afrikaanse letteren op zijn honger. De boekuitstalling is beperkt, vooral gelet op het publiek dat er gedurende een feestweek langsloopt. Dat is toch een potentieel publiek voor de aankoop van Afrikaanstalige uitgaven. Het aanbod kan ook veel inclusiever. Er verschijnt heus wel wat méér – recente uitgaven – dan de opgebouwde boekenstand liet zien. Desondanks mocht ik in Bloemfontein, met de vele lezingen en boekvoorstellingen, schrijvers en nieuwe titels ontdekken. Mijn suggestie ten aanzien van de organisatoren van het festival is voor een volgende editie Nederlandse en Vlaamse schrijvers uit te nodigen. Zoals in 2019, toen Saskia de Coster, Mira Feticu, Annelies Verbeke en Wytske Versteeg er te gast waren. Naast een delegatie met Canadese auteurs, op instigatie van de Canadees-Zuid-Afrikaanse schrijver Klara du Plessis. Het is raadzaam de contacten die toen zijn tot stand gebracht te revitaliseren en bijvoorbeeld met de financiële ondersteuning van de letterenfondsen in de Lage Landen en van de Nederlandse en Belgische ambassade interessante literaire auteurs uit te nodigen. Indien ik al een suggestie mag formuleren. Op mijn namenlijstje staan onder anderen de Nederlandse schrijvers Alara Adilow, Simone Atangana Bekono, Raoul de Jong, Radna Fabias, Babeth Fonchie Fotchind, Babs Gons en Nisrine Mbarki. Keuze genoeg te over: zo veel dichterstalent in het Nederlands, maar dus ook in Afrikaans. Alleen merken we daar zo weinig van op een Kunstefees zoals in Bloemfontein. Ook klimaatdichters uit de Lage Landen (Moya de Feyter, Sara Eelen e.a., zie: https://www.klimaatdichters.org/wie) kunnen een platform krijgen op Zuid-Afrikaanse literatuurfeesten, ook gelet op de samenwerking met Zuid-Afrikaanse auteurs zoals Pieter Odendaal, Susan en Carien Smith. De internationale samenwerking kan ertoe bijdragen dat een kunstenfeest zoals in de Vrystaat ook in Europa aandacht krijgt, dat Afrikaanstalige schrijvers in de Lage Landen worden opgepikt en worden uitgenodigd, én dat de Zuid-Afrikaanse bezoeker in Bloemfontein en elders een meer inclusief beeld krijgt van hedendaagse Nederlandstalige literatuur. Die literatuur is zelfs meertalig – is dit nog Nederlandse literatuur, én vooral: wat doét het er toe – en vooral multicultureel en bijzonder divers. Recent publiceerde ik hierover op Voertaal ter gelegenheid van de Winterskool bij de Universiteit van die Vrystaat: https://voertaal.nu/winterskool-neerlandistiek-2023-in-bloemfontein/. Precies zoals de Afrikaanse literatuur vandaag is die literatuurproductie veelstemmig en pluricultureel. Ik heb er maar een heel beperkt beeld van gezien in de Vrystaat.
Indien ik mij nog een andere suggestie mag veroorloven: is het haalbaar een boekenfestival te organiseren, zoals in de Vrystaat of elders, waar de meeste Zuid-Afrikaanse uitgeverijen – laat ik zeggen de uitgeverijen die interessant werk uitgeven in Afrikaans en die hier worden vermeld – hun aanbod presenteren? Misschien gebeurt dat wel degelijk op het Woordfees in Stellenbosch. Het aanbod van Exclusive Books in de nogal ambitieus aangeduide “boeke-oase” is nogal random. De boekenproductie in Afrikaans laat een rijkere waaier zien van literaire teksten, waarvan maar een fractie zichtbaar was in Bloemfontein. Ik weet dat boeken vandaag online worden besteld en dat de internetboekhandel en koerierdiensten ervoor zorgen dat het bestelde boek binnen de paar dagen zijn bestemmeling bereikt. Lezers willen ook graag snuisteren en boeken vastnemen, erin bladeren, ruiken en proeven, en dus een indruk krijgen. In de virtuele ruimte is dat allemaal een pak lastiger.
Pretoria
Veel dank, Bernard, voor jouw inzichten. Ik heb van uitgeverijen zoals Imprimatvr en Naledi inderdaad interessante nieuwe boekuitgaven mogen ontdekken. Deze “nisuitgewers” in Afrikaans zijn met waardevolle projecten bezig. In een gesprek met Johann Rossouw na afloop van de Karel Schoeman Gedenklesing stelde ik voor dat Maritsa Barlow voor de komende edities van het Litfeesprogram met mij contact opneemt zodat in de toekomst weer Nederlandse en Vlaamse auteurs worden uitgenodigd. Gesprekken over de literatuur van het Afrikaans en het Nederlands kunnen op een kunstefees zoals in de Vrystaat een belangrijk publiek forum krijgen. Zoals in het verleden het geval was.
Suggesties vir die toekoms, Yves, wat na my mening graag deur die organiseerders van die Literatuurfees-been van die Vrystaat Kunstefees in gedagte gehou sal word. Dankie daarvoor!
Die raamwerk waarbinne vanjaar se Litfeesprogram en die daarby aansluitende Boeke-Oase-aanbod benader is, was dié van ʼn toegespitste skouer-aan-die-wiel-sittery nadat die kunstefeeswa in die drif van die COVID-inperkingsjare vasgeval het – as ek idiome uit Erik Holm se fassinerende boek oor “Die ossewa en sy spore”, een wat juis op die afgelope Litfeesprogram ʼn bekendstellingsbeurt gekry het, mag leen!
Die feesprogramaanbod is doelbewus ietwat afgeskaal, dit wil sê in vergelyking met feesprogramme van vóór die pandemietyd, naamlik met afstemming op wat as die ondersteunerskern van die Vrystaat Kunstefees gereken word. En dit het vrugte afgewerp. Ek lees in vandag se “Die Burger” dat Elretha Britz berig meer as 100 000 feesgangers het opgedaag op die kampus van die Universiteit van die Vrystaat, asook dat meer as 70% van die produksies vol sale gelok het.
Ook wat die Litfeesprogram betref was die genoemde benadering geslaagd. Die aanbod in die Boeke-Oase het oorwegend aansluiting gesoek by die werke, skrywers en uitgewers wat op die boekegesprekverhoog verteenwoordig was. Exclusive Books, wat die boekverkope gehanteer het, het ten slotte kon getuig dat die verkoopsyfers aansienlik sterker was as tydens die eerste post-COVID-fees van verlede jaar. Van ʼn hele paar boeke moes hulle selfs inderhaas bykomende voorraad aanvra. Ook uitgewers, waaronder Afrikaanse nisuitgewers soos Naledi, Imprimatvr en Turksvy, kon hulle tevredenheid uitspreek oor die blootstelling wat hulle boeke op die gespreksverhoog gekry het én oor die verkope van boeke wat by hulle uitgegee is.
Daar kan dus met verwagting uitgesien word na toekomstige kunstefeeste in Bloemfontein. En sodoende na moontlike verryking van die boeke- en boekgespreksaanbod in die koerse wat Yves hierbo aandui.