Die landskap-gedig is altyd ‘n representasie van die digter se innerlike belewenis van ‘n plek. Terselfdertyd kan dit ars poëties of selfs polities wees.
Toon van den Heever se “In die Hoëveld” is ‘n klassieke landskapvers:
In die Hoëveld, waar dit oop is en die hemel wyd daarbo,
Waar kuddes waaigras huppel oor die veld,
Waar ‘n mens nog vry kan asemhaal en aan ‘n God kan glo,
Staan my huisie, wat ek moes verlaat vir geld.
En as ek in die gange van die myn hier sit en droom
Van die winde op die Hoëveld, ruim en vry,
Dan hoor ek die geklinkel van my spore, saal en toom,
Sawens as ek bees- of skaap-toe ry.
Op die Hoëveld, waar dit wyd is, waar jy baie ver kan sien,
(Die ylblou bring ‘n knop dan in jou keel)
Staan my huisie nog en wag vir my, wag al ‘n jaar of tien,
Waar die bokkies op die lei-grafstene speel.
Maar as die tering kwaai word en ek hoor die laaste fluit,
Dan sweef ek na die Hoëveld op die wind
En soek dan in die maanlig al die mooiste plekkies uit
Waar ek kleiosse gemaak het as ‘n kind.
(In Opperman se Groot Verseboek, 98).
Hier het ons ‘n herinneringsgedig en ‘n verlange terug na die ongerepte ruimte. Die spreker moes die platteland verlaat om in ‘n myn te gaan werk. Hy het tering en die laaste strofe aktiveer dat hy moontlik sterwend is met die verwysing na die lei-grafstene. Alleen in herinnering keer hy terug en sal nadoods terugsweef. ‘n Ruimte waar mense vry kan asemhaal en dus nie tering het nie.
II
Die bekende literator en skrywer Heilna du Plooy het in 1986 Verhaalteorie in die twintigste eeu gepubliseer. In 1997 verskyn Die donker is nooit leeg nie en in 2002 In die landskap ingelyf. In 2014 was daar Die stilte opgeskort en Die taal van been (‘n roman). Gespreksgenoot met briewe van én vir Elize Botha het in 2013 verskyn en sy was die samesteller van Nuwe stemme 5 saam met die digter Loftus Marais. Sy is vertaler van Eddy van Vliet en Willem van Toorn se werk. Eersgenoemde in 1998 as ‘n Pleidooi vir die poësie en laasgenoemde in 2013 as Paaie vir die deurtog.
Sopas verskyn haar vierde bundel Getye van tyd by Imprimatvr.
Tyd word hier verbind aan die see, die plek van herkoms, die land en die wind as maniere waarop die digter probeer besin oor haar lewe as digter, vertaler én skilder.
Hierom is daar ook ‘n afdeling wat stillewe heet met ‘n pragtige omslag van die see.
Die bundel werk met stiltes en beweging.
Die bundel ondersoek die betekenis van taal op verskillende vlakke. Selfs die taal van die see:
Seetaal
daar moet oerwoorde wees
om oor die see te praat
woorde wat van baie ver af droom
soos lang riviere wat oor kontinente stroom
(11)
Besluit
daar moet altyd nuwe woorde wees
om oor ’n lewe te kan praat
soos die bergspruit altyd nuwe druppels afstuur
oor die landskap deur die land
tot by die droomwaters van die see
(72)
Soos by Toon van den Heever vind ons ‘n spanning tussen die harde werklikheid en die droom.
III
In Snel grys fantoom dekonstrueer Johann de Lange die landskap-gedig. Dit word ‘n boomdiagram en taalkunde-in-aksie. Die ganse landskap word ‘n singende boomdiagram.
-skap
Droommaklik is dit om te verkies:
die lumineuse maan in ‘n visdam,
die stil poel, die ingeskapenheid
van weerkaatsings, of die rimpeling
waarmee woorde uitstring
en vervaag, die water ‘n grys
lispelende tong. Maar ek kies
die krysende papegaai wat rooi kras,
die swart luiperd wat geel oë
in die water sit sodat dit gloei,
die skel visarend wat laag swiep
en duik, die waterspieël
klinkend breek, die ganse landskap
meteens ‘n singende boomdiagram.
(40)
So lees ek die gedig:
-skap
Droommaklik is dit om te verkies:
die lumineuse maan in ‘n visdam, die maan wat gesien word in die visdam (weerkaatsing)
die stil poel, die ingeskapenheid
van weerkaatsings, of die rimpeling
waarmee woorde uitstring uitstring sluit met boomdiagram/ rimpeling (assosiasies vir die
en vervaag, die water ‘n grys digter wat na beelde soek)
lispelende tong. Maar ek kies die water word ‘n taal wat aansluit by die boomdiagram
die krysende papegaai wat rooi kras,
die swart luiperd wat geel oë die papegaai verwys implisiet na Ingrid Jonker / eggo’s
in die water sit sodat dit gloei, die swart luiperd betrek Van Wyk Louw
die skel visarend wat laag swiep die visarend breek die waterspieël
en duik, die waterspieël
klinkend breek, die ganse landskap
meteens ‘n singende boomdiagram. die landskap is singende boomdiagram wys op die ontginning
van klanksisteme
-skap is landskap; -skap is ook vriendskap. Die digkuns as ‘n intieme vriendskap.
Louw se gedig “Die swart luiperd” kan hier gelees word:
http://whitelion-orion.blogspot.com/2013/10/die-swart-luiperd-poem-by-np-van-wyk.html Besoek 22 Oktober 2023
…
‘n wêreld het in my verstar:
plant, dier en mens – in diep swart glas
waar alles enkeld en ontwar
maar klein en mateloos glansend was –
geen ding is duister, maar hy glans
of hou sy skittering ingesluit,
en niks is dood, en alles dans
en reik na naamlose dinge uit.
(1942)
Die boomdiagram as taalkundige konsep, maar ook ‘n weergawe van hiërargieë. ‘n Konsep wat die digter verder uitwerk in Die algebra van nood.
IV
By Antjie Krog in Plunder word die landskap in “die sigbaarmaking van allerlei strooptogte” (38–40) , ‘n ars poëtika:
as digter is my wese dié van ’n Kolonis
ek val ander se werk binne
ek ossilleer van ekstase, bewondering
verander, teken op, neem klein aandenkinkies
want die tekste gryp my aan, landskappe tuimel
kom ek af op ’n beeld, ’n ongerepte kloof
ontdek ek ’n verblindende berg
dan omhels ek, verorber, stroop
en stop my kop vol, my onderbewussyn
die oorloop verdwyn in notaboeke
want alles wat gesê word is al gesê
is al voorheen oor en oor nooit só gesê
ek probeer byhou om bronne en oorsprong op te spoor
maar uiteindelik word die hele kelderkaboedel
kollektief verslinde buit
pluiings vir die verrinneweerde liggaam van latenstyd.
(39)
Die gedig is ook ‘n politieke vers, testament, sélfs ‘n afskeid van die lewe: ‘n verweerskrif.
Pluiings word via google plug ins. Dit beteken egter flenters.
*
die dood het stadig opgestaan
en homself voorgestel
ek ontvang hom soos ‘n eregas
(40)
*
Krog het vele landskapverse geskryf en hierdie gedig verwys terug na vele gedigte oor die Vrystaat.
En kelderkaboedel aktiveer die Jungiaanse kollektiewe onbewuste met die digter wat soos ‘n kolonis oorneem én beset. Latenstyd impliseer laat werk. Die digter wat besig is met ‘n bestekopname.
Neruda se siening is uiters tersaaklik: daar is geen digters nie; net ‘n digkuns.
Joan Hambidge
Oktober 2023
Bronne:
De Lange, Johann. 1986. Snel grys fantoom. Kaapstad: Human & Rousseau.
-Die algebra van nood. Kaapstad: Human & Rousseau.
Du Plooy, Heilna. 2023. Getye van Tyd. Pretoria: Imprimatvr.
Krog, Antjie. 2022. Plunder. Kaapstad: Human & Rousseau.
Van den Heever, Toon. 1939/ 1961. Eugène en ander gedigte. Pretoria: J.L. van Schaik Bpk.
Landskap
In die Hoëveld van ons jeug skyn die helder son:
daardie strale lewegewend oor die groen natuur
met veryste waterdruppels in winters tog verduur;
steeds daardie sonwarmte nog in my Standerton.
© Joan Hambidge