Yves T’Sjoen / Alwyn Roux. Bruggenhoofden

 

 

BRUGGENHOOFDEN. Aanzetten voor een literaire contactgeschiedenis van Afrikaans en Nederlands

Repliek I & II. Trajectgeschiedenissen van literaire schrijvers

In de reeks Brief en repliek op Voertaal (10 afleveringen, 21 februari-15 mei 2025) formuleerden Alwyn Roux en ik de voorbije maanden theoretische en methodologische uitgangspunten voor het ontwerp van een contactgeschiedenis tussen de literatuursystemen van het Afrikaans en het Nederlands. De focus van het onderzoeksproject is niet zozeer de studie van de dynamiek van een literaire cultuur in een enkele taal, maar dus op intertalige en cross-culturele literaire gesprekken en interacties. Hierbij wordt bijvoorbeeld aandacht besteed aan de bemiddeling door vertalingen en (de subsidiepolitiek van) letterenfondsen, internationale culturele netwerken, de rol van uitgeverijen, internetsites en tijdschriften. Velerlei handelingen, actoren en instanties dragen bij aan een representatiegeschiedenis van literaire teksten in een ander taalgebied. In een transsystemische contactgeschiedenis krijgen mediatoren  hoe dan ook meer aandacht dan in een klassieke literatuurgeschiedenis.

Er is doelbewust gekozen voor de neutrale term contact: hij duidt op een veelheid aan interacties tussen literaturen in verschillende talen, gesprekken over literatuur in uiteenlopende culturele tradities en in diverse maatschappelijke en politieke contexten. De term impliceert tegelijk een niet-hiërarchische verhouding tussen taalsystemen. Het gaat over de uitruil van teksten en esthetische opvattingen, een complex van convergenties en divergenties. Er is voor geopteerd om in het eerste deel van onze briefwisseling, uiteindelijk resulterend in het werkschrift Repliek I. Trajecten van Zuid-Afrikaanse schrijvers in het Nederlands (2026), de cultuurtransmissie te documenteren van literaire teksten in het Afrikaans: van zuidelijk Afrika (dus ook Namibië) naar de Lage Landen. Met dit doel voor ogen is een selectie gemaakt van literaire auteurs en teksten. Werk van Zuid-Afrikaanse Afrikaanstalige auteurs zoals Breyten Breytenbach, Elisabeth Eybers, Ingrid Jonker, Antjie Krog, NP van Wyk Louw, Adam Small, Ernst van Heerden en Marlene van Niekerk, en in de actuele Zuid-Afrikaanse literatuur lyriek van jongere schrijvers in (variëteiten van) het Afrikaans (Tom Dreyer, Lynthia Julius, Ronelda Kamfer, Danie Marais, Pieter Odendaal, Klara du Plessis en Bibi Slippers), legt particuliere transnationale trajecten af naar het Nederlands, soms door aanwezigheid in de Nederlandse literaire ruimte naar andere Europese talen, zoals Duits, Frans, Pools en Spaans.

Velerlei agenten en factoren spelen een rol in de bemiddeling en cultuurtransfers tussen talen. In onze uitgewisselde openbare brieven komen sleutelfiguren aan bod, literaire actoren met een mediërende functie. Literaire spelers en instituties die een sleutelpositie innemen, zoals vertalers, tijdschriftredacteurs, lectoren, ook uitgevers en literaire subsidiënten, krijgen dus uitzonderlijk veel aandacht. We ambiëren een literatuurgeschiedenis vanuit het standpunt van de cultuurbemiddelaar die diverse gestalten heeft en handelingen onderneemt. In vergelijking met de klassieke (twintigste-eeuwse) literatuurgeschiedenissen, waarin toch vooral teksten, auteurs en genres in de schijnwerper staan, wordt hier geopteerd voor een ander perspectief.

Voor onze epistolaire reeks is onder meer sterk gefocust op canonieke schrijvers in Zuid-Afrika en voorts het recent door Alfred Schaffer samengestelde themanummer ‘“O se boloke/Bescherm ons”. Stemmen uit Zuid-Afrika’ van DWB (2024, nummer 4). In Repliek I komt trouwens ook een beschouwing voor over de intercontinentaal bemiddelende rol van Schaffer tussen diverse culturen, dat wil zeggen Nederland, Zuid-Afrika, Aruba en Sint-Maarten. Schaffer is een actueel voorbeeld van een bijzondere sleutelspeler in de trajectgeschiedenis tussen Afrikaanse en Nederlandstalige literatuur.

Onze gedachtewisseling leidt uiteindelijk tot een verzameling van gevalstudies, zoals eerder ondernomen in de academische opstellenbundels Over grenzen/Oor grense (red. R. Foster, Y. T’Sjoen en T. Vaessens, 2009) en Toenadering (red. R. Foster en Y. T’Sjoen, 2012). Er is natuurlijk al meer deelonderzoek ondernomen, maar aan een synthese van dergelijke studies zijn we nog niet toegekomen Het fundamenteel vergelijkend onderzoek zal de basis leggen voor een panorama met aandacht voor méér dan een eeuw van wisselwerking tussen Afrikaanse en Nederlandse literatuur.

In een tweede complementair werkschrift Repliek. Trajecten van Nederlandstalige schrijvers in het Afrikaans (2027) komen literair-culturele transfers in de andere taalrichting aan bod. Dat perspectief staat de komende maanden centraal in werksessies van het digitaal discussieplatform Samespraak en in een brievenserie die aan iedere bijeenkomst voorafgaat. De lezingen richten zich op de aanwezigheid van Nederlandse en Vlaamse, ook Caribische en Indonesische schrijvers, in het Afrikaans. We bestuderen hoe het werk kritisch is onthaald in Zuid-Afrika, hoe vertalingen hebben bijgedragen aan de publieke bekendheid van deze auteurs in een ander literatuursysteem (in zuidelijk Afrika). Hiervoor worden bijvoorbeeld ook optredens op literaire en kunstenfestivals of de studie van het werk aan Zuid-Afrikaanse universiteiten en de Universiteit van Namibië bekeken (d.w.z. de leeslijsten die studenten bespreken en literaire werken die op school en in universitaire colleges aan bod komen).

Met deze kritische reflecties op het gebied van de transnationale letterkunde en de beeldvorming van schrijvers en teksten in een andere cultuur wordt een tweede brievenverzameling gepresenteerd waarover op Samespraak gesprekken zullen plaatsvinden. Aan de hand van concrete gevalstudies, waarvoor de bio- en bibliografische krijtlijnen vooraf worden uitgetekend, worden aanzetten geleverd voor de voorgenomen literaire contactgeschiedenis. De uitgangspunten, de theoretische concepten en de onderzoeksvragen komen in het brievencorpus ter sprake dat eerder op Voertaal is gepubliceerd, alsook in het Woord vooraf van mijn binnenkort te verschijnen Twee overzijden. Literaire vraaggesprekken op de brug tussen Afrikaans en Nederlands (Academia Press, Gent, 2025). Voor dat boek heb ik de voorbije tijd vraaggesprekken gevoerd met de volgende auteurs, vertalers en uitgever: Benno Barnard, Simone Atangana Bekono, Zandra Bezuidenhout, Dominique Botha, Breyten Breytenbach, Robert Dorsman, Babs Gons, Stefan Hertmans, Peter Holvoet-Hanssen, Lynthia Julius, Antjie Krog, Tom Lanoye, Lisette Ma Neza, Danie Marais, Charl-Pierre Naudé, S.J. Naudé, Fanie Olivier, Jolyn Phillips, Alfred Schaffer, Riana Scheepers, Francois Smith, Nicol Stassen, Marlies Taljard, Marc Tritsmans, Miriam Van hee, Etienne van Heerden, Marlene van Niekerk, Eben Venter, Peter Verhelst, Gert Vlok Nel en Ingrid Winterbach. Het merendeel van de tweespraken is intussen gepresenteerd op Voertaal.

Vanaf september 2025 wordt op het forum Samespraak Repliek II. Trajecten van Nederlandstalige schrijvers in het Afrikaans voorbereid (te verschijnen: 2027). Op Voertaal verschijnen eerstdaags de aankondiging van de werksessies op Samespraak en de uitnodiging om met een casus bij te dragen aan het vergelijkende onderzoek. De tweede reeks ‘Brief en repliek’ zal zoals de vorige reeks verschijnen op Voertaal.

Satellietboek

Naast beide cahiers met de titel Repliek, respectievelijk over teksttrajecten en schrijversloopbanen vanuit het Afrikaans naar het Nederlands en dus ook in de andere taalrichting, plannen Alwyn Roux en ik een flankerend satellietboek met gesprekken met literaire actoren in Zuid-Afrika en in de Lage Landen. In mijn rubriek Cahier van een lezer op Versindaba zijn het voorbije jaar in totaal twintig vraaggesprekken gevoerd met diverse literaire agenten, dat wil zeggen Zuid-Afrikaanse schrijvers, vertalers en uitgevers. In alfabetische volgorde: Marni Bonthuys, Bibi Burger, Johan Coetzee, Joan Hambidge, Paul Kammies, Mercy Kannemeyer, Sonja Loots, Charl-Pierre Naudé, Bernard Odendaal, Pieter Odendaal, Klara du Plessis, Alwyn Roux, Ihette Senekal, Ilse van Staden, Marius Swart, Marlies Taljard, Eben Venter, Andries Visagie, Izak de Vries en Marita van der Vyver (zie hieronder). Aanvullend hebben wij de komende maanden gesprekken met literaire agenten die een bemiddelaarsrol vertolken in het gesprek tussen Afrikaans en Nederlands. De verzamelde vraaggesprekken met deze intermediairs, fundamenteel werkmateriaal voor een beschrijving van de actuele inter- en transculturele contactgeschiedenis, wordt in de marge van het tweedelige boek Repliek gepubliceerd in 2026.

In Cahier van een lezer op Versindaba (18 afleveringen) kwamen de volgende twintig actoren aan bod:

(https://versindaba.co.za/2024/09/10/yves-tsjoen-cahier-van-een-lezer-36-vraaggesprekken-met-literaire-agenten/, 10 september 2024)

 

Vraaggesprekken met cultuurbemiddelaars

Genodigden voor de publieke gesprekken op de brug van Afrikaans en Nederlands, die niet in Twee overzijden aan bod komen, zijn uitgevers, journalisten, vertalers, ook diplomatieke vertegenwoordigers, festivalorganisatoren en schrijvers. Op onze voorkeurslijst met namen van alles samen 20 genodigden staan onder anderen Eureka Barnard, Martjie Bosman, Johan Coetzee, Annelise de Vries, Izak de Vries, Willem de Vries, Louis Esterhuizen, Ingrid Glorie, Stefaan Goossens, Theo Kemp, Francois Lötter, Francine Maassen, Jan Mutton, Geraldine Reymenants, Jan van der Haar, Rob van der Veer, Nicolas Vandeviver, Menán van Heerden en Annemarié van Niekerk. De lijst wordt nog verder aangevuld. Op Versindaba verschijnt die reeks als een verlengstuk van mijn Cahier van een lezer.

Discussies met letterkundige academici

In een later stadium van het onderzoeksproject, dat fundamenten levert voor de panoramische literaire contactgeschiedenis, betrekken Alwyn Roux en ik letterkundige collega-academici werkzaam in zuidelijk Afrika en in Europa. Tot de collega’s die onze letterkundige gesprekspartners zijn behoren: Earl Basson, Marni Bonthuys, Bibi Burger, Willie Burger, Marni Bonthuys, Marius Crous, Ronel Foster, Reinhardt Fourie, Eep Franken, Jaap Goedegebuure, Joan Hambidge, Thys Human, Ena Jansen, Mercy Kannemeyer, Jerzy Koch, Sonja Loots, Tycho Maas, Renée Marais, Bernard Odendaal, Henning Pieterse, Alfred Schaffer, Francois Smith, Luan Staphorst, Marlies Taljard, Margriet van der Waal, Neil van Heerden, Phil van Schalkwyk, Steward van Wyk, Dorothea van Zyl, Wium van Zyl, Hein Viljoen, Louise Viljoen, Andries Visagie en Hein Willemse. De lijst met gespreksgenoten is niet exhaustief (voor een uitbreiding: zie het ledenbestand van de Afrikaanse Letterkunde Vereniging). Zij worden uitgenodigd voor een symposium waarvan de neerslag een wetenschappelijke gesprekkenreeks is op Voertaal. Er wordt in samenspraak overlegd over geschikte werkmethoden en bruikbare theoretische frames voor de veelomvattende en prismatisch opgevatte literaire contactgeschiedenis die ons voor ogen staat. Een literaire geschiedschrijving, ook en vooral in de ontwerpfase, kan alleen het resultaat zijn van teamwork en gedachtewisseling van literatuuronderzoekers.

 

Lewer kommentaar

Your email address will not be published. Required fields are marked *