“Ik ben een lezer met de buien van geestdrift en verontwaardiging van een lezer; ik ben geen voorlichter, en ik zou het niet willen zijn.” – du Perron
Versindaba publiceert onregelmatig het ‘Cahier van een lezer’. Op de letterkundige brug tussen Zuid-Afrika en de Lage Landen deel ik parafernalia in de geest van de gelijknamige kleinschalige boekprojecten van de Nederlandse schrijver E. du Perron. Het Cahier, waarvan later een boekpublicatie verschijnt bij Naledi, is een neerslag van leeservaringen op het gebied van Nederlandse en Zuid-Afrikaanse letteren.
#23 Literaire marktwaarde, cultureel prestige en het Afrikaanse uitgeverswezen
In de prachtige boekwinkel Kalk Bay Books zat ik het voorbije weekend te lezen in Why Read the Classics? (1991) van Italo Calvino. Uiteindelijk stapte ik naar buiten met The Last Gift (2011) van de Tanzaniaanse Nobelprijslaureaat Abdulrazak Gurnah en de recent verschenen Joburg-roman The Real North van Ivan Vladislavić, Zuid-Afrikaans auteur van Kroatische origine. Ik was bij het betreden van de handelszaak niet meteen op zoek naar specifiek die romans.
Een paar weken geleden was ik nog in Exclusive Books in George Mall met een ruim aanbod van Afrikaanse fictie en non-fictie. Ik was verheugd er de jongste uitgaven van onder meer Tafelberg, Human & Rousseau, Umuzi, Protea Boekhuis en Naledi aan te treffen en te kunnen grasduinen in recent verschenen Afrikaanse uitgaven van Charmaine Africa, Olivia M. Coetzee, Gaireyah Fredericks, Veronique Jephtas, Lynthia Julius, Chase Rhys en Nathan Trantraal. Voor titels van andere interessante schrijvers, waarnaar ik wel op zoek ben, bleef ik op mijn honger.
Struinen langs rekken en planken met boeken, strelen van omslagen, een strompelende gang en spiedende ongedurigheid, haperend aan uitgestalde titels: een bezoek aan de boekwinkel brengt nogal wat teweeg. Niet alleen de aantrekkelijke exposure van het aanbod kan de passant in verzoeking brengen. Ook de vondst van een titel die niet op de leeslijst staat, zie ik als bonus. Waar ik ook kom, steeds stap ik verwachtingsvol de plaatselijke boekenzaak binnen. Een roman reikt zich aan de lezer aan, zonder dat hij zich vóór het betreden van het pand zelfs bewust was van het bestaan, laat staan overwoog zich het boek aan te schaffen. Hoewel dezer dagen almaar meer boeken online worden besteld, blijf ik een verstokt adept van de boekhandel die met zoveel zorg en kundigheid wordt uitgebaat. Het is altijd weer uitkijken naar pas verschenen titels en al wat oudere uitgaven. De boekwinkel heeft als voordeel ten opzichte van zijn concurrenten, zoals Amazon en bol.com die alleen in de virtuele realiteit opereren, dat het boek tastbaar aanwezig is, in zijn esthetische uitvoering hunkert naar aandacht. Niet enkel de meerwaarde van de serendipiteit verantwoordt het betreden van een handelspand.
Een passage kan ook heel teleurstellend zijn, met name wanneer je het verhoopte boek helemaal niet vindt. Of het besef te weten dat een roman wel degelijk is uitgegeven, zelfs hier en daar wordt aangeprezen, maar niet (meer) verkrijgbaar is in de reguliere boekhandel. Online bestellingen zijn soms een zegen, een kostenbesparing voor de uitgeverij, maar zij kunnen ook een vloek zijn. Hoewel financieel en redactioneel is geïnvesteerd in de productie van de roman, blijft zo een boek tegen zijn eigen wil buiten beeld en de bezoeker op zijn honger. Misschien is het vandaag wat oudtijds, maar ik hou nu eenmaal van in het oog springende boekenruggen, de tafel waar in stapels nieuwe titels worden aangeprezen, het interieur van de winkel met leesfauteuils en gedempte muziek, het gesprek met de gepassioneerde boekhandelaar en zijn leessuggesties, de geur van papier en de omslagkleuren van de aanbieding.
Niet zozeer de kleine persoonlijke anekdotiek waarmee ik deze rubriek aanvang zal ik verder uitwerken. Vooreerst wil ik mijn liefdesverklaring aan de boekwinkel uitspreken, ook aan het antiquariaat, en frustraties delen van vergeefse zoektochten. In deze bijdrage wijd ik een paar bespiegelingen aan de beeldvorming van literatuur, in het bijzonder de rol van de uitgeverij in de receptie van literatuur, naast de manier waarop ook (internet)boekhandels, literatuurkritiek, literaire jury’s en prijzen, letterenfondsen, bibliotheken, literaire organisaties en festivals, en niet in het minst het (academisch) onderwijs beelden van literatuur produceren.
Niet alleen de vertegenwoordiging van het boek in de boekhandel maar ook het uitgeversfonds waar een boek verschijnt, heeft een impact op receptie(geschiedenis). In Zuid-Afrika verdwijnt schoorvoetend de klassieke boekwinkel, toe te schrijven aan stijgende exploitatiekosten, een hoe dan ook beperkte markt voor Afrikaanse literatuur en dus steeds grotere uitdagingen voor het bedrijfsbeleid. Vorig jaar sloot Protea Boekhuis de vesting in Stellenbosch – de boekwinkel waar ik in de loop der jaren vele boeken kocht en ter plekke mocht ontdekken. Naledi beraadt zich intussen over meer online bestelservice. Van beide uitgeverijen is het recente productieaanbod evenwel nog altijd beschikbaar bij Exclusive Books en andere boekhandelketens.
Complex van actoren en instanties
Het vertoog over literatuur wordt geregisseerd vanuit wisselende posities van agenten, met vanuit diachroon opzicht verschuivende literair-esthetische paradigma’s en strategieën. Uitspraken en handelingen, zoals bijvoorbeeld de uitgavenpolitiek, waarover in deze tweedelige bijdrage zo dadelijk méér, worden aangewend om het literair discours op een manier te bepalen. In de ontwikkeling van een literair landschap boeten spelers en instanties, zoals uitgeverijen en literaire magazines, aan belang in of ze winnen net aan betekenis. Spelers zijn daarenboven in hun agenda’s, posities en strategieën niet onveranderlijk. Daarenboven ziet landschap spelers verdwijnen en weer andere hun opwachting maken. Tendensen in de boekenmarkt zijn volatiel, de markt is in zijn constellatie wisselend, lezersverwachtingen ondergaan wijzigingen, de kritiek legt niet altijd dezelfde accenten, literatuuronderwijs en academisch letterkundig onderzoek zijn onderhevig aan fluctuaties en modes. Het literaire veld is een complex van actoren en instituties dat wordt bepaald door verschuivende literair-esthetische maatstaven, verwachtingen en beoordelingscriteria die maatschappelijk en culturele ingebed zijn. Een veld is met andere woorden een cultureel-sociale structuur met agenten die erop zijn gericht een (machts)positie te claimen en (in veldtheoretische termen) symbolisch kapitaal te vergaren. Naast de materiële productie van literatuur, zoals door uitgeverijen, tijdschriften, opdrachtgevers, mecenaat en andere instanties bewerkstelligd, is er de symbolische productie of dus de waardentoekenning. Recensenten, lectoren (in Afrikaans “keurders”), redacteurs, academici, onderwijzers, bibliothecarissen, televisiemakers, radiojournalisten en vele anderen dragen bij tot de symbolische kapitalisatie van materiële cultuurgoederen. Deze inzichten kunnen worden gelezen in het door Kees van Rees en Gillis Dorleijn samengestelde en intussen gestandaardiseerde en veel geciteerde De productie van literatuur. Het literaire veld in Nederland 1800-2000 (Vantilt, Nijmegen, 2006).
Literaire teksten en kwaliteitslabels van uitgevers
Wààr een schrijver een tekst aanbiedt voor publicatie, wie de uitgever en de redacteur zijn, hoe het boek in de markt wordt gezet, tekstopmaak en kaftontwerp, processen van productie, distributie, promotie en receptie, de wijzen waarop een titel wordt gepromoot, in hoeverre literaire festivals en organisaties al dan niet belangstelling tonen: het is in de algehele perceptie van literatuur allemaal niet zonder belang. Boeken in eigen beheer uitgegeven, in Afrikaans een nogal veelvoorkomend verschijnsel (dat wil zeggen door de auteur zelf (mee)gefinancierd), krijgen aanzienlijk minder zichtbaarheid in de sociale ruimte. Doordat deze uitgaven niet of maar in beperkte mate gebruik maken van distributiekanalen en boekhandelscircuits, ontbreekt het hen door de bank genomen aan kritische en publieke aandacht. Deze uitgaven doorstaan ook niet het keuringsproces, of anders gezegd: de procedure wordt naar eigen goeddunken ingezet.
Gevestigde uitgevershuizen werken anders. Uitgeverijen bouwden in de loop der jaren prestige op, een renommee dat de marktwaarde van een boek beïnvloedt. Of met Pierre Bourdieu: uitgevers bezitten symbolisch kapitaal dat de (kritische) weerklank van producties en uitgeversfondsen mee bepaalt. Een roman of een dichtbundel bij een uitgeverij die geloofwaardigheid heeft verkregen en die bekend staat voor haar kwaliteitsvolle uitgaven en professionele begeleiding, én waarvan het uitgavenbeleid door een deskundig en geanonimiseerd keuringsproces wordt begeleid, zal doorgaans in de media méér kritische belangstelling ontvangen. Het kwaliteitslabel van de uitgeverij straalt af op de boekuitgave die vervolgens meer publieke aandacht geniet. Het imprint van de uitgeverij is om tal van redenen niet zonder belang. Schrijvers zijn zich hiervan terdege bewust, ook de criticus en de lezer. Het kwaliteitslabel van een uitgeverij is een zaak van erkenning en opgebouwd prestige, van professioneel handelen, ook en vooral van veel tijd en soms risicovolle kapitaalsinvestering.
Beelden van literatuur worden met andere woorden niet uitsluitend ontwikkeld door de literaire tekst op zich, maar minstens evenzeer door literair-institutionele en dus contextuele factoren. Soms worden ongelukkige beslissingen genomen door actoren en lijdt een boek – of het schrijverschap – onder miscasting, beperkte redactionele begeleiding, gebrek aan professionalisme, geringe of geen distributie. Ook omgekeerd: het feit dat een auteur wordt gehuisvest bij een hoog aangeschreven literair productiehuis zal de publieke ruchtbaarheid – gaande van prijzen tot recensies en festivaluitnodigingen – in aanzienlijke mate bepalen. Niet alleen zogenaamde intrinsieke literaire kwaliteit van een productie doet er dus toe. Kwaliteitsoordelen zijn aan wijzigingen onderhevig.
Een literatuurlandschap is interessant als veranderlijk habitat. De beslissing van auteurs die verkassen naar een ander uitgeversfonds is geen handeling zonder gevolgen. Recent raakte bekend dat een Nederlandse uitgeverij door een Amerikaans concern is opgekocht. Schrijvers onder wie Adriaan van Dis en Geert Mak overwegen nu een andere uitgeverij. Cees Nooteboom vertrok bij Atlas vanwege onvrede met de manier waarop het volledige oeuvre niet permanent in de aanbieding was van boekhandels. Een boeiende literatuurgeschiedenis is te schrijven over keuzes van schrijvers en hun literaire agenten ingegeven door markteconomische, esthetische of persoonlijk-strategische motieven. Schrijvers bouwen een naam op en krijgen marktwaarde – economisch en esthetisch – mede dankzij de uitgeverij die boeken produceert, uitgeeft en bij de consument brengt. Literair prestige van de institutie waar het boek onderdak krijgt en vanwaar het de wereld wordt ingestuurd, dirigeert mee de receptie. In literatuur-institutioneel onderzoek wordt aan dergelijke onderliggende facetten van beeldvorming aandacht besteed.
Wordt vervolgd