“Ik ben een lezer met de buien van geestdrift en verontwaardiging van een lezer; ik ben geen voorlichter, en ik zou het niet willen zijn.” – du Perron
Versindaba publiceert onregelmatig het ‘Cahier van een lezer’. Op de letterkundige brug tussen Zuid-Afrika en de Lage Landen deel ik parafernalia in de geest van de gelijknamige kleinschalige boekprojecten van de Nederlandse schrijver E. du Perron. Het Cahier, waarvan later een boekpublicatie verschijnt bij Naledi, is een neerslag van leeservaringen op het gebied van Nederlandse en Zuid-Afrikaanse letteren.
#24 Vraaggesprekken met literaire agenten
DEEL 11 – In gesprek met Izak de Vries
In een vraaggesprek wordt actoren in de Afrikaanse literatuur gevraagd hoe zij hun rol beschouwen als literair agent, hoe en aan welke specifieke fluctuaties (literair, cultureel, maatschappelijk, economisch) het veld van de Afrikaanse letteren onderhevig is, welke uitdagingen zij persoonlijk ervaren als bepalend voor de actuele Afrikaanse letteren.
Gesprekspartners, tegelijk ook hoofdrolspelers in het Afrikaanse literaire gesprek, bekleden uiteenlopende rollen: schrijver, vertaler, uitgever, criticus, keurder, academicus. Eerst wordt gevraagd naar de institutionele functies en vervolgens gepeild naar ontwikkelingen in het hedendaagse Afrikaanse literatuurlandschap, welke wegen de betrokkenen zelf bewandelen in die trajecten van de literatuur en hoe het gesprek vandaag verloopt en/of welke de uitdagingen zijn voor de Afrikaanse letteren. Ieder gespreksgenoot spreekt natuurlijk in eigen naam, vanuit een particuliere positie en gericht op een persoonlijke esthetica, de institutionele rol van literair agent, van betrokken instantie in het vertoog over literatuur in een Zuid-Afrikaanse context.
Voor een toelichting bij het opzet van de interviews en een tweedelige inleidende tekst verwijs ik naar https://versindaba.co.za/2024/05/23/yves-tsjoen-cahier-van-een-lezer-18/. In de gesprekkenreeks zijn reacties opgetekend van Joan Hambidge, Johan Coetzee, Charl-Pierre Naudé, Marlies Taljard, Mercy Kannemeyer, Ilse van Staden, Eben Venter, Marita van der Vyver, Bernard Odendaal, Paul Kammies, Klara du Plessis en Alwyn Roux. Vandaag is Izak de Vries aan het woord.
1 Kun je het agentschap (“agency”) als literair betrokkene in het hedendaagse Afrikaanse literatuurlandschap becommentariëren? In het complexe systeem van literaire actoren, instanties en strategieën bekleed je naast velen hoe dan ook een eigen positie. Hoe zou je die rol zelf omschrijven?
IZAK DE VRIES
Sjoe. Ons het ’n klein letterkunde in vergelyking met dié van Nederlands, maar dit is divers. As ons nou van digters praat, kan ’n mens dink aan die vierde deel van Johan Myburg se Narreskip. Dit lees soos ’n koerant. Of Pieter Odendaal se digbundels wat sy eie stamboom verdig en so verpolitiseer. Nathan Trantraal, Ronelda Kamfer, Ashwin Arendse sou nog makliker wees om te benoem as diegene wat betrokke dig.
Maar wat is betrokke? Ryan Pedro se Pienk ceramic-hondjies vertel stories oor die genderrol wat aan mans toegeken word, en dan bevraagteken word. Daag Bibi Slippers nie dan ook ons almal uit met haar pienk boek nie? Alles van kennisverkryging tot die rol van verhoudings word ondersoek in Soekenjin.
In die ou Suid-Afrika, onder die ban van apartheid, was dit nodig om teen die gekke plaaslike politiek te baklei. Ek vermoed egter dat Afrikaans al hoe meer die soort vrae vra wat dalk ook meer universeel gevra word. Daar is genoeg gekke goed om uit te daag sonder om na die politiek te gryp.
Die vraag is natuurlik, as ons sinies mag wees, hoeveel agentskap het ’n skeppende persoon in Suid-Afrika? Hoeveel mense lees werklik ons sonderlinge digbundels, of enige ander skeppende werk? Hoeveel mense verstaan die intertekste? Meer nog: Is enige iemand gepla met wat aangaan in die Afrikaanse letterkunde?
Toe Fanie Olivier gedigbomme aan John Vorster gestuur het, had hy agentskap, want sy vel was wit en sy taal Afrikaans. Hy het sodoende die Establishment uitgedaag. Hulle woede jeens Olivier se verraad was wat sy agentskap bevestig het. Ek glo nie die ANC of die DA lees enige letterkunde nie.
Selfs Koos Prinsloo is destyds bevestig as ’n skrywer met agentskap omdat hy ’n skunnige opmerking oor PW Botha gemaak het. Sy gay verhale is in die koerante bespreek, maar dit as sodanig het hom nie buite ’n klein letterkundige kringetjie noodwendig bekend genoeg gemaak dat hy andersins agentskap sou hê nie.
2 Het gesprek over literatuur op het openbare forum wordt niet alleen bepaald door schrijvers, teksten en bijvoorbeeld de literatuurkritiek. Ook uitgeverijen, met zaakwaarnemers en managers, redacteurs, boekontwerpers en lectoren, of bijvoorbeeld literatuuronderwijs op school en aan universiteiten, bepalen naast tal van andere agenten het beeld van een literatuur(landschap). Welke poëticale visie of ideeën omtrent literaire producties verdienen (méér) aandacht in het huidige literair systeem?
IZAK DE VRIES
Kom ons begin met die skoolstelsel in Suid-Afrika. Dit is klaaglik. Banaal, eintlik. Ons toets geen uitkomstes nie, ons toets geen kennis nie. Ons hele stelsel is steeds geskoei op die Nasionale Party se beginsel dat die beste papegaaie die beste punte kry en dan so, as papegaaie, toegelaat word tot tersiêre studies.
Ons kinders lees nie.
Ons kinders kan nie lees nie.
Ons het al hoe meer volwassenes wat nie kan lees nie.
Daar is enkele skole waar lees nog aangemoedig word, maar ek vrees hulle is ’n baie klein persentasie in ’n meedoënlose en verbeeldinglose rotresies. Ongelukkig pas dit die ANC dat mense nie kan lees nie, so hulle, die ANC, het Kader Asmall se wonderlike, hoewel moeilike, idees oor vernuwing afgeskiet en teruggekeer na apartheidonderrig.
So, ons skole is van min waarde. Weet jy dat een my kortverhale deur die onderwysdepartement afgerol word en versprei word? Ek kry nie ’n sent daarvoor nie, maar dis nie die ergste nie. Hulle vergeet dikwels om die laaste bladsy ook by te sit. Dan moet die arme kinders die verhaal behandel sonder om dit volledig te kan lees.
Teen die tyd dat ons studente op universiteit kom, is daar dus geen leesbegrip of ’n breë leesagtergrond nie.
Daarom is ons universiteite nie ingestel op ontdekkingstogte, soos in Nederland en België nie.
Natuurlik is daar uitstekende onderwysers en dosente wat baie moeite doen om studente wyd te laat lees, maar ongelukkig is hulle uitskieters.
En tog: Ons het uitstekende kinderboeke. Ons het ook uitstekende tekste vir die aanvang van puberteit. Dan verdwyn die young-adult-boeke, want ons skole sal nie gewaagde tekste aanvaar nie. Die goeie tienerlesers slaan dus oor na Engels. (Daar is wel ’n paar uitstekende young-adult-boeke in Afrikaans, maar hulle is raar.)
En tog: Ons het lieflike boeke vir die volwasse leser. Sommige is puik.
Van ons redakteurs en boekontwerpers by die groot uitgewerye is besonder goed. Selfs van die kleiner uitgewerye, wat minder hulpbronne het, gee deesdae baie mooi boeke uit.
Kyk maar na die talle tekste wat uit Afrikaans vertaal word na ander tale. Dan besef jy ons aanbod is steeds mededingend.
So, jy vra wat verdien meer aandag? Lees verdien mee aandag. Ons moet weer in ons skole en universiteite lesers kweek wat twee of drie boeke per dag kan lees en krities daarmee omgaan.
3 Hoe zie je het hedendaagse landschap van een kleinere literatuur zoals die van het Afrikaans in een meertalige en multiculturele omgeving? Zijn er bepalende factoren en veranderingen die het gesprek over Afrikaanse literatuur vandaag anders maken dan gisteren?
IZAK DE VRIES
Ek dink wat boekverkope betref, is Afrikaans nog gelukkig. Daar is ’n kopersmark, al is dit klein. Engelse boeke doen redelik in Suid-Afrika, maar die verkope van ander tale in Suid-Afrika doen nie baie goed nie. Maar, ek was nou onlangs weer by die National Arts Festival. Daar die musikant Mandisi Dyantyis byvoorbeeld sy hele vertoning in isiXhosa gedoen. Hy is briljant, en pak sale vol in Frankryk, al sing hy in isiXhosa. Dis iets om te bewonder. Goed, dit is dalk nie gedrukte letterkunde nie, maar dis kuns, en dis goeie kuns. Ons het ook al drama’s gaan kyk op kunstefeeste wat uitsluitlik in een of meer van die inheemse tale, anders as Afrikaans, aangebied word. Nog eens: letterkunde aan dit werk.
Jy vra oor Afrikaans se gister… Ek dink ons stem saam dat ons letterkundige sisteem trots kan wees op die protes teen die Establishment in die dae van apartheid. En vandag? Nou is ons terug by die implisiete vraag: Waaroor moet ons skryf in die nuwe Suid-Afrika? Wat sou die toetssteen wees?
Ek vermoed Afrikaans het wel veel om op trots te wees. Mag ons lesers weer die genot van boeke ontdek! Dankie ook aan jou, en ander, wat Afrikaans onder die aandag van Nederlandse lesers bring.
De Vlaamse tegenhanger van de Nederlandse Stichting Lezen is Iedereen Leest. Op de website van de organisatie lees ik over het meerjarenbeleidsplan 2022-2026. “In 2015 veranderde Stichting Lezen haar naam in ‘Iedereen Leest’. Met die nieuwe naam wil de organisatie haar missie meer kracht bijzetten. Iedereen Leest herschreef haar missie en visie in het beleidsplan voor de periode 2016-2021. Literatuur Vlaanderen keurde dat plan en bijhorende doelstellingen goed. Iedereen Leest dient jaarlijks een actieplan, begroting en jaarverslag in om transparant over haar werking te rapporteren. In 2022 maakte Iedereen Leest een nieuw meerjarenplan op voor de periode 2022-2026.” Het beleidsplan kan op de website worden geraadpleegd. De vereniging richt zich met de steun van Literatuur Vlaanderen op de leesbevordering in Vlaanderen en Brussel en zet tal van projecten op het getouw teneinde aan de doelstellingen te voldoen, zoals jaarlijks een Jeugdboekenmaand of een Leesjury. De missie van Iedereen Leest vzw wordt als volgt geformuleerd: “Als referentieorganisatie rond lezen en leesbevordering wil Iedereen Leest samen met anderen bouwen aan een sterke en brede leescultuur en een inspirerend, inclusief leesklimaat creëren. Daarin krijgt leesplezier een centrale plaats. Iedereen Leest wil met kennis van zaken ondersteunend en verbindend werken in netwerken met partners uit cultuur, onderwijs en welzijn en zo gestalte geven aan een domeinoverschrijdend en duurzaam leesbevorderingsbeleid.” De literaire infrastructuur in de Lage Landen is professioneel uitgebouwd, met vertaal- en letterenfondsen en dus ook met verenigingen ter ondersteuning van de leesbevordering. Méér informatie vind je hier: https://www.iedereenleest.be/missie-en-visie.
Dankie vir die skakel, Yves. Hierdie beleidsdokument gaan ek nougeset deurwerk. Hier is die eerste paragraaf as lusmaker vir die ander lesers:
“Naar een sterke leescultuur’ – dat is het motto van Stichting Lezen, het kennis- en expertisecentrum voor leesbevordering en literatuureducatie, in opdracht van het ministerie van ocw. Het lezen van verhalen en gedichten versterkt het cultureel burgerschap en de samenleving als geheel. Zo is een goede leesvaardigheid onontbeerlijk voor een moderne kennissamenleving, een groeiende economie en een bloeiend cultureel-maatschappelijk leven. Er bestaat bijvoorbeeld een positief verband tussen aan de ene kant de geletterdheidsscores van een land en aan de andere kant de langetermijngroei van het bruto nationaal product (Coulombe, Tremblay & Marchand, 2004). Ook vinden vaardige lezers gemakkelijker een baan, krijgen ze een hoger salaris en hebben ze meer perspectief op een succesvolle loopbaan (National Endowment for the Arts, 2007).”
Ek sien jy het ook die inleiding aangehaal, Yves. Ek het terstond begin om die PDF-dokument te lees. Dit sal nogal interessant wees om te sien watter aspekte na die Suid-Afrikaanse konteks vertaal kan word.
Afrikaans benodig nog strydrosse soos Izak.
De Nederlandse Stichting Lezen publiceerde ruim tien jaar geleden het beleidsplan ‘Samen werken aan een sterke leescultuur’: https://www.lezen.nl/sites/default/files/SL%20Beleidsplansite.pdf. Ik citeer uit de inleiding: “‘Naar een sterke leescultuur’ – dat is het motto van Stichting Lezen, het kennis- en expertisecentrum voor leesbevordering en literatuureducatie, in opdracht van het ministerie van OCW. Het lezen van verhalen en gedichten versterkt het cultureel burgerschap en de samenleving als geheel. Zo is een goede leesvaardigheid onontbeerlijk voor een moderne kennissamenleving, een groeiende economie en een bloeiend cultureel-maatschappelijk leven”. Leesculturen en ook de bestaande faciliteiten om het lezen te bevorderen zijn vanzelfsprekend heel verschillend, in een kleinere taal zoals Afrikaans volstrekt anders dan in het Nederlands, maar misschien kan hieruit inspiratie worden gehaald. Het belang van leesbevordering en de (professionele) ontwikkeling van leesvaardigheid kunnen niet genoeg worden onderstreept.
Izak, self het ek ook die belang van lees beklemtoon vir skoolleerders. Ek dink dit is ‘n belangrike aspek wat beslis meer aandag verdien. Het jy enige praktiese idees vir hoe mens ‘n leeskultuur kan vestig?