Joan Hambidge. Nommer 150:  Die dubbelsinnige huldeblyk

 

 I

Die digter Ernst van Heerden (1916 –  1997) het altyd spottend na homself verwys as ‘n major minor poet. Tog is hy telkemale bekroon én vereer met eregrade. Hy ontvang die Hertzogprys tweekeer: in 1962 en in 1975. Eers vir sy bundel Die klop (1961) en dan vir Teenstrydige liedere (1972). In 1991 ontvang hy die Gustav Prellerprys vir Literêre Kritiek.

In 2016 het Bernard Odendaal ‘n uitstekende huldiging vir hom geskryf op die Versindaba.

https://versindaba.co.za/2016/12/04/bernard-odendaal-huldiging-ernst-van-heerden/ Besoek 14 Junie 2026

Daar is vele studies oor sy werk soos Lucas Malan se Paradoks en parabool: ’n Studie oor Ernst van Heerden se latere poësie wat in 1992 verskyn het by HAUM-Literêr.

 

II

Hy is ook deur mededigters vereer en puik vertaal deur Jean Branford.

Drie gedigte van Johann de Lange oor Van Heerden gee ‘n nuwe blik op die konsep huldiging.

In Snel grys fantoom 1986:

 

Ernst Van Heerden (1916 –     )

 

 

Akrobaat, atleet, arties,

kan hy nog net in verse wees,

die pronkertjie van Pearston

kordate pluimpie in die hoed

en die ooglopendheid van die jeug

in sy houding en helder oë:

Running he knew the most he ever knew,

The egotism of a healthy body.

Tot fantoombelewings ingeperk,

maneuvers tussen boekrak

en bed, televisie en telefoon,

ken hy nou die anatomie van verlies,

die klok wat met elke tik-tok weg-

gekloof het aan sy snel jonkmanslyf en -jare,

die paddaslagter, die swart abramdikpense:

Lift the stone and you shall find me;

cleave the wood and there am I.

Die boom van Pearston is stadigaan

kishout aan ‘t worde. Die dikkedensie

het Pearston toe ook getref

en sy mooi seun is steeds

been-af op die poësie.

 

De Lange gebruik die werklike amputasie van die digter én sy egoïsme.

Opperman gee ook ‘n blik hierop in Komas uit ‘n bamboesstok:

 

 

Antieke klok

1. J. Opperman

 

Vir Ernst van Heerden – wat vir TV se gebruik

’n lykrede oor my gelewer het

 

Uit die aamborstige getik

van die antieke

meubelstuk

van bal en klou,

het jy op Pearston ooit kon dink

jy is vir nagraadse lesse

anatomies voorbeskik

vir slyp en klik

van goddelike messe?

 

Die stetoskoop

proe eers jou bors,

jou rug, jou hart,

jou pees en vlees

verklaar

jou fris uit die Karoo

geskik

vir die operasie: gees.

 

Jou een voet

geamputeer. Jy word

weer op die skaal gegooi –

nog ’n fraksie afgeflens…

die wyster wys

jy is twaalf kilo

nog te veel flirtasie mens.

 

Weer op die blok:

die een been afgesaag –

die wyster sak,

kwart voor twaalf –

uit die Karoo: skilpad en akkedis –

die prys en bloeddruk laag,

die kopers kyk

en vergelyk

maar koop nie graag.

 

Nou kom daardie uur

van ons menslike natuur

waar ’n simpatiese gestel

deur die skepping heen

jou na die afwesige –

’n mens/’n ander been –

verteer met kouevuur.

 

Jy word vir keurders opgeveil:

’n sonvis –

tussen waaiervinne

die spleet van ’n mosselmond

met die lippe effens oop

en die tong as mossel binne.

 

Van vorm tot vorm

gekerf en weer gekerf

tot bekoorlike barok

vir daardie blik

van die antieke klok

wat sonder mededoë

stop of tik

waar jy en ek

soldaat en akkedis

tot kille kuns verstrak

voor opwengate

van diep medusa-oë.

 

En so klink De Lange:

 

Sprinkaan

vir Ernst

 

Ken u ’n groen sprinkaan?

 

Oor Kerkplein kom hy

teen bitsige werwelwinde

in gebeur een wintersoggend

kompleet met vliegbril

soos ’n transatlantiese

pionier-vlieënier,

’n vreemde groen gedoente,

kom hy in met sagte

pienk binnevlerke

u i t g e s p r e i

om op my skouer te land.

 

Ek draai my kop

’n tydlose aks

om my besoeker te takseer:

die lyf van skutmetaal,

die groen bril

waardeur hy my betrag,

onverwonderd, strak.

 

Maar my skouer blyk

’n onstabiele landingstrook.

Sy enjin snor weer aan,

hy sirkel ’n slag

skepties om my molog-kop

& sit dan swalkend noord

sy antieke vlugplan voort.

https://johanndelange.blogspot.com/2012/12/verse-vir-ernst.html Besoek 15 Junie 2026

 

‘n Paddaslagter is ‘n stomp mes en abramdikpens ‘n koringkriek. Die kordate digter is verinneweer deur die amputasie. Die eens beroemde sportheld is ingeperk en ‘n invalide.

Daar is egter twee aspekte van De Lange se vers wat my opval, te wete die intertekste ingebed in die teks. In kursief om dit te beklemtoon.

Die eerste is uit die gedig “Innocence” van die ikoniese gay-digter Thom Gunn:

 

He ran the course and as he ran he grew,
And smelt his fragrance in the field. Already,
Running he knew the most he ever knew,
The egotism of a healthy body.

 

Hoekom Gunn? Gebore in 1929 en oorlede in 2004 verhuis van Engeland San Francisco.

 

Op sy enigste buitelandse reis het De Lange Gunn ontmoet en hom bewonder.

 

Die tweede aanhaling kom uit die Evangelie van Thomas, ‘n ongekanoniseerde teks.

 

Lift the stone and you shall find me;

cleave the wood and there am I.

 

‘n Spirituele siening dat God orals aanwesig is.

Die gedig het vele toespelings op Van Heerden se werk. Die gedig is ambivalent, selfs bitsig, soos die vers van Opperman.

 

III

In Die algebra van nood (2009) staan hierdie vers opgeteken:

 

Ernst van Heerden (1916 – 1997)

voorlaaste besoek

 

Selfs net gaan

sit word

’n kragtoer:

 

om die bo-

lyf te hys

van rol-

na leun-

stoel,

te laat

sak, & weer

te lig

om die kussing

reg te skuif.

 

Ek kyk sy-

delings na

die ver-

kapte onder-

lyf rou

teen die growwe

tyk (geluk-

kig is daar-

die wond

ten minste

al geyk.)

Hy vou

’n sagte

trypkombers

oor gapende

broekspype,

die been-

stompies

& geslag.

Sy oë lag

na my op,

twee fel

regters

wat nog

so vriendelik

gesel.

 

Ek dink aan jou

dood, Ernst:

Gaan ons

jou eendag

drywend

in die swembad

kry, gewig-

loos in die dood

se greep?

Of dalk oop-

oog op jou

bed waar jy

vir oulaas

in verbeelde

spel

met bene

wyd-

geplant

jou swaarte-

punt

vir goed

verstel?

 

Hier is daar bepaald meer deernis vir Ernst van Heerden se kondisie en die anatomie van verlies. Die ouer digter De Lange besef dat inperking nie net fisies is nie, maar ook geestelik. Die skerp blik het versag.

Oor hierdie digter sal daar volgende keer verder geskryf word.

 

Joan Hambidge

Kaapstad

14 – 15 Junie 2026

 

Poësie Ernst van Heerden

• 1942: Weerlose uur
• 1946: Verklaarde nag
• 1951: Die sewe vrese
• 1952: Die bevryding (epiese vers in drie dele)
• 1953/1977: Reisiger
• 1956: Koraal van die dood
• 1961: Die klop
• 1963: Op die mespunt (1982: nuwe uitgawe van hersiene gedigte, saamgestel deur A.P. Grové)
• 1966: Anderkant besit
• 1972: Teenstrydige liedere
• 1975: Tyd van verhuising
• 1976: Die ysterwoud (faksimilee-uitgawe ter herdenking van sy 60ste verjaarsdag, later opgeneem in Kanse op ‘n wrak, 1982)
• 1981: Kleur van donkerte: Verse 1942–1956 (Versameling van eerste 6 bundels gepubliseer ter herdenking van sy 65ste verjaarsdag)
• 1982: Kanse op ‘n wrak
• 1985: Die swart skip
• 1986: The runner and the shadow (’n seleksie van verse vertaal deur Jean Branford et al)
• 1987: Amulet teen die vuur
• 1990: Kwadratuur van die sirkel
• 1993: Najaarswys
• 1996: Die herfstelike lig

Belangrike tekste oor Van Heerden:

• Hulsels van kristal: bundel aangebied aan Ernst van Heerden by geleentheid van sy vyf-en-sestigste verjaardag op 20 Maart 1981. Kaapstad: Tafelberg. Saamgestel deur Lucas Malan en Gerrit Olivier.
• Verse vir Ernst 20 Maart 1991. Kaapstad, Tafelberg.
• Aucamp, Hennie 1959. Die poësie van Ernst van Heerden. Universiteit van Stellenbosch.
• Malan, Lucas 1992.  Paradoks en parabool. Pretoria: HAUM-Literêr.