Wicus Luwes

Wicus Luwes. Robert Johnson en die kruispad

Saturday, April 4th, 2020

 

Robert Johnson was ‘n musikant wat volgens oorlewering sy siel aan die duiwel verkoop het by ‘n kruispad. Die kruispad waar die transaksie plaasgevind het, is die kruising van Hoofweg 61 en Hoofweg 49 in Clarksdale, Mississippi. Pelgrims van bluesmusiek besoek die plek ter nagedagtenis aan die transaksie. Ek dink al ‘n paar dae oor kruispaaie, want ek vermoed dat die beskawing by ‘n kruispad staan. Die probleem is dat die kruispad geen rigtingwysers of predikante het nie.

 

 

 

 

Daar is seker ‘n paar maniere om kruispadbesluite te neem. Ek noem hier ‘n paar, aangesien ek nie weet of daar ‘n regte en verkeerde manier is om sulke besluite te neem nie.

 

Metode 1: Loting

Hierdie manier is eenvoudig: jy breek ‘n stokkie in ongelyke stukke. Elke stuk verteenwoordig dan ‘n pad wat moontlik uit hierdie kruispad kan loop. Ek is ook nie seker of die paaie by ‘n kruispad ‘na’ die kruispad toe loop, of daarvan af ‘wegloop’ nie. Een probleem met ‘n metaforiese kruispad is moontlik dat jy nie weet hoeveel paaie by die kruispad ontmoet nie en waarheen enige van die paaie sou loop nie. Dit sou goed wees om eers te bespreek waarheen jy op pad was toe die kruispad so ongevraagd opgeduik het.

Robert Johnson was op soek na musikale roem en het twee plate in 1936 en 1937 in klein ateljees opgeneem. Die kwaliteit van die opnames was nie in die plate self nie, maar in die invloed wat hy gehad het op musikante wat sy talent jare later probeer naboots het. Daar het slegs twee foto’s van hom behoue gebly en nege-en-twintig liedjies. Sy bekendheid was meestal beperk tot die Mississipi Delta-gebied. Daar is nie veel neergepen oor sy lewe nie, en dit het miskien bygedra tot die legendes wat ontstaan het.

Robert Johnson is in 1938 op die ouderdom van 27 oorlede. Hy is deel van die sogenaamde Klub 27, ‘n groep musikante wat op die ouderdom van 27 gesterf het. Ander lede van die klub sluit Jimi Hendrix, Janis Joplin, Jim Morrison, Kurt Cobain en Amy Winehouse in. Groot name in die musiekbedryf soos Eric Clapton, Bob Dylan en Keith Richards, noem Johnson as ‘n sleutelinvloed op hul musiek.

 

jy het min tyd ‘n pad te beskryf

 

jy het min tyd ‘n pad te beskryf dan

word dit iemand anders se pad

en sal die pad verdwyn. langs die pad staan

‘n koord van voëls op telefoondrade

en as jy afkyk, jou voete en jou hande

die hande word benoem deur palm en vingers

in onsekerheid word dit ‘n vuis.

die gaping tussen die voetsool en die pad soos

die gaping tussen tande en die stil

tong. kom jy by ‘n kruising in die pad nes

the road less travelled twyfel-

agtig die verskil

 

(Deur Gilbert Gibson uit Vry-, Human & Rousseau, 2015)

 

Metode 2: ‘n Kaart

Die kaart het ‘n sprong van papier na digitale GPS gemaak oor die afgelope paar jaar. Dit is amper asof geen naamborde meer nodig is nie. Die meeste mense kyk nie eens meer na naamborde en ander rigtingwysers nie. Hulle vertroue is slegs op die stem wat uit die GPS kom. Ek het ‘n tyd gelede ‘n artikel gelees oor die mens se vervlakking of afleer van kernkennis. Een van die onderwerpe het juis oor die moderne mens gehandel, wat nie meer na bakens rondom hulle soek tydens ‘n rit in ‘n motor of andersins nie. Ons soek nie meer torings of hoë geboue wat gebruik word om rigting te hou nie.

Kommentators is vinnig om uit te lig dat die wêreld verander het, maar hulle noem nie altyd dat die bestemmings steeds dieselfde bly nie. Maslow se lys van behoeftes speel ‘n rol aan die ander kant van die kruispad.

Vorige geslagte het anders na rigting gekyk. Oupa se kaart het kant-aantekeninge gehad. Verder kon vele reisigers van weleer hele roetes uit hul kop onthou. Jy moes sulke reis-raadgewers eers geken het voordat jy ver van jou omgewing gereis het. Die grootste deel van die avontuur was nie altyd om die roete-gesprekke aan te hoor nie, maar ook die stories wat daarmee saamgegaan het. Die plekke waar hul verdwaal het en die plekke waar die spietkops welbekend was.

Ek dink aan hierdie reis-stories wat ek lanklaas aangehoor het en besef dat ek ook nie net per toeval op Robert Johnson afgekom het nie. Ek het ‘n internetsoektog van stapel gestuur om te soek na die mees invloedryke albums van alle tye. Een van die albums was die Rolling Stones se ‘Exile on Main St.’. Die album het ‘n sterk Bluesinvloed. Keith Richards het blykbaar ‘n nuwe manier van kitaarstem uitprobeer en is daardeur geïnspireer. Dit is interessant dat Richards byvoorbeeld nie wegbeweeg het van kitaarspel nie, maar eerder sy kitaarspel verander het om die oplewing van die Rolling Stones se suksesvolle 1970’s kruispad in te lei.

 

Defeat, my Defeat, my deathless courage,

You and I shall laugh together with the storm,

And together we shall dig graves for all that die in us,

And we shall stand in the sun with a will,

And we shall be dangerous.

 

(Uittreksel uit ‘Defeat’, soos saamgevat in ‘The Madman’ deur Khalil Gibran)

 

Metode 3: Volg die ander

‘n Derde manier is om bloot by die kruispad te wag totdat ‘n ander reisiger verbykom. Deur daardie reisiger te volg, kan jy moontlik die hoofroete bepaal. Dit is nie altyd sleg om die trop te volg nie. Veral as jy veilig wil speel, sou dit ‘n goeie manier wees om die kruispad in jou lewe te hanteer. Ons loop ons hele lewe op die grens tussen die aanvaarde optredes en die verandering van aanvaarde optredes. Daar sal altyd iemand wees wat die derde pad uitwys by ‘n pad waar jy slegs twee opsies oorweeg het.

Ek lees ook van die Britte se gewoonte om mense wat selfmoord gepleeg het by kruispaaie te begrawe. Dit het ‘n parlementêre besluit in die 19de eeu geverg om hierdie gewoonte stop te sit. ‘n Mens staan nie altyd by ‘n kruispad omdat dit jou keuse was nie. ‘n Spreker waarna ek op ‘n keer geluister het, het daarop gewys dat dit min kere gebeur dat ‘n fisiese kruispad ‘n geestelike kruispad vooruitgaan. Jy het heel waarskynlik daardie kruispad besoek voordat jy fisies by die kruispad opgedaag het.

In ‘n sekere sin sou Robert Johnson ook aan homself moes sterf deur sy siel te verkoop. Die storie van die bekende vioolspeler, Paganini, het raakpunte met Robert Johnson se storie. Beide musikante word daarvan beskuldig dat hulle besondere musikale sukses die konkelwerk van die duiwel sou wees. Dit is interessant dat goeie talent dikwels met konkelwerk vergelyk word. Enige musikant wat by ‘n soortgelyke kruispad uitkom, sal daardie kruispad nooit verlaat indien hul musikale roem buite hulleself gaan soek nie.

Hoe dit ookal sy – hier is ons nou by die kruispad. Die vraag is of ons Robert Johnson se voorbeeld moet volg en ons belangrikste besittings moet ruil vir iets wat meer waarde vir jou as vir die duiwel sou inhou. Korttermyn- en langtermyn-duimgooiers staan by die kruispad in hul beste pak klere. Dit is natuurlik ook nie altyd moontlik om terug te draai nie. Die vrees vir die onbekende klim soos Uniondale se spook langs jou in. ‘n Kruispad is amper soos die outydse sentrales se gekruisde lyne – jy weet nie mooi na wie om te luister nie. Die probleem met so ‘n gekruisde lyn, is dat jy ook later nie meer weet wie om te antwoord nie.

 

The Road Not Taken
deur Robert Frost

 

Two roads diverged in a yellow wood,

And sorry I could not travel both

And be one traveler, long I stood

And looked down one as far as I could

To where it bent in the undergrowth;

 

Then took the other, as just as fair,

And having perhaps the better claim,

Because it was grassy and wanted wear;

Though as for that the passing there

Had worn them really about the same,

 

And both that morning equally lay

In leaves no step had trodden black.

Oh, I kept the first for another day!

Yet knowing how way leads on to way,

I doubted if I should ever come back.

 

I shall be telling this with a sigh

Somewhere ages and ages hence:

Two roads diverged in a wood, and I —

I took the one less traveled by,

And that has made all the difference.

 

 

Bronne:

https://en.wikipedia.org/wiki/Robert_Johnson

Wicus Luwes: Die nege lewens van Schrödinger se kat

Thursday, December 19th, 2019

 

Ons buurvrou het laat weet dat ons kat smiddae in haar sitkamer kom slaap. Die kat kies natuurlik ook die bank waarop niemand mag sit nie vir haar middagslapie. Katte wil nou maar net nie voorgesê of opgelei word nie. Ek hoor ook dikwels grappe oor die vraag of katte ons troeteldiere is en of dit nie miskien dalk andersom is nie. Die vraag is dus: is die katte nie moontlik in beheer van sake by die gesin wat vir hom of haar huisvesting gee nie?

Schrödinger se kat is een van daardie gesprekspunte wat dikwels genoem word. Die kat is nou al deel van populêre kultuur, maar ek het gewonder watter ander teenstelling of kwasi-paradokse nog rondom die kat gebou kan word.

Ek bespreek daardie teenstellings as die 9 teenstellings of lewens van Schrödinger se kat.

Die eerste lewe (teenstelling): Schrödinger se kat:

Erwin Schrödinger het in 1935 ‘n denkbeeldige eksperiment uitgevoer. Volgens die eksperiment kan ‘n kat in ‘n boks toegemaak word saam met iets wat die kat kan skade aandoen. Schrödinger het ‘n radioaktiewe atoom in gedagte gehad, maar ‘m mens kan seker die atoom met iets anders vervang vir die doeleinde van die eksperiment. Die eksperiment maak die stelling dat ‘n mens eers kan bepaal of die kat moontlik dood of lewendig is wanneer jy die boks oopmaak om te sien in watter toestand die kat verkeer. Die denkbeeldige eksperiment was eintlik bedoel as kommentaar op die Kopenhagen interpretasie van kwantum-fisika, maar dit is al deur die jare in ander velde gebruik, aangesien dit ‘n goeie illustrasie is. Die eerste teenstelling of paradoks rondom die kat is dus: die kat is beide lewendig en dood terwyl die houer toebly.

 

prieel

die kat sit op die dak

om die lente op te snuif.

sy loer deur stergroen blare

aan ’n gekromde wingerdstok.

 

hoog, rankhoog teen die blou. versigtig

tussen takke nou. oor die houtbalke

van die droomprieel. een sprong

tot op vaste grond.

 

in die geut lê die moeë

skelet van ’n wintervoël.

 

[Uit: Grondwater – Marlise Joubert (2019)]

 

Die tweede lewe (teenstelling): Die pil

Ek is seker nie die eerste persoon wat al ‘n pil vir ‘n kat probeer voer het nie. Medikasie is ‘n probleem vir die skerp sintuie van die kat en dit lei gewoonlik tot vindingryke (maar ongeslaagte) planne van die dier se eienaar. Die eerste poging behels gewoonlik om die pil binne-in die katkos in te druk. Of dit nou maalvleis of tuna is: die kat kry gewoonlik snuf in die neus en jy kan maar verwag dat die pilletjie op die bodem van die bak gaan agterbly.

‘n Tweede poging behels somtyds ‘n stuk botter of ander toebroodjie-smeersel waarin die pil versteek is. Die kans vir sukses is groter, maar steeds nie gewaarborg nie. Sodra die pil weg is, wonder jy of die pil geëet is of net iewers uitgespoeg gaan word. Die tweede teenstelling is dus: die pil wat jy vir ‘n kat voer, is beide geëet en ook nie geëet nie.

Die derde lewe (teenstelling): Die droom

Sommige interpreteerders van drome reken dat ‘n droom oor ‘n kat beteken dat jy moontlik iets glo waarvoor daar nie bewyse is nie. Die tema word somtyds beinvloed deur die gebruike van verskillende kultuurgroepe, maar die tema van ‘n illusie is ‘n moontlike opsie wanneer jy probeer dink oor wat jou onderbewussyn vir jou probeer sê. Die derde teenstelling kan soos volg opgesom word: jou brein soek bewyse vir iets waaroor jy dink, maar miskien is die enigste rede waarom jy oor katte droom, die kat wat jou plek op die bed opgeneem het en verseg om te skuif.

 

Die vierde lewe (teenstelling): Bast en Sekhmet

Bast of Bastet was ‘n godin wat in dele van Egipte vereer is. Bast het somtyds die kop van ‘n kat en ander kere die kop van ‘n leeu. Die verskillende koppe het blykbaar met verloop van tyd verander in geskrifte, maar die ooreenkomste kon steeds deur ontleders bepaal word. Die godin, Sekhmet, het ook die kop van ‘n leeuwyfie. Sy is in ander dele van Egipte vereer. Bast en Sekhmet het heelwat in gemeen, maar Sekhmet het meer agressiewe karaktereienskappe. Dit is veral die katkop wat die vierde kat-teenstelling vir my geskep het: ‘n mens wonder of die karaktereienskappe na twee afsonderlike gode verwys of moontlik dieselfde godin voorstel.

halleluja

werk want die dag kom nader

’n duisend katte loer deur die venster

die sterre spin soepel komete

krieke kriek by die donker heining

 

’n kat spring ligvoets

van die vensterbank

en hang dan teen die plafon

 

die kers flikker wild

en val soos ’n fakkel

in die bottel

 

in ’n leë huis huil ’n vrou

 

[Uit: Nuwe vrese. Willem S van der Merwe (2019]

 

Die vyfde lewe (teenstelling): Die kat in die pad

Duiwe en katte beweeg gewoonlik eers wanneer jy reg by hulle is. Die gevolg is dat jy somtyds voel of jy met jou motor moet uitswaai om hulle mis te ry. Ek het al dikwels gewonder of dit beter is om hulle net te ignoreer, maar my oog hou hulle tog dop wanneer ek by hul verbyry. Die teenstrydigheid van die kat in die pad is slegs dit: ek kompenseer vir ‘n kat wat gelyktydig oor die pad kan hardloop of net stil kan sit.

 

Die sesde lewe (teenstelling): Die geslag van ‘n kat

Die Duitse taal heg geslag aan woorde. Die Duitse woord vir ‘n kat is ‘die Katze’, wat ‘n vroulike lidwoord (‘die‘) het. ‘Die Katze’ kan na ‘n mannetjie of wyfie verwys. ‘n Mannetjieskat word egter ‘Der Kater’ genoem (met die manlike lidwoord). Ek kry wel die gevoel dat selfs mense uit my omgewing eerder na ‘n kat as vroulik sou verwys. Hierteenoor verwys mense, volgens my, ook makliker na honde as manlik. Die teenstelling oor die geslag van ‘n kat is dus die uitvloeisel van taal: Elke ‘Kater’ is ‘n ‘Katze’, maar nie elke ‘Katze’ is ‘n ‘Kater’ nie.

 

Die sewende lewe (teenstelling): Liefde en haat

My huidige kat is ‘n ongelooflike jagter. Sy kruip onder groot blare of die kinders se glyplank weg wanneer sy haar prooi bekruip. Sy klim teen die muskietnet voor ons deur op in ‘n poging om by die swaeltjies se nes uit te kom. Die ergste is dan wanneer sy dit regkry om ‘n voëltjie te vang. Sy hardloop dikwels huiswaarts om die prooi op te eet. Op daardie stadium is die prooi gewoonlik nog nie dood nie en probeer ek dan om die duif of mossie uit haar kake te kry. Ek het haar al agter die nek gegryp om haar kake te probeer oopkry, maar my pogings is die meeste van die tyd onsuksesvol. Die voël het gewoonlik al te seer gekry teen die tyd dat ek haar kake oopkry. Die teenstelling is soos volg: ek is lief vir my kat of troeteldier. Op die stadium dat sy haar prooi vang, is ek lief vir haar, maar ek haat haar natuur op ‘n ander vlak. Katte help die mensdom al eeue lank om ontslae te raak van muise, kakkerlakke en ander diere wat siektes versprei. ‘n Mens moet seker die soet saam met die suur eet, maar dit is nie altyd lekker nie.

in memoriam: Strooi

sonder die veld se geur

van wit lelies in ’n vuis

of die trae note van gesang en gebed

sonder ’n graf of ’n woord van eerbetoon

sterf hy op die vaal handdoek

op ’n skoongeskropte tafel

eerloos

en ek onthou Lucebert:

alles van waarde is weerloos

 

sonder ’n sug en sonder protes

sterf hy stil en donker

terwyl die bloed oor die lip

bly stoot

terwyl die pyn die gapende wond verlaat

en elke pupil al groter rek

om verlossing in te laat

terwyl my kind se hand

die troetelkop bly troos bly troos

en ek onthou Lucebert:

alles van waarde is weerloos

 

sonder dat hy weet dat ons hom groet

word sy lyfie riemslap onder die naald

lê die swart pels in ’n boog gestol

half verleë die wit sokkies

van sy pote oor mekaar gevou

die bors se wit ster

gevlek en rou

en ek onthou van Lucebert

 

so moes ek hom verlaat

sonder ’n lied of die veld se geur

en ek onthou terwyl ek huil

teësinnig teen die misreën op die ruit

my vingers om die stuur geklem en koud

dat ook hy, ja tog,

soos ’n mens van waarde was

’n keelronde warmte kon gee

met kromgeskuur teen jou kuit

weerloos in sy dierlikheid

en onvoorwaardelik elke dag

veertien jaar lank

getrou op ons tuiskoms kon wag

 

[Ut: Lyfsange. Marlise Joubert, 2001]

 

 

Die agtste lewe (teenstelling): Nege lewens of net een lewe

Die kat het volgens oorlewering nege lewens. Die nege lewens het sekerlik iets te doen met die gevaarlike plekke waar hul met gemak kan loop. Die reaksie om meestal op hul voete te land, speel ook ‘n rol. Daar is kommentators wat die nege lewens na die Egiptiese god, Ra of Atum-Ra terugspeur. Daardie kommentators reken dat Ra agt ander gode voortgebring het en dus nege lewens saamsnoer. Ra het die gestalte van ‘n kat aangeneem wanneer hy die doderyk moes besoek. Die paradoks bestaan wanneer ‘n mens die een lewe van die kat as nege lewens sou beskryf.

 

Die negende lewe (teenstelling): Mak of nie mak nie

Ek dink weer terug aan die grappie wat vra of die kat vir die mens luister en of dit nie eerder andersom is nie. ‘n Kat is eintlik nooit mak nie. Die teenstelling is soos volg: Die kat is mak genoeg om in die huis te bly, maar nie mak genoeg om dieselfde inter-aksie as ‘n hond met die mens te hê nie. Die troeteldiere het elkeen ‘n rol te speel in die huishouding. Die mens besef ook dat diere elk ‘n eie persoonlikheid het wanneer jy met die huiskat en ander troeteldiere te doen kry.

Die paradoks wat Schrödinger uitgedink het, is vir my ‘n goeie voorbeeld van ‘n metafoor. Poësie help ons om hierdie paradokse te verstaan of te interpreteer. Die digkuns weet dat die reën ‘n dans is en dat die digkuns beide beiteltjies en lugdrukbore kan wees. Lank lewe Schrödinger se kat.

 

Bronne:

  1. Internet: https://www.britannica.com/topic/Bastet
  2. Internet: https://fashionjitsu.com/tag/crystal-ball/
  3. Internet: https://www.sciencefriday.com/segments/something-deeply-hidden-book/

Wicus Luwes. Kulturele ervarings danksy Lego

Monday, November 4th, 2019

 

’n Oud taalonderwyseres laat weet my ’n bietjie meer as maand gelede dat sy besig is om te trek na ’n kleiner plek en dat sy ’n paar ou digbundels het wat ek by haar kan kry as ek sou belangstel. By my aankoms vra sy uit na my kinders en vertel my van haar kleinkinders. Ons bespreek wat dit verg om ’n gebalanseerde klein mens op te voed. Daar was natuurlik die blootstelling aan akademie, sport en kultuur.

“Hoe stel jy jou kinders bloot aan kultuur?” vra sy.

Ek kon haar vertel van die kitaarlesse en die onlangse toneelstuk waarheen ons die kinders geneem het. Ek kon haar vertel van die kersopvoering waarin ons kinders deelneem. Ek het egter nie een van daardie dinge genoem nie en het, sonder om ’n oog te verroer, na die volgende onderwerp gespring.

Miskien was dit omdat my kinders se nuutste Lego-skepping in my gedagtes opgekom het, dat ek nie aan die kitaarlesse en kersopvoering kon dink nie. Lego. Hoe kan die boublokkies kultuur verteenwoordig? Op watter manier het my brein kultuur en boublokkies aan mekaar verbind? Ek het begin dink aan wat kultuur vir ons verteenwoordig en hoe ons dit miskien  kan toepas op boublokkies.

Koos van der Merwe in die galery

.

ou koos kyk rond en lyk benoud

hy staar en frons aaneen

en die kurator wil hom hulp verleen

gaan prewel sonder voorbehoud:

“neem dié portret, ie pro porsie 2 x 1

’n hier en daar, ’n hoog en wyd

beraming van ’n manlikheid

formele beide vort

en ook in toom

’n hard en sag ’n lank en kort

die x-as y-as xy-chromosoom

het u dit ook so opgelet?”

en koos sug, antwoord met

“ja danki maar uhm sê gou net

jong waar is die toilet?”

 

deur: Loftus Marais uit Jan, Piet, Koos en Jakob (Human & Rousseau: 2019)

Die aktivering van die verbeelding

Die boublokkies aktiveer definitief die verbeelding op ‘n besonderse manier. Jy moet tog seker kreatief begin dink voordat jy die kasteel of seerower-skip bou. Die kleinspier-ontwikkeling en ander vaardighede het ook ‘n belangrike rol te speel in die praktiese uitleef van verbeeldingsvlugte. As ouer lees jy van spelterapie en kinders wat moet leer kruip om hul taalvaardighede te verbeter. Die aktivering van die verbeelding is ‘n deur wat makliker en moeiliker oopgetrek word deur verskillende kinders (en volwassenes).

Die volg van instruksies

Daar is ‘n stel ongeskrewe reëls wat uitspeel in die kultuuromgewing. Die boublokkies het ook gewoonlik ’n instruksieboek wat wys hoe die Hogworths-skool of die Batmobile gebou moet word. Dit leer natuurlik die kinders ruimtelike insig en hoe om instruksies te volg. Die natuurlike kreatiwiteit kom dan ook tot die oppervlak wanneer die kind nie meer die instruksie volg nie en sy eie geboue en ruimtetuie begin bou.

Die praktyk

Daar is natuurlik ’n stukkie kuns in die goeie uitvoering van ‘n taak. Die kuns lê in die interpretasie van die verbeeldingsvlug. Die boublokkies is in ’n sekere sin eintlik sommige kinders se eerste kennismaking met die praktiese sy van verbeelding. Nuwe wêrelde word in die verstand van die kind geskep.

Invloed op die populêre kultuur

Die boublokkies het ‘n ongelooflike impak op die moderne kind se ontwikkeling. Watter kulturele invloed dit op die ontwikkeling van die kind het, is natuurlik die vraag. Dit het wel ‘n onteenseglike invloed op populêre kultuur. ‘n Mens kan maar net na al die flieks en TV-reekse kyk om te sien hoe Lego deel geword het van die samelewing.

Die verandering van kultuur

My kinders bou nie ossewaens nie. Sover as wat ek weet is daar ook nie volkspele Lego-mannetjies beskikbaar nie. Op watter manier wil jy jou kinders blootstel aan kultuur? Op watter manier wil jy die kultuur vernuwe of miskien herdink in plaas van herdenk?

Die kleure van Lego-blokkies het deur die jare ook verander om klein dogtertjies aan die wonderlike boublokkies bekend te stel. Ek is seker dat daar al ‘n groot persentasie van verkope na die vroulike mark toe gaan. Lego het die potensiaal om tradisionele manlike beroepe aan dogtertjies bekend te stel.

.

Piet X

 

hy is ‘n noord-pretoriase donder

hy toet vir learner drivers wat voor hom gaan staan

hy vloek op armes wat by verkeersligte

net voorruit was, sonder om te vra

hy dink ‘n double cab is ‘n familiemotor

sy lewe ‘n balansstruuk tussen liefde vir sy derde vrou

en irritasie met sy stiefkinders

hy is ‘n middeljarige en harige rekruut van daardie ligte

afstigting bearbei deur die solidariteit-beweging

tog: dikwels saans gaan sit hy by sy rekenaar en lees

en luister op die internet na al die “unexplained

sea sounds” – meegevoer, met stuyvesant en frons

sy gunsteling is upsweep, en ook slow down

die ongoddelike vreemdheid in die afluister van oseane

ondanks hidrofonika en spektrogramme

het die wetenskap g’n antwoord vir die spookgerase nie

– dis nie duikbote of ysberge wat kraak nie – en

soms raak sy oë byna waterig oor die patrone

in die dieptes, al die teorieë, klank so hol

wat sê dit dat ‘n wese soos piet x

geroer word deur die tjanke van verbeelde seemonsters?

 

deur: Loftus Marais uit Jan, Piet, Koos en Jakob (Human & Rousseau: 2019)

 

Die verteenwoordigers van die handelsmerk

Ek het gaan soek na die maniere waarop die Lego handelsmerk aan kinders en die groter mark oorgedra word. Ek kon nie ’n Ronald Macdonald of Kolonel Saunders kry wat Lego bemark nie.

Ek sien net oral die klein glimlaggende geel mannetjie sonder ’n naam. Die mannetjie word Harry Potter of Batman. Die geel mannetjie word ’n ruimtereisiger of ’n loodgieter. Lego verteenwoordig daarom die kultuur van ons tyd, maar op ’n sekere vlak word die kind self ook die Lego-mannetjie. Die verteenwoordiger van die handelsmerk word die kind wat daaraan deelneem.

Gevolgtrekking (Wat sal ons nou sê oor al hierdie dinge?)

Die verteenwoordiger van die kultuur is Jan, Piet, Koos en Jakob, soos die titel van Loftus Marais se nuwe digbundel dit stel. Lego is seker nie al kultuur wat my kinders nodig het nie, maar miskien is dit juis so bedoel dat kultuur, sport en akademie soos blokkies opmekaar pas. Ek het besef dat kultuur nie noodwendig die dinge is wat jy van kindsbeen af as kultuur beskou nie. Daar moet sekerlik ’n strewe na die mooi en mooier wees – hoekom sou ons dit dan anders navolg? Die plek, die tyd waarin ons leef of miskien iewers en iets waarheen ons streef. Die verteenwoordigers van kultuur is nie slegs die mense wat daarna kyk omdat dit mooi is nie. Dit is ook die mense wat daaraan deelneem.

Wicus Luwes. Ama(brand)sone

Sunday, August 25th, 2019

Daar woed op die oomblik meer as 2500 brande in die Amasonereënwoud. Dit is baie meer as vorige jare. Daar is ‘n brand binne ‘n brand, ‘n vuur binne ‘n vuur. Die rivier kronkel deur die woud. Daar is ‘n rivier binne die rivier. Sosiale kommentaar reken dat die mensdom meer bekommerd was/is oor die Notre Dame-brand as die brand in die Amasonereënwoud. Dieselfde vuur wat in die Notre Dame-katedraal gebrand het, woed nou in die reënwoud. Die vuur in ons harte behoort dieselfde vir die Notre Dame en die Amasone te wees.

Bo: Prent is saamgestel uit verskeie nuusberigte

Bewus of bewustheid is ‘n kernbegrip van bewusmaking. Daar is bewustheid in die hart van bewusmaking. Op watter manier is jy bewus van die brand of vuur in die Amasone? Watter bewustheid resoneer in jou hart?

Miskien kan ‘n eenvoudige samevoeging van prente (‘n prent binne ‘n groter prent) ons laat resoneer met die Amasone. Wat is die groter prent? Alles is verwant of verbind met gare.

Bo: Alles is verbind deur ‘n fyn garedraad

Die digkuns neem ons na plekke. Dit plaas ons in dorpe en stede wat ons nooit andersins sou kon besoek nie.

Joan Hambidge skryf die volgende in Indeks (2016):

Metafisiese indeks

HJS

Waar was jy toe Ek die aarde gegrond het? Gee te kenne as jy insig het.
Job 38: 4

O goedheid Gods hier nooit volprese,
my eerste mantra roepend, ‘n hert in dorre streke;
versies soos braille in ‘n blou onderstreepte Bybel:
ek het jou by die naam geroep, jy’s myne …

In Jerusalem hoor ek: aanbid die Seun van God.

Verloor my geloof tog later.
Sartre en Camus, die Eksistensialisme,
“God is dood”, “die hel is ander mense”,
geleer as jong student in die filosofie.

In Pamukkale weet ek wees eerder koud as lou.

Net soms, net soms laat Hy van hom hoor:
skryf met ‘n penstreep teen die lug oral oor,
stuur ‘n teleks per aardbewing (woedend en koud)
of praat woordeloos in ‘n magiese oerwoud.

In Manaus verkies ek God bó niks.

Van Wes na Oos alleen vertrek:
Die Bybel, Ateïsme, Boeddhisme verken.
Die krag van meditasie of stil gebed
nie meer langer deur my ontken.

In Nepal word ek eindelik één met God.

In Jerusalem, Pamukkale, Manaus en Nepal
verbind ek die Onsigbare,
daardie Iets, daardie Onverwoordbare krag,
genaamd die Metafisika.

– die strofe “net soms, net soms” kom uit Verdraaide raaisels. (1990)

 

Miskien het Neruda as Suid-Amerikaanse digter iets van die oerwoud in ons elkeen verstaan:

 

Lost in the forest, I broke off a dark twig
and lifted its whisper to my thirsty lips:
maybe it was the voice of the rain crying,
a cracked bell, or a torn heart.

Something from far off it seemed
deep and secret to me, hidden by the earth,
a shout muffled by huge autumns,
by the moist half-open darkness of the leaves.

Wakening from the dreaming forest there, the hazel-sprig
sang under my tongue, its drifting fragrance
climbed up through my conscious mind

as if suddenly the roots I had left behind
cried out to me, the land I had lost with my childhood—
and I stopped, wounded by the wandering scent.

– Pablo Neruda

 

Hoe hou ‘n mens nabetragting oor ‘n brand of skade wat deur ‘n vuur aangerig is? Hoe lyk rou binne rou? Die Amasone brand. Ek rou om dit aan jou te vertel.

Bedekte naak

‘n Gloed dra ek
tussen die wêreld en my bloed
meer myne, meer eie aan my as enigiets
‘n sonder-naam
wat, om te vernietig
sou wees vernietiging van my:
o ondraaglike, tere, weerlose hemp van vlam.

– deur Sheila Cussons

 

 

Wicus Luwes. Om hande te klap by ‘n tenniswedstryd

Sunday, August 18th, 2019

‘n Mens moet weet wanneer om hande te klap by skoletennis. Ek het baie tyd gehad om hieroor na te dink. ‘n Saterdag-oggend voel lank terwyl jy wag tussen wedstryde. Jy weet nooit presies wanneer dit die regte tyd is om die toebroodjies uit te haal nie. Daar is wel ‘n ongeskrewe stel reëls wat bepaal wanneer dit die regte tyd is om hande te klap. (Indien daar nog nie so ‘n stel reëls is nie, behoort daar so iets te wees.)

Reël 1: Moenie hande klap as iemand die punt verloor nie

‘n Mens wil graag jou eie kind motiveer met jou handeklap. Ons almal weet dat dit net ‘n spel is, maar een so ‘n wedstryd kan nog lank inwerk op die kind se onderbewussyn. Jy wil natuurlik ook die ouers van die ander kind wys dat jy ‘n gebalanseerde individu is. Soos ek sê: die wedstryd kan ‘n langdurige impak op die speler hê. Vir ‘n oomblik is jy self daar op die baan – by jou kind. Jy dink aan jou eie ondervinding by die skooltennis.

Die positiewe ding om te doen, is natuurlik om die kind te beloon wanneer hy of sy ‘n goeie hou geslaan het. Jy wil nie wys dat jy bly is dat iemand verloor nie, maar eerder ekstra dryfkrag ontsluit. Jy dink terug aan die tyd toe jy die wil om te wen begin kry het. Dit is ‘n fyn lyn – amper soos die lyn tussen die netbalbaan en tennisbaan wat op dieselfde oppervlak geverf is. Jy moet weet vir watter lyn jy moet kyk.

Reël 2: Klap eers hande wanneer die punt klaar is

Die begin van ‘n punt is maklik om te bepaal. Daar is ‘n dien. Die spelers staan op bepaalde plekke. Die einde van ‘n punt is moeiliker om te bepaal. Jy is nie altyd seker of jou kind die punt gekry het as die bal in die hoek van die baan en aan die teenoorgestelde kant aarde toe gekom het nie. Dit is goed om hande te klap tydens so ‘n situasie. So ‘n handeklap oordeel nie – dit is meer van ‘n aanmoediging om aan te beweeg.

Hoe weet ons in elk geval wanneer iets klaar is? Nie alles het lyne nie. Is dit die laaste kunsuitstalling? Is dit die laaste keer wat ek ‘n kliënt sal moet besoek? Die lyne op sement tennisbane vervaag na jare se spel. Dit vervaag ook na jare van ongebruik. Die presiese lyne aan die oorkant van die baan is moeilik om te bepaal.

“Tennis is a lifting game.”

Die tennisafrigters van my jeug kom sit in die gees langs my terwyl ek by die baan vir my kinders kyk. Een van die belangrikste dinge in tennis is waar jou rakket eindig. Goeie houe eindig gewoonlik met jou houe wat van onder na bo beweeg. Ek onthou hoe een van my afrigters, die woorde in my gedagtes ingeprent het: ‘tennis is a lifting game’. Kyk waar jou rakket eindig, want dan het jy beter beheer oor die bal.

Ek ry deur woonbuurte met vervalle tennisbane. Ek het op ‘n stadium by ‘n klub gespeel wat voortdurend gesukkel het met inbrake. Boemelaars het gereeld probeer nes skrop in die klubhuis. Hoe verander die ‘lifting game’ in ‘n ‘uplifting game’ sou ‘n mens kon vra. Is dit die moeite werd om die klubhuis veilig te hou? Dit raak dan ongelukkig te gevaarlik vir kleiner groepe om die bane te gebruik en dit veroorsaak dat die klubhuis selfs minder gebruik word.

“Jou voete is lui”

Ek is versot op daardie soort aanmerkings of opmerkings. Een van my speelmaats het een dag na ‘n wedstryd vir my vertel dat die hoofrede dat hy my wen, my voete is. Hy was vas oortuig dat ek beter sou speel as ek my voete beter gebruik. Dit is seker so en ek neem aan dat my voete steeds lui is. Die rede waarom ek hou van daardie tipe aanmerkings, is omdat dit my voete ‘n persoonlikheid van hulle eie gee. Ons verlengde persoonlikhede raak metafore. Iets soos: my voete speel tennis op ‘n Saterdagmiddag. Ek wonder hoeveel my studies sou verbeter as my hand meer deur die boeke sou blaai. Die ander rede hoekom ek van daardie tipe aanmerkings hou, is omdat dit vir my ‘n area gee om op te fokus. Hoe sou ek aan my lui voete kon werk as dit nie buite my gestaan het nie?

Reël 3: Moenie handeklap na elke punt nie

Nie alle punte verdien ‘n handeklap nie. Handeklap is gemaak om iets te laat uitstaan. Die waarde van handeklap gaan verlore as jy na elke punt handeklap.

Ek oordink die munisipale merkers vir ‘n woonbuurt wanneer ek verby die vervalle tennisbane en geroeste skoppel(in sy)maaie ry. Ek sien die leë munisipale swembaddens en die bushaltes wat sonder dakke staan. Ek het eers gedink dat die hoeveelheid badkamers in huise as merkers vir munisipaliteite dien. Daar moet tog sekere munisipale merkers wees wat deur stadsbeplanners gebruik word om die hoeveelheid en tipe dienste in ‘n woonbuurt te bepaal. Ek het toe uitgevind dat stadsbeplanners eerder na kombuise kyk, wanneer hulle bepaal hoeveel dienste aan ‘n sekere woonbuurt gelewer moet word. Ek wonder dus wat die kombuise van ‘n woonbuurt behoort te wees. Op watter manier kan tennisbane die kombuise of prioriteit van ‘n woonbuurt word?

Ek dink aan daardie ongeskrewe reëls en merkers wat ons tennisbane vir ons wys. ‘n Mens moet weet wanneer om hande te klap en wanneer om te werk aan jou spel, sodat die mense op die pawiljoen kan sien dat jy ‘n handeklap verdien. Ek droom graag oor ongeskrewe reëls wanneer ek langs tennisbane sit en vir my kinders kyk. Ek sien hoe hulle tennis speel en ek wonder of hul eendag sal verstaan hoekom ek handeklap.

 

jou kind se eerste tenniswedstryd

die oorwinning
is ‘n dbv-winkelrakket
wat niks het
om te verloor nie

elke tree is uitgetrap
een hou op ‘n slag
in die groewe
van ouboet se skoene

en met die opgooi van die bal
is icarus deur die lig verblind
maar sy vlerke smelt nie
en sy vere is een wedstryd

nader aan die son

 

Wicus Luwes. Die bekoring van bouvalle en ruïnes

Tuesday, May 14th, 2019

Ek word bekoor deur plekke wat leegstaan. Miskien moet ek dit anders stel: Sonder inhoud, maar tog nie regtig leeg nie. Daar is baie sulke plekke rondom ons. Plekke wat deur vure verwoes is of plekke wat in die vagevuur van afgestorwe boedels se fynskrif toegesluit staan. Terwyl die horlosie se wysers draai en die kalendermaande een na die ander afgeskeur word, staan hierdie plekke en wag. Hulle wag op die lewe wat eens deur hul gevloei het.

Bo: Foto’s van ‘n bouval in Midrand (Foto’s met toestemming van die fotograaf, Candice Brophy, geplaas.) Die brand van die grasdak, het die einde van hierdie huis beteken.

 

Sondagmiddag

die ruïne waar ek en jy rondkrap
een Sondagmiddag, lustelose honde, ná
die middagmaal (die mense slaap in die huis)
oplaas moeg gebaklei, versigtig die woorde
wat ons kies, tingerige sinne, geluide eintlik
maar om mekaar oor stilte se rand
te help, op so ‘n Sondagmiddag, die ruïne
op julle plaas: ag, ‘n blote bouval eintlik
‘n huis sonder herinneringe, net fondasie
en halwe mure wat nog staan, jare gelede
al tot toeval en stof gedoem: tussen
klippe kry ek die geraamte van ‘n akkedis
en wonder of ek en jy dan so voorspelbaar
soos ‘n Afrikaanse liefdesgedig is, en jy maak
‘n stok tussen ‘n paar bakstene staan:
dit was seker ‘n vuurmaakplek
‘n oorstaanplek een nag
skaars wegkruipplek

– deur Desmond Painter uit ‘Nuwe Stemme 5’ (Tafelberg:2013)

Bo: In Hillbrow

 

 

huise. melville/weltevredenpark

in elke vertrek
sien ek ‘n optekening
van ‘n skerf geskiedenis
om soos ‘n afgesplinterde geen
iewers vas te kleef –

‘n portret of meubelstuk wat weinig

vooraf verraai
en niks daarna

want alles is maar slegs
‘n bietjie brood en suiker
lank gelede uit my huis
vlytig soos miere aangedra
na die eerste eie nes –

wie weet
op ‘n dag moet dit ‘n blom word oor ‘n wond
op ‘n dag word dit ‘n duif in ‘n leë kamer
‘n blaar se drif op die wind
deur uitsiglose vensters in ‘n buurt

selfs hier

nog steeds

sal ek oor die merke
van my lessenaar streel en dink:

hier het my vader gesit

en hier
het sy hand gerus

– deur Marlise Joubert uit ‘bladspieël’ (Human & Rousseau:2015)

Bo: Johannesburg Algemene Hospitaal

 

Ons drome van gister
Word somber en sinister
Want kyk alles het ‘n vasgestelde uur
Ons beplan toringblokke
Maar die slopers is betrokke
En ons drome is bloot skadu’s teen die muur

– deur Koos du Plessis uit ‘Skadu’s teen die muur’

 

Bo: Kempton Park Hospitaal

Die foto’s vang slegs ‘n klein gedeelte van die bekoring vas. Dit vang die leegheid wat nooit werklik leeg is nie tussen die mure van die bouvalle en ruïnes vas. Die kaggel brand steeds, al is dit net in ons gedagtes. Die kinders speel en die kos word steeds in die kombuis gemaak. Dit resoneer en herinner ons aan die bouvalle en ruïnes wat ons in ons drome besoek. Die bekoring lê eintlik in die dinge wat was en die dinge wat weer kan wees. Die bekoring lê in die bouvalle en ruïnes van ons gedagtes.

Wicus Luwes. As die hoed jou pas

Thursday, April 4th, 2019

Ek is nie geheel en al gekant teen ander mense se vlooie en luise nie. Daar is sekerlik ‘n saak te maak vir ander mense se vlooie en luise, maar ek is nie seker of ek die aangewese persoon is om daardie saak te maak nie. Ek dink dat dit eerder ‘n geval van oordrewe liefde vir my eie luise is. By geleentheid moes ek die rekenaarbedrading by ‘n konstruksie area gaan inspekteer. Omdat ek nie ‘n veiligsheidshoed gehad het nie, het die voorman ‘n veiligheidshoed uit harde plastiek aan my oorhandig om te dra. Terwyl ek dit wou opsit, het my kollega my arm gegryp en gefluister: “As jy vlooie wil hê moet jy daardie hoed opsit.” Ek het toe maar met die hoed in my hand rondgeloop tydens die besoek.

Ons dra daagliks ‘n hoed wat deur iemand anders aan jou gegee word. Soms is dit ‘n hoed wat van geslag tot geslag oorgeërf word. Ander kere is dit ‘n hoed wat jy by ‘n vriend gekry het. ‘n Avontuur is nie ‘n behoorlike avontuur sonder ‘n argeoloog se Indiana Jones-hoed nie. Wat is ‘n feëverhaal sonder ‘n kroon of ridder se helm? Selfs die sport waaraan ons deelneem word dikwels met gholfkeps of ‘n Hansie Cronjé-hoed afgerond. Die hoed werk amper soos die maskers wat ons dra, maar ons kruip nie gewoonlik onder (of agter) ‘n hoed weg nie.

Ek het ‘n week of drie gelede TV gekyk terwyl die klank baie sag gestel was. (‘n Mens kan steeds die nuus volg, sonder om te hoor wat hulle sê. Ek geniet die nuus eintlik meer op daardie manier, want jy kan jou eie storie skep.) Daar het ‘n man op die skerm verskyn met ‘n droë stuk landbougrond in die agtergrond. Hy het een van daardie materiaalhoedjies opgehad. Dit het amper soos die kommando-hoedens van ouds gelyk, maar hierdie was ‘n blou hoed. Dit was ‘n verbleikte blou hoed. Die man het die hoed in die middel van die onderhoud afgehaal en jy kon sien dat hy daardie hoed feitlik daagliks dra, want die son het ‘n lyn oor sy voorkop getrek en net die onderkant van sy voorkop was ingekleur. Die man het die materiaalhoed opgerol en teen sy bors gedruk. Dit was nie moeilik om af te lei waaroor die berig of onderhoud gehandel het nie. Die hoed het my alles van die droogte vertel.

Ek het kontak gemaak met ‘n paar digters wie se gedigte in Nuwe Stemme 6 gepubliseer is. Die gedigte van ongepubliseerde digters word in Nuwe Stemme uitgegee. ‘n Hele aantal digters het al Nuwe Stemme gebruik as vastrapplek om (met valhelm) die lewe van ‘n digter aan te pak – sonder die oefenwiele. Ek wonder watter hoed die beste by ‘n digter sou pas. Die digter dra dikwels meer as een hoed, maar op ‘n manier steek daardie digtershoed mos maar altyd onder die ander hoed uit.

Aan die agterkant van die Nuwe Stemme 6-bundel is daar ‘n kort biografie van die metaforiese hoedens wat die digters al gedra het en steeds dra. Ek deel graag drie van die digters se hoedens met jul:

Marthe McLoud het al die hoed van maatskaplike werkster gedra. Marthé het na ‘n kostuumplek gegaan om ‘n paar hoedens aan te pas.

Marthé McLoud in ‘n flaneur-hoed

Marthé in haar humor-hoed

Kyk, my asem vloei weg

Sal jy nog vir my liefdesappels voer
noudat die grond onder my meegee,
die almanak skeur,
my dae aan repe hang?

Sal jy nog met my sekelmaan lê
noudat grys duiwe
in my hare nesmaak,
my spatare soos blaarskelette lyk?

Sal daar nog bloeisels in jou hande wees
noudat boomrimpels
om my mond kring
en ek skuifelbeentjie stap?

Kyk, my asem vloei weg
soos dun heuning
uit ‘n fles

Wanneer my oë verstar en splinterbreek
gaan ek my neerlê in die reuk
van verlepte blomme:

Daar waar jy al jare vir my wag.

 

-deur Marthé McLoud uit Nuwe Stemme 6

 

Elna van Niekerk het al die hoed van filosofie-lektor op ‘n tyd gedra. Sy het ook al die hoed van busbestuurder en navorser gedra.

Elna van Niekerk

 

sarkofaag

miskien is dit in hierdie huis
wat ek sal doodgaan:
stik aan ‘n appel
om ‘n lemveeg bloed

die dood is ‘n anti-
klimaks,
maar die lyf mak soms
‘n laaste orgasme na

              soos in sepies en violent movies

ek weet klaar:
dit sal net so stil wees,
soos nou.

 

-deur Elna van Niekerk uit Nuwe Stemme 6

Hannes Visser

Hannes Visser het laat weet dat hy nie ‘n hoed besit nie. Hannes het al voorheen die hoed van ‘n onderwyser gedra. Tans dra hy die hoed van ‘n redakteur by ‘n koerant. Iets om na uit te sien: Hannes se bundel, ‘Die jaar toe Pa…’ verskyn eersdaags by Naledi-uitgewers.

Donderdag 5 Januarie

pa kap ‘n bordjie in
op die pavement
voor die huis
for sale

antie rosie van oorkant
bel ma by die werk
jy moet kom, piet verkoop jou huis

pa sê hy koop ‘n plaas met perde
ma sê jy’s mal
welders op die myn
koop nie plase en perde nie

pa sê fokkof ek weet
toe kom die dokter met ‘n
swart tas in ‘n swart ford

oom swanepoel bring die
dominee met blink kop
hy bid vir pa se drink en sy suiker

fokkof skreeu pa los my uit
ma huil en antie rosie gee vir my
rooi kool-aid en blinkpapierbiscuits
toe almal loop

 

-deur Hannes Visser uit Nuwe Stemme 6

Daar is ‘n paar ikoniese hoedens in die geskiedenis vasgevang. Napoleon het sy Bicorne gehad, Jackie Kennedy het haar pilbokshoed gehad. Theodore Roosevelt het die Panamahoed bekend gemaak en Paul Kruger het sy uitrusting met ‘n kuil afgerond. ‘n Goeie kunstenaar hoef slegs Sherlock Holmes of Robin Hood se hooftooisels te teken om iemand aan die karakters te laat dink. Die vraag is dus of ‘n hoed ‘n verlengstuk van die mens kan wees of miskien kan word.

Daar is ‘n straatmusikant wat gereeld buite my woonbuurt se kruidenierswinkel sit en kitaar speel. Hy is ‘n gekwalifiseerde masjienoperateur en vurkhyserbestuurder. Hy vertel my dat hy nie meer CV’s uitstuur nie. Hy het moed opgegee en sal slegs weer CV’s stuur as hy van ‘n spesifieke geleentheid te hore kom. Sommige dae speel hy saksofoon en sit op twee bakstene. Hy wissel die kitaar en die saksofoon af. ‘n Mens kan ‘n munstuk of twee in sy kitaarsak gooi as jy iets vir hom wil gee. Wanneer hy die dag saksofoon speel, is die kitaarsak nie byderhand nie. Op sulke dae gooi mens sommer jou oortollige muntstukke in sy hoed.

Wicus Luwes. 360 Grade van Liefde

Thursday, February 14th, 2019

Daar is baie vlakke van liefde. Hier is drie van daardie vlakke – versteek in 360 grade foto’s.

(U kan rondbeweeg in die foto om die gedig te lees – beweeg u selfoon of skuif rond met die muisknoppie.)

Wandeling deur DJ Opperman

Klik hier

 

Skip deur Ilse van Staden

Klik hier

Blou Nyl deur RK Belcher

Klik hier

Die gedigte kom uit Fanie Olivier se ‘Die Heel Mooiste Afrikaanse Liefdesgedigte’. (Uitgewer: Human & Rousseau)

  •