Naskrif 1
‘n Boek wat ‘n onuitwisbare indruk op my gemaak het, is Breyten Breytenbach se digbundel Voetskrif van 1976. Ek was toe ‘n vierdejaarstudent in die letterkunde.
In daardie jare van baksteenrooibundels met slegs letterwerk op die omslag is hierdie laaste boek van Breyten, voordat hy vir sewe jaar in die gevangenis verdwyn het, pragtig deur Perskor uitgegee.
Op die oorheersende swart agtergrond is ‘n klein vierkantige selfportretjie van ‘n geblinddoekte Breyten in die onderste linkerhoek geplaas. Hy is met ‘n soort leisel verbind aan ‘n bulhond wat baie soos die destydse eerste minister John Vorster lyk. Die skilderytjie lyk nie verniet soos ‘n selvenster nie, want die gedigte in Voetskrif is geskryf terwyl die digter in voorarres was op ‘n aanklag van terroristiese bedrywighede.
Ek onthou hoedat die besonder toeganklike gedigte in die bundel my meegevoer en ontroer het. Van Breyten se mooiste liefdesverse vir sy vrou staan daar. Die volgende reëls is van die vernuftigste en sjarmanste in Afrikaans: “… jy is die hitte van my palms / jy is die pitte van my dadels die hittete van my daad / jy is die asem van my lippe”. Daar staan ook van sy mees onthutsende verse, soos die een oor die terdoodveroordeeldes “wat sing asof julle lewens daarvan afhang / en julle weet dat julle lewens gaan hang”.
In my vertroetelde eksemplaar van Voetskrif is daar ‘n hele klomp vergeelde koerantknipsels uit daardie tyd. Benewens die lowende resensies van André P. Brink, Abraham H. de Vries en F.I.J. van Rensburg is daar ook ‘n knipsel uit Rapport waarin berig word dat dr. Koot Vorster (die eerste minister se bulhondbroer) die bundel as “snert” afgemaak het, sonder dat hy dit gelees het. Hy het gesê dis ‘n tragedie dat, terwyl Suid-Afrika se seuns aan die grens sterf, Breyten Breytenbach in die gevangenis sit en skryf.
Dr. Koot het nogal ‘n gawe gehad vir dramatiese retoriek, soos blyk uit die volgende aanhaling: “Die ink is skaars droog, dan word dit deur die pers gejaag en terwyl die drukkersink nog nat is, word hierdie onsin deur groot letterkundiges as kuns uit die boonste rakke opgehemel.” En dan volg ‘n uitspraak waaroor ek persoonlik te na gekom gevoel het: “Die naarste van alles is dat ons seuns en meisies aan ons universiteite dié snert vir soetkoek opeet.”
Die tirade van hierdie godsman het my finaal teen die kerk laat draai. Van daardie dag af luister ek veel liewer na die intieme woorde van digters as na die gedeklameer van predikante.
(“Boekmerk” in Beeld, 15 Augustus 2011)
Naskrif 2
Diensplig: Pretoria
Werksdae ry ek vanaf Sunnyside
na Voortrekkerhoogte – verby
die Sentrale Gevangenis waar Breyten sit
en al hoe dolender gedigte skryf.
Op kantoor lees ek ‘n Seisoen in die Paradys.
En die gevleuelde verse van Voetskrif,
verplig opgedra aan Kolonel Broodryk
en glo erg vermink deur tronksensuur
(so sê André Brink, so sê Ampie Coetzee).
Sewe jaar later het ek Breyten gevra
– by ‘n boekebeurs in Antwerpen –
Wat hy uit die manuskrip moes skrap:
“Net één kriptiese, klein gedig –
‘n selmuur-eggo: Help: Help!
Die owerhede het destyds gedink
dit is ‘n gekodeerde boodskap.”
In 1977 was ek buite en hy binne,
maar met offisiersuniform en al
was ek ‘n gevangene van die staat nes hy.
Ook my kreet moes sonder weerklank bly.
(uit Skeurkalender, Tafelberg, 1998)