Breyten Breytenbach. Huldeblyk: Tomaz Salamun (1941 – 2014)

Tomaz Salamun : 7 Januarie 1941 – 27 Desember 2014

 

Enkele dae gelede, so op die stert van die sterwende jaar (wat in doodstuipe nog steeds vloedwaters kon ontketen en vliegtuie uit die lug kon klap), het Tomaz Salamun sy dansskoene aangetrek en ligvoet tussen die sterre verdwyn. Miskien het hy besluit, « tot hier toe en nie verder nie. » Miskien het hy gevoel die duiseligheid en die verlies van ewewig is te veel ; dat dit nie die moeite werd is om te lewe as mens nie eens meer ‘n boek kan lees nie.

Ons verloor ‘n groot digter. Die merkwaardige is dat sy gedigte seker nou eers tot hulle enigmatiese en eie skoonheid gaan ontplooi. Vanaf die heel eerstes was hulle gekenmerk deur ‘n speelsheid, ‘n grensloosheid, ‘n verbeeldingsgebied wat in byna enige denkbare rigting kon strek, ‘n intelligensie en ‘n ‘logika’ wat die poësie vanselfsprekend gemaak het en slégs in die poësie kon lewe.

Natuurlik was die wêreld waarbinne hy opgegroei het, van oorloë en onderdrukking en mal ideologiese konstrukte en musiek en ‘n intense belewing van die absurditeit van menswees, ‘n vormende invloed –  as ‘Joegoslaaf’ (‘n suiderse Slawiër volgens die betekenis maar eintlik netsoveel van ‘n kunsmatige samevoeging as om ‘n Suid-Afrikaner te wees) van Sloweense afkoms uit ‘n kunssinnige familie, wat sonder komplekse of vrees vir die uitdoof en dood van die stam (daar is net ‘n raps meer as twee-en-‘n-halfmiljoen Sloweniërs) in sy moedertaal, Sloweens, bly skryf het. ‘n Wêreldburger – hy het seker ten minste vyf tale vlot gebruik ; ‘n ontwortelde burger van die Middelwêreld. Iemand wat nie gely het aan kopkolonisering nie en nie slaafs of kritiekloos die ‘vreemde’, solank dit maar eksoties en van ‘elders’ is, probeer naboots het nie. Iemand wat met humor vir jou kon verduidelik waarom Zizek byvoorbeeld, ‘n tydgenoot uit dieselfde wêrelddeel, ‘n holle vermaker is.

Enkele aanhalings uit die voorwoord van Christopher Merrill tot die keuse, in vertaling, van Salamun se gedigte (« The Four Questions of Melancholy »). Charles Simic (ook eens ‘n Joegoslaaf) wat verduidelik – « Here is something we can all count on : sooner or later our tribe always comes to ask us to agree to murder. » Salamun self, in « Folk Song » : « Every true poet is a monster, he destroys people and their speech. » Dalk het hy hom ook as ‘n monster ervaar, en as ‘n « sfeer wat deur die hemele spoed. » (En ek onthou van die foto’s wat Salamun se vrou Metka Krasowek die aand geneem het toe Ko Un so wild gedans het in die sleepwa wat ons agter ‘n trekker terug opstal toe vervoer het onder die sterre, van die strepe lig vasgelê op film soos dansende ‘engele’ om die dansers in die nag. Weer Simic : « The lyric poet is almost by definition a traitor to his own people. He is the stranger who speaks the harsh truth that only individual lives are unique and therefore sacred. He may be loved by his people, but his example is also the one to be warned against. The tribe must pull together to face the invading enemy while the lyric poet sits talking to the skull in the graveyard. »

 

by die heengaan van Tomaz Salamun, 27 desember 2014

 

« l’amour est fort comme un poème »

Carmen, Bizet

 

« Little robin,

  bones pinned to the cosmos.

  Who whistles, who calls ? »

(Untitled), Tomaz Salamun

 

1.

die mens se blouskrif loop tot waar die reis

verskiet in sterre

en nie verder nie

onderweg fluit nagvoëls in die kreupelhout

branders staan op om te swel en breek

laat seisoen wanneer dae saamkrimp

sal daar soms berge wees

gestolp onder ‘n laag sneeu

van mymering of ‘n geheue

aan ewige lewe

en nie verder nie

 

niks is verklaarbaar in die worp woorde nie

maar wanneeer die nag uitskei in dag

is alles aanwesig

soos dit nog altyd was

 

bome, ‘n snawelmaan getower uit rook

ook skaduwees en kinders se helder klokklanke

en nie verder nie

 

die mens kry sy laken

wat ‘n seil pas by die lyk

 

sy kis as sloep vir die gedagdroomde vaart

oorkant toe

 

en niks verder nie

 

 

 

 

2.

ons was saam hier voor die nag se oneinde
om te tuur in daardie ruimte

waar ‘n wenteling sononders

in die kolk verdwyn

 

en net die knettering skroeisels oorbly

as flonkerpetale oor ‘n swart tafeldoek

 

ek lig ‘n glasie op die stilte van jou verkoolde lippe, vriend –

al het die kyk my oë verblind

en is daar niks meer om te sien nie

 

 

3.

… het onthou van die halfmaanmuur

in die onderste tuin

waar twee suurlemoenboompies

nou skuilte soek

 

… daar byna uitgevee deur seisoene

geskryf sien staan :

 

rug téén die muur

van bergwindkoue uit die noorde

anderkant die grens om ballingskap

 

om die rug te draai

en oor einders te soek

na gerugte van vryheid

 

*

 

En hierdie huldigingsgedig van Bill Dodd :

 

For Tomaz Salamun

 

you’ve gone out now into your own

uncanny logic

where trees are trees and not trees

and looking is absorbed into light

 

we imagine you there

one step ahead of angels

two of devils

your tuft of grey hair

flapping in interstellar breeze

your boyish grin

as you show them

you have not died at all

but simply sidestepped

that dull thing called time and place

 

by now you’re ready again to

sneak up behind us

spring a fifth question of melancholy

vanish into your next impossible world

before we can turn

 

you always had so many lined up ahead

a world or two per poem

and since they all need winding up

from time to time

we know we’ll always glimpse you there

whizzing through your volumes

turning ineffable keys

clocking in and out of nowhere

leaving us gasping

a page behind

 

but grinning back at us

teasing us on—

 

‘the dance is here, there,

dance it,

dance it now!’

*

 

(c) Breyten Breytenbach / Desember 2014

Bookmark and Share

6 Kommentare op “Breyten Breytenbach. Huldeblyk: Tomaz Salamun (1941 – 2014)”

  1. Charl-Pierre Naude :

    ‘n Mooi huldeblyk aan die mens agter hierdie enigmatiese en verbluffende digterskap.

  2. Baie dankie vir hierdie wonderlike dubbel-huldeblyk. Pragtig is vir my:
    ‘Tomaz Salamun (het) sy dansskoene aangetrek en ligvoet tussen die
    sterre verdwyn.’

  3. Francis :

    Ek is baie hartseer om hierdie nuus te verneem. Dit was vir my ‘n groot voorreg om hierdie digter te ontmoet tydens die Dansende Digtersfees op Spier.

    “Three nights in a row I spent among the gnosticts. /White butterflies hunted each other above the roses /while the snakes writhed and swallowed each other. /Here, it’s just like over there. People are born and die./ […] The earth, the faces, the loves / that passed through my life, everything turns into lapis lazuli.”

  4. Melanie Grobler :

    Dat ‘n mens die dood so mooi kan maak, is ‘n vertroosting. Baie dankie Breyten.

  5. Joan Hambidge :

    Slavoj ‘n holle vermaker? Ek gaan nie hiermee akkoord nie. The pervert’s guide to the cinema & die opvolg oor ideologie is meer as “holle vermaak”.

    Maar nou ja. Ons kan nie almal dieselfde idees of denkrigtings najaag nie.

    Terselfdertyd dwing Salamun se digkuns bewondering af.

  6. Marel :

    Baie dankie, Breyten vir hierdie roerende huldeblyk: dis terselfdertyd ‘n refleksie op verskeie denke oor die dood – en ‘n baie bemoedigende een!!”When the light finally falls short…” neem ek aan die sterre oorskadu jou bewussyn.

  •