Resensie: die helfte is jou nie vertel nie, deur Thérèse Bartman, 2025. Gansbaai: Naledi.
Resensent: Dewald Koen
Dit is verblydend om te sien hoe die Afrikaanse poësie in verskeie gedaantes floreer hetsy as gepubliseerde solo digdebute of bloot nuwe stemme wat in die Afrikaanse liriek opklink. In laasgenoemde geval kan Neil Cochrane en Alwyn Roux (samestellers) se bundel Merang (2025) as voorbeeld dien waarin beide gevestigde digters sowel as voorheen ongepubliseerde digters se gedigte opgeneem is. Verskeie nuwe bundels het sedert die begin van die jaar die lig gesien. Enkeles sluit in Ryan Pedro se prins, Pirow Bekker se Die bloei van blomme, Marié Heese se Skulpkrale, en Herman Wasserman se pasverskene waterman wat elk hul unieke stempel op die Afrikaanse digkuns nalaat. Daarbenewens het Protea ’n keuse van Marlise Joubert se gedigte getiteld Atrium: Gedigte (1970-2025) met ’n keuse deur die literator, Karen de Wet, gepubliseer. Ook Wilma Stockenström word vereer met Nogmaals vir die bysiende leser saamgestel deur Joan Hambidge en Marlies Taljard. Stockenström se invloed op Afrikaanse digters word in dié bundel verken. Dit blyk goed te gaan met die Afrikaanse digkuns en dat daar nog ’n behoefte hiervoor bestaan ten spyte van die oorweldigende intellektuele verloedering in die era van die videosfeer (soos die filosoof Johann Rossouw in die vroeë 2000’s daarna verwys het) waarin ons onsself bevind.
Een van die solo debutante is Thérèse Bartman (ook bekend as Thérèse Hulme). Van Bartman se gedigte het reeds in Nuwe stemme 3 (2005) verskyn asook in André P. Brink se Groot Verseboek (2008). Haar solobundel getiteld die helfte is jou nie vertel nie is ’n interessante spel met die orale, en klankryke tradisie van lied en liriek. Die titel sinjaleer rondom die gebeure en besinnings oor geskiedkundige persona en narratiewe in die Suid-Afrikaanse konteks. Die kunstenaar, Alta Botha, se treffende kunswerk getiteld charcoal/houtskool (2017) pronk op die voorplat en postuleer die soeke na die sogenaamde “onvertelde” waarna die bundeltitel verwys. Die donker houtskool met ’n effens mistige, wasige voorkoms dui op die onbekende, maar kan ook geïnterpreteer word as ’n dekmantel waaragter gebeure verskuil of verdoesel word. Laasgenoemde gebeure word in die onderskeie temas verwoord naamlik die soeke na identiteit, die verwerking van trauma, verlies, menslike verganklikheid asook die kontras tussen skepping versus vernietiging in die konteks van kolonialisme met klem op die Suid-Afrikaanse Oorlog (oftewel die Anglo-Boereoorlog).
Wat opvallend is in Bartman se debuutbundel is die kreatiewe vervlegting van lied, liriek, skrif en visuele kuns in allerlei formaat. Vanuit ’n estetiese perspektief is die bundel bekoorlik met die Suid-Afrikaans gebore (en tans woonagtig in Australië) kunstenaar, Susan Roux, se kunswerke getiteld “ink” (2018) asook foto’s, ’n enkele wasvel en QR-kodes. Elf van die gebundelde gedigte bevat ’n QR-kode wat die leser skandeer om ’n voorlesing van die gedig met gepaardgaande musiek of stemintonasies aan te hoor. Die digter in samewerking met die kletsrymer, Jitsvinger, het vir die elf gedigte klankbane geskep. Hierdie verklankte gedigte verryk die leeservaring en mag selfs die leser daartoe dwing om die onderskeie gedigte vanuit ’n alternatiewe oog en oor te interpreteer. Die verklanking van “Klagkleed” en “Demensie” is verruklik. Minder geslaagd is die benadering wat met “Hoekom?” gevolg is. Die gebruik van kletsrym strook nie tematies met die inhoud van die gedig nie en laat ’n effens wrang smaak in die mond. ’n Ander musikale benadering sou in hierdie geval meer gepas gewees het.
Bartman maak van verskeie versvorme gebruik soos die praatvers en haikoe. Die programgedig getiteld “Stamboom I” is ’n enkele voorbeeld van die narratiewe vers waarin die spreker haar stamboom naslaan. Die verwysing na “speekselspoor” is myns insiens ’n voorbeeld van ’n treffend beeld:
In my sewe-en-sestigste somer
lei ’n speekselspoor my na ’n webstamboom
en na jou, Angela van Bengale,
agste oumagrootjie aan my Bartman-kant.
Met die intrapslag neem die spreker die leser terug in die geskiedkundige gebeure van ons land en reis sover terug as Jan van Riebeeck met verwysing na “Angela van Bengale” wat as die stammoeder van vele Suid-Afrikaners beskou word. Haar lewe as slavin en later as vrygestelde slavin word in die praatvers vervat. Die noukeurige leser sal opmerk dat Bartman deurgaans na “ink”, “skrif” (of ongeletterdheid soos in Angela van Bengale se geval), of die skryfaksie verwys. Gedigte soos “Stamboom I”, “Ink”, “Erflating”, “Grafsteen”, en “Demensie” is in hierdie opsig relevant. Die verhaal wat as impetus vir die gedig “Ink” gedien het, is veral interessant en ondersoek temas soos die skryfaksie (oftewel ars poetica) asook die soeke na identiteit vanuit ’n historiese konteks. Op vernuftige wyse slaag die digter-spreker daarin om identiteit aan ink te koppel:
[…]
Jy het ’n hopie kruit in ’n bakkie uitgeskep, het jy vertel,
toe vars beesmis in ’n doek bo-oor gespan
en toe jou bors daarop uitgemelk,
en daar was ink.
In die daaropvolgende gedig met die foneties-geskrewe titel “[ank]” sê die spreker:
merk
die doringveld,
die drumpel,
die dagboekinskrywing van ’n vreemdeling
én jou naamloosheid daarin.
Die digter-spreker beklemtoon hiermee die belangrike funksie wat die optekening van historiese gebeure vertolk.
Die gedig “Klagkleed” is myns insiens een van die mees geslaagde gedigte in die bundel. Soos reeds genoem, vertolk die Suid-Afrikaanse Oorlog (1899-1902) ’n belangrike rol in die bundel as geheel. Die beeldgedig, “Klagkleed”, is gerig aan die omstrede Herbert Kitchener en is gebaseer op ’n beeld in Sint Paulus se katedraal:
Klagkleed
Vir Herbert Kitchener, 1st Earl Kitchener
Knight of the Order of the Garter
Knight of the Order of St Patrick
Member of the Order of Merit
By die voete van jou beeld
in jou eie kapel in Sint Paulus se katedraal
sit Maria geboë oor haar marmerseun.
Maar het jy, lank ná die verre kolonies
se stof en haak-en-steek van jou af was
en jy reeds ridder,
ooit donkernagtelik wakkergeskrik
van ’n kind se ingesakte oë?
Vir ons het oorgebly
los drade asem en klank om mee te ryg
om oorlog se bokant:
Opdrag gee
uitdryf
wegvoer
brand
nalaat
verhonger
weerhou
bloederig vas te werk aan die onderkant:
Pleit
kerm
skree
kreun
roep
hoes
huil
hyg
roggel
snak
sterf.
Ons weet
Jy het geweet.
Meer as dertig duisend maak jou klagkleed.
Hierdie gedig is nie alleen belangrik in die konteks van die Suid-Afrikaanse Oorlog nie (ek dink hier aan die bekende foto van Lizzie van Zyl wat rondom 1901 in die Bloemfontein konsentrasiekamp geneem is), maar ook met die huidige oorlog tussen Israel en Hamas asook Rusland en Oekraïne in gedagte. Kinders is oudergewoonte die onskuldige (slag)offers (letterlik en figuurlik gesproke) van uitgerekte oorloë.
Die bundel is taalkundig oorwegend goed versorg met die uitsondering van die herhaling van die woord “die” in die derde strofe van “Grafsteen” asook ’n spelfout in “Marcelino” met verwysing na “assesering” (sic). Alhoewel die bundel as geheel nie as vernuwend of ’n baanbrekerswerk in die Afrikaanse digkuns beskou kan word nie, is enkele verse soos “Klagkleed”, “Likwidasie” en “Nuweling” meer geslaagd as ander met treffende beeld- en klankgebruik. Bartman gaan veral sekuur te werk in haar verwoording van Sir Francis Bacon se Head I in die beeldgedig getiteld “Pigment”:
Francis Bacon
Head I
Die kop se buitelyn is donker afgesteek.
Die dood, stil ingekeer op sy geswelde self,
lê die gesplete slagtande van ’n anusmond bloot.
Daaragter (buite sig) vrot vlesige vel
waaruit ’n krieweling maaiers kom.
Verraad se pigment durf aan wat taal nie kán.
Die bundel word afgesluit met “Stamboom II” wat as sulks die siklus voltooi. Bartman gebruik die beeld van ’n papierpop om die liefdevolle verhouding tussen ’n ouma en kleinkind (wat heel moontlik op ’n ander kontinent woon) te verwoord. Die gedig sluit aan by “Die ander kant” waar die moeder-spreker afskeid neem van haar kinders wat na Australië geëmigreer het.
[…]
Bedags het hulle in Brisbane se skoon strate gestap,
op stiptelike busse gery,
onthou om die huisvullis te skei
en met sku kleinkinders Engels te praat.
Saans het hulle die diefweringlose vensters wys oopgestoot
en hul leë hande in mekaar gelê.
Bartman se die helfte is jou nie vertel nie is ’n bundel wat met die eerste oogopslag tematies gesproke “donker” en melankolies daar uitsien. Die spel met woord, klank en beeld sorg egter vir ’n insiggewende leeservaring waarin die digter-spreker nie alleen haar eie herkoms naspeur nie, maar ’n spreekwoordelike stem aan talle gemarginaliseerdes in die konteks van die Suid-Afrikaanse geskiedenis gee. Die digter verken onregte van die verlede sowel as die hede. Die klem is hoofsaaklik op onregte wat teenoor kinders gepleeg word soos verwoord in die gedigte “In memoriam I”, “In memoriam II”, en “Marcelino”. In sy geheel, is die gedigte in die bundel besonder klankryk en die gebruik van musiek deur middel van die QR-kodes sorg vir ’n alternatiewe benadering tot die lees van poësie. Die gedigte is toeganklik geskryf en die deursnee leser sal die verse waardeer.