Posts Tagged ‘Marlies Taljard resensie’

Resensie: “minjonet en bitterbos” (Thomas Deacon)

Wednesday, March 2nd, 2022

 

 

 

minjonet en bitterbos – Thomas Deacon. Naledi, 2022.

Resensent: Marlies Taljard

 

“Minjonet en bitterbos” is Thomas Deacon se vyfde digbundel. Vantevore het uit sy pen verskyn “Sand Uit die Son” (1989), “Die predikasies van Jacob Oerson” (1993), “Maagmeisie” (2003) en “Duifiedorings” (2019). Die digter is op 21 Januarie 2022 oorlede; “Minjonet en bitterbos” is dus die laaste digbundel wat tydens sy lewe verskyn.

Soos sy vorige digbundels, bevat “minjonet en bitterbos” hoofsaaklik gedigte wat as “kontreikuns” of “streeksverse” of “volkspoësie” beskou sou kon word. Dit is kuns (in hierdie geval gedigte) waarin ʼn bepaalde landstreek uitgebeeld word, asook die gebruike, tradisies en taal (dikwels taalvariante en/of dialekte) wat dié geografiese ruimte kenmerk en wat maklik verstaanbaar is. Die kleurvolle voorblad deur Susan Smith in helder primêre kleure is ‘n belangrike metatekstuele skakel wat die ruimte tipeer.

Afrikaans het sedert sy vroegste ontstaan ʼn ryk tradisie aan volkskuns / streekskuns / regionale kuns waarin klankverletterliking, die plattelandse idioom en taalvariëteit ʼn belangrike rol speel. Dink maar byvoorbeeld aan N.P. van Wyk Louw se “Klipwerk”, aan Boerneef, Adam Small, Hans du Plessis, Nathan Trantraal, George Weideman … Deacon skryf dikwels in Griekwa-Afrikaans wat volgens Christo van Rensburg ʼn onderverdeling van Oranjerivier Afrikaans is – ʼn dialek wat ontwikkel het met die invloed van Khoi-tale en -dialekte wat in die Namakwaland en Griekwaland-Wes-streke gepraat word. Hans du Plessis is die ander bekende digter wat in dié dialek skryf.

In “Literêre Terme en Teorieë” toon Wium van Zyl aan dat kontreikuns dikwels afgeleë, plattelandse ruimtes oproep (soos Deacon se Pella-streek). Die spreker se verbondenheid met dié streek vind dan dikwels gestalte in herinneringsverse “wat herwaarderend terugkyk na die streekstoestande waarvan hy vroeër deel was”. Verskeie kritici wys daarop dat, ten spyte van die fokus op die lokale, universele waardes en probleme eweneens tematies in kontreikuns voorkom en dié genre dikwels verryk.

Die eerste afdeling van “Minjonet en bitterbos” heet “vlug” en is “[vir die ou nama-moeder siena joseph van pella [1893 – 1988]”. Hierdie opdrag bevat dus ʼn verwysing na bevolkingsgroep (“nama”) én plek (“pella”). Die openingsgedig (hieronder) maak gebruik van klankverletterliking en is ryk aan woorde, uitdrukkings en grammatikale wendinge wat tipies in die Namakwalandse streeksidioom voorkom. ʼn Spesifieke lokaliteitsaanwysing is die verwysing na die Bantamberg – ʼn heuwel wat binne die Namakwa-distriksmunisipaliteit in die Noord-Kaap geleë is.

 

oulap se rooi

 

as die son maandae oulap se rooi

hoog bó die bantamberge gooi

moes ons tjenners voetsaam

houtveld se kant toe staan

dis houtmaak die ganske dag

tot honger virrie stukkie kos

jakkalstjankies uit jou maag laat los

maar hout se tjent moes kláár

ma-goed had geen genade

vir rônekoptjenners nie

vanaand, wanneer ma-goed ons roep

loop sit ons ommie vyebosvuur

met derms en suursous

en ons praat     en ons lag oor

alle dinge van dié lang dag

en ons kyk hoelat vyebosvlam

oulap se rooi teen’ie swart skadu

vannie rietdak gooi

(p. 11)

 

In hierdie gedig, soos ook in die ander gedigte in die eerste bundelafdeling, word ʼn tyd, ʼn ruimte en ʼn lewenswyse opgeroep wat vreemd is aan moderne (stads)mense. Dit skets ʼn prentjie van bykans onvoorstelbare armoede, van ʼn lewe sonder enige gerief, van een karige maaltyd per dag en van harde hande-arbeid. Tog, teen alle verwagting in, is dit ook ʼn lewe wat deur klein vreugdes en ongekompliseerde lewensverwagtinge gekenmerk word. Dit is ʼn tipiese herinneringsvers waarin die vreugdes onthou word en die swaarkry as’t ware verheerlik word omdat dit nie meer aan die lyf gevoel word nie.

Ook die tweede gedig in die bundel, “melkbosdans” (p. 12) is ʼn tipiese herinneringsvers waarin die hede teenoor die verlede gestel word en verromantiseerde jeugjare onthou word:

 

vandag se tjenners loop en spog

lat onse oumense nie kop of gat weet

van déúrnagdeur se dansdinge nie

vetlampie se jare loop mos voetsaam

deur onse are

ons het die lewe gekén, my seur (…)

 

Die spreker in hierdie sewetal gedigte is waarskynlik Siena Joseph van Pella, aan wie die eerste afdeling opgedra is en die sewe gedigte in die afdeling kan dan seker gelees word as ʼn kort outobiografiese skets van “die ou nama-moeder”. Stories van verlies, soos in “vlug” (p. 13) en “rooi lewe” (p. 17) en ander primordiale temas soos geboorte, vreugde en gebed vorm die skering en inslag van hierdie afdeling. Vergelyk byvoorbeeld die volgende reëls uit die gedig “gebed” (p. 16):

 

nou vra ek, Oubaas

gee lat ek soos u maan word

wat katnael deur’ie swart lug seil

samblief, my Oubaas

lat’ie boesmanland se lewe

dunskyf sny

deur hierie afgoilyf van my

 

In die tweede bundelafdeling, “minjonet en bitterbos”, is ʼn ander spreker aan die woord – hierdie keer iemand wat hoofsaaklik Standaardafrikaans praat. Ook in hierdie afdeling voer argetipiese temas die botoon. Twee gedigte handel oor die dood van ʼn kind, gedigte soos “soms onthou hy nog” (p. 22-23) en “sal jy eendag weer” (p. 24) roep vergane liefdes op, herinneringe aan die Boesmanlandse streek word verwoord in gedigte soos “kalkoentjies trap” (p. 25), “soms wil hy” (p. 29), “hartvreetland” (p.31), “kleure” (p. 33), “ek slaan my oë op” (p. 37) en “boesmanland” (p. 38). Afskeid, ouderdom, verlies van jeugdigheid en verlange na die ruimte waarin die digter eens gelukkig was, spreek uit gedig na gedig in hierdie afdeling. Die “minjonet” (ʼn klein blou blom) word teenoor die “bitterbos” gestel in “minjonet en bitterbos” (p. 21). Die opnoem van plek-, plant- en insekname in ʼn gedig soos “boesmanland” (p. 38) moet help om dié ruimte tasbaar, sigbaar en hoorbaar voor die geestesoog te roep:

 

boesmanland

 

as growwe-twa en ‘ga-gras

en fyn-twa die boesmanland

soos ‘n digte jas omvou

en skaapbos en geelbos

en gannabos met verre rante trou

sal ek huppel-t’rug na jou toe kom

my langbeenvyg, my botterblom

want soos boesmanland ná lekkerreëns gedy

leef ek vir jou en jy in my

 

waar kokerbome by driekop blom

sal ek voetsaam oor die rante kom

met die stofpad langs óór onseepkans

sal ek lag en sing en hoogtrap dans

ja, as geelblom uit sy koker spring

sal ek handvol bidreëns vir jou bring

 

maar as die pê-pê fluit ten einde laas

vir my sy afskeidsliedjie blaas

en ses paar voete my sal dra

is daar iets wat ek wil vra:

grou ʼn lêgat in die boesmanland

laat rooison op my kopklip brand

en as ʼn geelryp volle maan

stilweg oor die rante traan

sal ek luister na die heutjiehee

wat na sy maat bly skree

 

Die laaste afdeling, “troosbossies”, wat met 26 gedigte die langste afdeling in die bundel is, bevat hoofsaaklik kort gedigte in ʼn volkslied-agtige styl soos ook by van Wyk Louw in “Klipwerk”, Boerneef, Hans du Plessis en George Weideman. Volksliedjies word oor die algemeen gekenmerk deur hulle speelsheid en aardsheid – dit is poësie wat deur die “volk” verstaan kan word en het dikwels ʼn eenvoudige vorm, hoewel dié stelling nie die meerduidigheid van sommige volksverse onderskat nie. Kannemeyer sê dat die “irrasionele en onlogiese” kenmerkend is van volkspoësie (1978:69) en volgens A.P. Grové, wat oor die “Klipwerk”-gedigte skryf, besit hulle “nou eenmaal iets orakelagtigs” (Grové, 1978:84). Volksgedigte het dikwels die aard van inkantasies met hulle sterk melodiese aard, herhalings en streng ritme en metrum, asook die oënskynlike sinloosheid, wat soos antieke towerspreuke, besonder sterk tot die Onbewuste en die Argetipes spreek. Dikwels straal iets oer-mensliks uit die Volksgedig deurdat dit die mens en die landskap met mekaar vervleg.

Dit is alombekend dat Thomas Deacon, benewens digter en skrywer, ook ʼn bekende sanger van ligte liedjies was. Sy gedigte word van die begin af gekenmerk deur sterk ritme, metrum en klankspel met verskillende vorme van rym soos alliterasie, assonansie en klanknabootsing, asook die herhaling van woordgedeeltes volgens ‘n vaste patroon. In gedigte soos “kalkoentjies trap” (p. 25) word die bekende lied “kalkoentjies trap al-so” verruimend opgeroep as verwysingsveld. Hier is De Haan (1982: 49) se uitspraak ter sake, naamlik dat die volkslied die musikale bo die rasionele verkies. Die voorbeelde wat hieronder aangehaal word, illustreer enkele van die aspekte wat hierbo in verband met Volkspoësie bespreek is:

 

my bekertjie loop oor

 

my bekertjie loop oor

my broodjie is ʼn dubbeldoor

die wind speel op sy rietjiesfluit

en voordag stort sy rooiwyn uit

(p. 27)

 

tussen kleinsee en koingnaas

 

tussen kleinsee en koingnaas

waar die son wydsbeen

oor yl narrabossies staan

grawe ʼn kapaterbok t!kamaroe

wat so lekker na namakwaland

se wegblywater proe

(p. 63)

 

“Die bundel bevat ook ʼn heuglike inslag van Boerneef se loslittige Afrikaans met ʼn voorkeur vir die kontreiwoord en -uitdrukking” – aldus die agterbladteks. Ek weet nie of ek die woord “heuglik” hier sou gebruik het nie … Baie van die gedigte herinner wel aan Boerneef se poësie, onder andere die gedig “berggans” (p. 69) wat speel met Boerneef se “die berggans het ʼn veer laat val” en “boerneef loer” (p. 50). Oor die algemeen sou ek sê dat intertekstualiteit nie per se ʼn positiewe of negatiewe bydrae tot ʼn gedig maak nie. Dit hang af wat die digter met die brongedig gedoen het en hoe hy/sy daarmee in gesprek getree het. Dieselfde geld vir nabootsing van ouer/ander digters se style. Ek kry die afgelope tyd te dikwels die indruk dat digters (oor die algemeen) te loslittig met ander digters se werk omgaan onder die vaandel van “intertekstualiteit” – en hier bedoel ek nié dat Deacon dit doen nie. Ek het wel gevoel dat die digter van “minjonet en bitterbos” se stem in sommige gedigte in die derde afdeling van die bundel sterker kon oorkom. Persoonlik het ek, as iemand wat sterk bande met die Noord-Wes Kaap het, baie gehou van die eenvoudige kontrei-spesifieke gedigte.

Thomas Deacon se stem het stil geword. As digter het hy ʼn besondere nis in die Afrikaanse poësie volgestaan en is hy wyd geëer vir sy werk. Sy dood is ʼn verlies vir die Afrikaanse digkuns en vir talle van ons wat sy vriende was. Die bundel “minjonet en bitterbos” bevat van sy allerbeste werk. Noudat sy oeuvre volledig is, behoort daar ʼn omvattende studie daaroor onderneem te word – byvoorbeeld deur ʼn Meestersgraad-student. Hoewel eenvoudig in vorm, is Deacon se gedigte dikwels meerduidig en gelaagd en bevat dit byna sonder uitsondering argetipiese, algemeen-menslike waarhede wat die leser ontroer en bybly lank nadat die bundel toegemaak is.

 

Bronne

De Haan, T.W.R. 1982. Volk en dichterschap over de verhouding tussen volkscultuur en officiele literatuur. Tweede druk. Den Haag: Kruseman’s.

Grove, A.P. 1978. Natuurwysheid van die Klipwerk. In: Grové, A. P. 1978. Dagsoom. Kaapstad: Tafelberg: 83-99

Gouws, Tom. 2013. Die agste teken – Basie Duvenhage. Datum geraadpleeg: 27 Februarie 2022.

https://versindaba.co.za/2013/09/09/resensie-die-agste-teken/

Kannemeyer, J.C. 1978. Geskiedenis van die Afrikaanse literatuur band 1. Pretoria: H & R-Academica.

Nel, Elias P. 2020. Korona-kortverhaalfees: Elias P Nel oor “Die heks van Gelukspoort”. Datum geraadpleeg: 2 Maart 2022

https://www.litnet.co.za/korona-kortverhaalfees-elias-p-nel-oor-die-heks-van-gelukspoort/?fbclid=IwAR1hYEhlN8F_FZ8jntcjKNO3ltG5iDHHIT5Ir4R6gwoQHEyPhCr6oeupsvg

Van Rensburg, Christo. 2015. Klipwerk: ‘n Rooihakskeenlesing. Stilet, September 2015 XXVII(2): 83-111

(Datum geraadpleeg: 27 Februarie 2022

https://repository.nwu.ac.za/bitstream/handle/10394/20566/2015Klipwerk.pdf?sequence=1&isAllowed=y

Van Zyl, Wium. Regionale Literatuur. In: Literêre Terme en Teorieë (aanlyn). Datum geraadpleeg: 26 Februarie 2022

https://www.litterm.co.za/index.php/r/195-regionale-literatuur

Resensie: I wish I’d said Vol. 4 (Johann de Lange & Rethabile Possa-Mogoera, Reds.)

Thursday, October 28th, 2021

 

 

 

I wish I’d said Vol. 4, Johann de Lange & Rethabile Possa-Mogoera, Reds. Naledi, 2021.

Resensent: Marlies Taljard

 

In 2017 is die AVBOB Poetry Project geloods wat ‘n uitlaatklep bied aan digters wat die behoefte voel om hulle emosies rondom die verlies van ‘n geliefde in woorde uit te druk. Sedertdien kan digters in alle amptelike tale van Suid-Afrika jaarliks deelneem aan ‘n kompetisie waarvan die wenners ‘n kontantbedrag ontvang en hulle wengedigte verskyn dan in druk in die “I wish I’d said”-bundels. In 2021 verskyn “I wish I’d said Vol. 4” by Naledi – dus die vierde bundel in die reeks. Die bundel is onberispelik uitgegee met ‘n Pierneef-skildery (“Baobab”, 1952) op die voorblad, gedruk op duursame papier. Meer as 100 gedigte is in die  bundel opgeneem.

In die Inleiding van die bundel skryf Carl van der Riet, hoofbestuurder van AVBOB, dat die gedigte wat in die nuutste bundel verskyn, tydens die Covid 19-pandemie ontstaan het waarin tradisionele begrafnisse en begrafnisrites nie meer kon plaasvind as gevolg van die streng inperkingsmaatreëls nie. In die lig van hierdie abnormale omstandighede skryf hy:

… the AVBOB Poetry Project … includes a belief in ubuntu. We believe that by enabling each person to see and know their own humanity through the humanity of others, we contribute to the healing and restoration of ourselves and our communities (p. xv).

Johann de Lange, hoofredakteur van “I wish I’d said Vol. 4” beklemtoon eweneens die vermoë van gedigte om te troos en verlies uit te druk:

 

Poets record our losses, our suffering, leaving traces in the form of poems. Poems that can heal us as well as others who read them. Through the ages poets have kept a living record of how we deal with death and loss” (p. xiii).

 

Die bundel is in 12 afdelings ingedeel: een vir elke amptelike taal van Suid-Afrika én een vir die Nama-taal. Die eerste 11 afdelings bevat telkens ses gedigte van genooide digters en die drie 2020-wengedigte in die betrokke taal saam met hulle Engelse vertalings in die geval van die 10 ander amptelike tale. Die laaste afdeling bestaan uit vier gedigte van Lynthia Julius in Afrikaans tesame met hulle vertalings in Engels, Nama en !Xun Thali.

Op hierdie stadium lê daar reeds bykans 15 000 gedigte op die AVBOB Poetry-webwerf en is reeds meer as 121 000 inskrywings oor die afgelope vier jaar ontvang. (Sien webwerf by https://www.avbobpoetry.co.za/?gclid=Cj0KCQjw8eOLBhC1ARIsAOzx5cFgPrUvcQ293T-nEJdixW_iFZVMXNVddkLG5cIq9Ij-D5OZrL_Va88aAuR4EALw_wcB ) Om die minste te sê, is dit imposante syfers, veral inaggenome dat dit gedigte in alle amptelike Suid-Afrikaanse tale tesame met vertalings in Engels behels. Selfs op ‘n internasionale skaal is dit indrukwekkend, en daarvoor moet ‘n mens AVBOB beslis krediet gee! Die gedigte wat op die webwerf lê, tesame met die hardekopieë van die vier bundels wat reeds verskyn het, dra by tot die vestiging van ‘n kanon elegiese verse uit die suide van Afrika waarin verskillende tale en kulture naas mekaar lê en teoreties en wetenskaplik gesproke selfs naas mekaar gestel kan word. As sodanig bied dit tans geleentheid tot interessante vergelykende studies en teoretiese navorsing in verskeie akademiese vakgebiede.

Wat my die afgelope vier jaar by die lees van die “I wish I’d said”-bundels opgeval het, is die verskillende kulturele benaderinge wat dikwels kenmerkend is van gedigte in verskillende tale, asook die verskillende poëtiese vorme waarvan digters gebruik maak. Dit hang ook saam met verskillende kulturele begrafnisrites en prosesse van roubeklag. Sommige digters hou by die tradisionele elegiese vorm waarin oor verlies en die dood, asook oor verlossing en troos gereflekteer word, soms met didaktiese ondertone. Ander digters verkies ‘n meer kompakte poëtiese vorm met meer subtiele verwysings na die bogenoemde temas, en ander vertel bloot ‘n aangrypende verhaal.

In “I wish I’d said Vol 4” is Afrikaanse gedigte van die volgende digters opgeneem: Bernard Odendaal, Eunice Basson, Koos van der Riet, Joan Hambidge, Lina Spies en Nini Bennett. Die wenners van die 2020-AVBOB Poetry kompetisie in die Afrikaanse kategorie, wie se gedigte ook opgeneem is, is Jacques Coetzee (eerste plek), Maretha Maartens, wat verlede jaar die wenner was (tweede plek) en Salvia Ockhuis (derde plek). Al die gedigte in die eerste afdeling (Afrikaanse gedigte) is deur Douglas Reid Skinner in Engels vertaal. Daniel Hugo was die redakteur van hierdie afdeling.

Jacques Coetzee se wengedig, “Doepa vir Allenigheid” is ‘n onthou-jy-nog-gedig waarin die digter ‘n spesifieke aand saam met sy neef in herinnering roep, maar te midde van die onthou, word hy teruggeruk na die werklikheid:

 

Liewe neef, wat sal ek doen

met hierdie verskrikking, die onverstaanbare

geweld waarmee jy hier weg is?

(…)

Ten slotte dan die toewensing:

Nog een, net nog een ding:

ek hoop daar was liefde

en vreugde tussenin die chaos en die vrees

wat soveel van ons erfporsie is

Ek hoop jou oë het al die mooi dinge onthou wat hulle ooit gesien het

voor die einde. (pp. 18-19)

 

Maretha Maartens se gedig, “Die Senotaaf van Emmaus” (p. 22) is gebaseer op een van ‘n reeks skilderye van Caravaggio (1606) getiteld “Aandete te Emmaus” waarin Jesus en twee dissipels aan tafel sit en twee vroue hulle staande bedien. Hierdie gedig het ‘n eksplisiet christelike tema waarin die besoek van die spreker aan die konkrete plek, Emmaus, gejukstaponeer word met die skildery en die opstanding van Jesus, sy verskyning aan dissipels wat op pad was na Emmaus en die aandete waartydens Hy die brood gebreek het. Die slotstrofe met sy meerduidige betekenis lui soos volg:

 

Hoe stil is dit daar by die senotaaf van Emmaus

waar die brood eens vir ons gebreek is.

Sy wat die brood vir haar broer gebring het om te breek

is nie meer daar nie. Sy het opgestaan.

 

Salvia Ockhuis se gedig “Koud” fokus op afwesigheid:

 

jou wegwees

bly yswit

op my hart

se pieke lê. (p. 24)

 

Die laaste afdeling van die bundel word gewy aan die Namataal wat egter nie ‘n amptelike taal in Suid-Afrika is nie. Hierdie afdeling word gewoonlik gewy aan tale wat, benewens die amptelike tale, ook in Suid-Afrika gepraat word. In die vorige bundel (Volume 3) is byvoorbeeld drie ǀXam-gedigte uit die Bleek en Lloyd-versameling geplaas. Hierdie jaar verskyn (soos hierbo genoem) vier van digter Lynthia Julius se gedigte. Dit is kort vierreëlige gedigte wat die taal en idioom van die verre Noord-Kaapse mense weerspieël. Ek haal die tweede gedig hier aan:

 

Autumn was vir ons gebore

Autumn was vir ons gebore

1.5 kg se portuur

Autumn is op ‘n Easter begrawe

in ‘n Blacklabel kis tussen goue blare

 

In die inleidings tot al vier die “I wish I’d said”-bundels wat tot dusver verskyn het, maak die verteenwoordigers van AVBOB dit duidelik dat die doel van die bundels en van die poësiewedstryd waarvan dit die eindproduk is, troos en bemoediging in tye van verlies is. Dit is hulle hoop dat die bundels vir alle mense van Suid-Afrika woorde sal gee om dit wat in swaar tye in ons gemoedere lê, sinvol en troosryk te verwoord. Hierdie bundels gee vir mense wat huldigings aan gestorwenes moet lewer, konkrete woorde wanneer woorde dikwels ontbreek. Dit is bundels wat troos verskaf aan mense wat met verlies gekonfronteer word en waarin woorde van wysheid sin mag gee in tye van droefheid.

Soos sy voorgangers, bied “I wish I’d said Vol. 4” ‘n rykdom van gedigte in 11 tale. Carl van der Riet, hoofbestuurder van AVBOB, het tereg in die 2019-bundel daarop gewys dat wanneer ‘n mens treur, wil jy dit in jou eie taal doen. Dié geleentheid bied die AVBOB-bundels aan die mense van Suid-Afrika. Maar wat meer is – ons verkry toegang tot alle gedigte in die bundel deur die Engelse vertalings van taalkundige spesialiste van die inheemse tale. In die voorwoord tot dié bundel skryf Johann de Lange:

 

Poetry is a church where people can gather, providing you with songs to sing. It is a space where you articulate unuttered thoughts and feelings, where you can speak of what has been left unsaid – “I wish I’d said Vol. 3”, pp. xiii-xiv, Naledi, 2020.

 

 

Inskrywings vir die 2021-AVBOB Poetry Project word nog tot 30 November 2021 ontvang by die volgende skakel:

https://www.avbobpoetry.co.za/?gclid=Cj0KCQjwlOmLBhCHARIsAGiJg7nlAgJbAEXiQMboQzgYGi0UOqN5jqIRfHwHkO0cWgdNag0EHvE1EzcaAv3FEALw_wcB

 

Resensie: “Na die wette van afskeid & herfs”. Eddy van Vliet, vert. deur Daniel Hugo.

Monday, September 27th, 2021

 

Resensie: Na die wette van afskeid & herfs. Eddy van Vliet, vert. deur Daniel Hugo. Protea Boekhuis, 2021.

Resensent: Marlies Taljard

 

Na die wette van afskeid & herfs: ʼn keuse uit die gedigte van Eddy van Vliet is ʼn netjiese bundel wat keurig uitgegee is deur Protea Boekhuis. Daniel Hugo het 35 van Van Vliet se gedigte uit die Vlaams in Afrikaans vertaal.

In 1998 het Heilna du Plooy Van Vliet se Poëzie: een pleidooi in Afrikaans vertaal met die titel ʼn Pleidooi vir die poësie. Dit het veral daartoe meegewerk dat dié digter by Afrikaanse lesers bekendheid verwerf het. In dié essay, waarin die spanning tussen die konkrete wêreld en die droomwêreld waarin poësie ontstaan, beredeneer word, kom Van Vliet se retoriese vaardigheid (hy was advokaat van beroep) ten beste na vore. Van Vliet was egter primêr digter. Hy het 13 digbundels die lig laat sien en enkele belangrike pryse daarvoor ontvang.

In Na die wette van afskeid & herfs het die vertaler in sy seleksie veral gefokus op gedigte wat outobiografiese trekke besit (sien  Joan Hambidge se resensie van die bundel). Ook gedigte oor lewe en dood (dus gedigte met ʼn universele tema) kom in die seleksie voor. ʼn Gesprek tussen Daniel Hugo en Yves T’Sjoen wat onlangs op Versindaba verskyn het, bied interessante insigte in verband met die aard van die seleksie wat die vertaler gemaak het, asook enkele vertaalstrategieë.

Omdat die bundel onder bespreking ʼn vertaling is, is dit belangrik dat ʼn resensie sal fokus op die vertaling en nie soseer op Van Vliet se poësie nie.

Wanneer ʼn vertaling vanuit Nederlands in Afrikaans verskyn, vra ʼn mens jou dikwels af of dit sinvol is om so ʼn vertaling te onderneem, aangesien die mense wat die bundel gaan koop, waarskynlik meestal Nederlands redelik goed magtig is en die gedigte ewe goed in Nederlands sou kon lees. Dit is egter ook so dat die meeste lesers van die vertaalde bundel nié die Nederlandse bundel sou koop nie – veral omdat Nederlandse bundels baie moeilik in Suid-Afrikaanse boekwinkels te vinde is. Verder sou mens daarop kon wys dat so ʼn vertaling eweneens die Afrikaanse literêre polisisteem verryk en dat vertaalde werke ʼn belangrike plek in enige literêre kanon inneem of behoort in te neem, aangesien dit die reikwydte van die kanon verhoog. Dit lyk dus wel sinvol om so ʼn vertaling te maak, al lê die brontaal en die doeltaal in sowel grammatikale as sintaktiese en leksikale struktuur baie na aan mekaar – soos die Afrikaans en die Vlaams in die tersaaklike tekste.

Verder sou ʼn mens ook kon kyk na die prosedure wat die vertaler gevolg het in sy vertaling. In die bundel Na die wette van afskeid & herfs lyk dit asof die vertaler redelik letterlik vertaal het. Dit is een van die algemeenste vertaalstrategieë waarvan gebruik gemaak word as twee tale binne dieselfde taalfamilie lê en daar ook nog kulturele ooreenkomste tussen sprekers van die twee tale bestaan, bo en behalwe die ooglopende ooreenkomste tussen die twee tale. So ʼn vertaling behels nie spesifieke en ingewikkelde stilistiese gimnastiek nie en dikwels bestaan daar nie ʼn groot verskil tussen tekste wat deur mense vertaal is en masjienvertaalde tekste nie. In literêre tekste is daar egter altyd teksdele waar die vertaler van ander strategieë gebruik moet maak om nie die meerduidigheid of die literariteit van die oorspronklike teks verlore te laat gaan nie. Dit is ook so dat woorde wat identies geskryf word en selfs semanties verwant is, dikwels nie in beide tale dieselfde betekenis en/of konnotasie het nie. Dan moet die vertaler ander planne maak om so ver as moontlik ekwivalensie tussen die twee tekste te bewerkstellig.

In die tersaaklike bundel word die Vlaamse teks op die linkerkant afgedruk, terwyl die vertaalde Afrikaanse teks op die regterkantste bladsy reg langs die oorspronklike teks verskyn. Sodoende is dit maklik om die twee gedigte met mekaar te vergelyk. Dit het my opgeval in hoeverre die gedigte op sintaktiese, semantiese en leksikale gebied ekwivalent vertaal kan word. Op enkele plekke sou ek persoonlik dalk ander leksikale keuses gemaak het. Op pp. 34-35 word die reël “de eden duurzamer worden” in Afrikaans vertaal met “die eden duursamer word” – ek dink die meervoud van “eed” is in Afrikaans “ede”. Op ander plekke hinder die direkte vertaling, soos wanner “kanarievogels” in Afrikaans “kanarievoëls” word (pp. 32-33) – ons praat hier immers sommer van “kanaries”. Wat die gebruik van die verlede tyd in Vlaams betref, kies die vertaler dikwels om in Afrikaans die (historiese) teenwoordige tyd te gebruik ter wille van soepelheid, bv. “Het was Spanje waar ik de haat verdroeg” x “Dit was Spanje waar ek die haat verduur” (pp. 58-59). Daar is eweneens plekke waar die effens “verdraaide” Afrikaanse vertaling die gedig verryk, soos wanneer Hugo vertaal: “in nooit betreden en bestreden kerken” x “in nooit besoekte en vervloekte kerke”. Hier word die alliterasie en assonansie van die bronteks behou, wat egter ook sou gewerk het as die digter gekies het om “nooit betrede en bestrede” te gebruik. Laasgenoemde vertaling sou in Afrikaans egter nie dieselfde betekenis hê as in die bronteks nie, terwyl “nooit besoekte en vervloekte” ʼn meer robuuste vertaling is – enersyds klankmatig en andersyds omdat dit effens sterker gestel word as in die bronteks (pp. 50-51).

Oor die algemeen het ek hierdie vertaling ʼn lofwaardige poging gevind. Die handvol Van Vliet-gedigte is gedigte wat tot ʼn groot lesersgehoor behoort te spreek. Dit is gedigte wat bedrieglik eenvoudig is en waarin universele menslike problematiek sowel as diep persoonlike emosies saam resoneer. Dit het trekke van argetipiese mites, terwyl dit steeds relevant bly vir moderne mense. Die vertaling is effektief en lees soos oorspronklike Afrikaanse gedigte, soos byvoorbeeld:

 

Soos wat die oggend die nag binnedring

d.w.s. versigtig en onafwendbaar

gly die skadu’s van die minnaar

eers sywaarts langs haar lende

met iets van die woord “nouliks” in elke gebaar

om skielik onvoorwaardelik swaar

vanuit haar geheimste plooie

soos ‘n valk te val

in die laaste lig

wat sy stadig doof onder haar ligste wimpers.

(p. 49)

 

 

Resensie: Maskers en mure (Daniel Hugo & Francois de Jongh, Samest.)

Wednesday, July 14th, 2021

 

 

 

Resensie: Maskers en mure – Daniel Hugo & Francois de Jongh (samest.). Turksvy, 2021.

Resensent: Marlies Taljard

 

Die versamelbundel “Maskers en mure” het pas by Turksvy Publikasies verskyn. Daniel Hugo en Francois de Jongh het die gedigte wat daarin vervat is, versamel. Die tema van hierdie bundel is, volgens Hugo Theart (op die agterplat), om “’n blik [te] gee op ‘n waterskeidingstyd toe die wêreld deur ‘n pandemie lamgelê is.” Die stemme van 142 individue word in hierdie bundel gehoor, waarvan nét meer as die helfte gepubliseerde digters is wie se werk al vantevore deur bekende boekhuise uitgegee is.

‘n Bloemlesing is ‘n versameling van (in hierdie geval) gedigte wat ‘n oorsig bied van ‘n periode, ‘n genre of ‘n ontwikkeling in die literatuur. Die vernietigende Covid-19-epidemie is ‘n ideale tydvak om in ‘n bloemlesing vas te vang.

Deesdae is versamelbundels hoog mode, enersyds omdat dit gewild is as geskenke, maar ook omdat dit meestal maklike leesstof vir die breë publiek bied. Die publikasie van so ‘n bundel verskaf natuurlik ook die geleentheid vir minder bekende en nie-gepubliseerde digters om gehoor te word en ondervinding op te doen, asook om hulle aanhang op sosiale media uit te brei. Omdat so ‘n bundel dikwels goed befonds word deur buite-organisasies (in hierdie geval die KKNK, Absa, die ATKV, die Wes-Kaapse regering en die Jannie Mouton-stigting), hou dit ook finansiële voordele in vir die samestellers en die uitgewers. Bygesê: dit is ‘n moeilike, tydrowende en riskante proses.

Waarvoor ek waardering het, is die besondere wyse waarop die bundel verskyn, naamlik mooi toegedraai in papier, binne-in ‘n netjiese klein kartondoos. Dit was sekerlik die moeite werd wat bemarkbaarheid betref! Ek het op sosiale media verskeie komplimente oor die verpakking raakgeloop. Ook die bundel as sodanig is netjies en keurig uitgegee.

Benewens die bogenoemde voordele wat die bundel moontlik vir digters en samestellers of die uitgewer mag inhou, is die belangrikste voordeel waarskynlik terapeuties van aard. Hiermee impliseer ek nie dat dit ‘n oefening in terapeutiese skryf was nie, maar gewoon dat die skep van kuns ‘n terapeutiese invloed op die liggaam en die gees kan hê; dat dit terapeuties is om oor die trauma wat jy ervaar het, te skryf. Die tyd was absoluut ryp om digters op te roep om oor die Covid-19-pandemie te skryf, en die reaksie was (soos ons kan sien) oorweldigend! Inderdaad is die pandemie vir mense wêreldwyd uiters traumaties en selfs vreesaanjaend en oral ter wêreld skryf digters daaroor, hetsy op sosiale media, in eie bundels of in versamelbundels. Dit vorm die onderwerp van gesprekke wat die afgelope 18 maande tussen bekendes én in die media gevoer word. Daarom is dit vanselfsprekend dat mense ook hulle eie gevoelens en vrese op meer konkrete wyse wil uitdruk om sodoende geldigheid en substansie daaraan te verleen. Die skryfproses help die skrywer om sy/haar trauma en vrae te konfronteer en daardeur te werk sodat daar uiteindelik sin van te make is.

Net soos die skryf oor die “abjekte” (Julia Kristeva se term) of die skrikwekkende/walglike terapeutiese waarde vir die skrywer het, kan die lees van ‘n bundel soos “Maskers en mure” ook die leser help om deur trauma (individuele en/of kollektiewe trauma) te werk. Ook die besef dat ons in hierdie tye nie alleen is nie, dat ons voel soos baie ander mense voel, is vir baie van ons van groot waarde en tot troos en versterking. Daarom voorspel ek dat “Maskers en mure” besonder groot aftrek onder Afrikaanse lesers sal kry en dat dit heel waarskynlik ‘n tweede druk sal beleef.

Die bundel, ongeag sy literêre kwaliteit, is ook ‘n belangrike historiese dokument wat eerstehands insig bied in die psige van Afrikaners en Suid-Afrikaners in een van die mees traumatiese tye in die moderne geskiedenis. So ‘n dokument is belangrik, aangesien daar later waarskynlik heeltemal anders oor hierdie pandemie gedink en geskryf sal word. Benewens die wetenskaplike (mediese) aspek van die pandemie wat steeds in die nuus bly en deur kenners en leke gelees en beredeneer word, bied die poëtiese woord insig in die belewenis van mense wat te midde van doodsvrees, siektes, sterftes, ekonomiese dinsintegrasie en depressiwiteit ongevraagd deel geraak het van ‘n nuwe wêreld(orde) wat voorheen onvoorstelbaar was en waarvan die aard en omvang nog bedink en geformuleer moet word.

Maar terug na die betrokke bundel.

Wat bundelstruktuur betref, het die samestellers besluit om gedigte alfabeties volgens die van van die digter te orden. Zuiderent en Van der Starre (2001:193) wys daarop dat hierdie ordeningsbeginsel veral in die 1980’s in Nederland gewild was. Vir die eenheid van die bundel is dit natuurlik nie ideaal nie, aangesien die aanbod daardeur versplinter raak en die bundel die moontlikheid van goter oorhoofse koherensie (én kohesie tussen naasliggende gedigte) sodoende verbeur. Volgens die tekslinguiste De Beaugrande en Dressler (1981) is kohesie en koherensie twee van die belangrikste beginsels van tekstualiteit. Veral in ‘n bundel soos hierdie  waarin die hooftema in verskeie duidelik onderskeibare subtemas gestalte vind, sou klem op Jakobson se sintagmatiese as waarin op die ontginning van subtemas gekonsentreer word, dalk ‘n keuse gewees het wat tot intrinsieke kontinuïteit en die vorming van kleiner, sinvolle reekse in die bundel kon bydra – eerder as die aaneenryg van gedigte wat ekstern (alfabeties) georden is. Ook die paradigmatiese struktuur (dieptestruktuur) van die bundel sou by ‘n logies gestruktureerde ordening kon baat vind.

Hoewel die tema van die bundel – die leef agter maskers en mure weens die Covid-pandemie – reeds uit die bekendstellingsnotas duidelik is, kom daar verskeie fasette van dié tema uit die verf, soos wat digters verskillend op die tydvak waarin ons ons bevind, fokus.

Maskers en al die konnotasies van gemaskerd lewe, eensaamheid, verlies aan identiteit, vrees en selfs ‘n bepaalde verlies aan menslikheid en deernis word verwoord deur Danie Marais se gedig op bladsy 123:

 

Gee ‘n mens ‘n masker

 

en hy sal jou die waarheid vertel.

 

Maar gee elkeen ‘n masker

en die pes om te dra

en jy sal sien oë

verklap alles.

Hierdie kabaal van kakpapierkopers

dié kleinlike kannibale

is niemand se medemens nie.

 

Een van die belangrikste bundeltemas is beslis die belewenis van afsondering en eensaamheid, soos die woord “mure” in die titel te kenne gee. Een van die min humoristiese gedigte in die bundel is “Inperking” (Jacobus Kloppers, p.88):

 

Inperking

 

Lewe in hierdie geslote kring

het ook ‘n bonus meegebring

‘n doeksag stilte het neergedaal

gemuilband staan ons in die winkelry

die stormloop vir eers verby

geen vreemde gaste by my hek

g’n niemand wat my vroegdag wek

 

Maar Heer, as ek nóg iets mag vra

demp tog ook die hadeda.

 

Nie-nakoming van afsonderingsregulasies, veral by begrafnisse, word in hierdie tye dikwels die oorsaak van woede-uitbarstings op sosiale media. Johann Lodewyk Marais se gedig “Die begrafnis” (p. 124) beskryf hoe die blinde sambok begrafnisgangers wat die afsonderingsreëls verbreek het, slaan. Die slotreëls lui so:

 

Sy is terug stad toe met dié dag se seer,

maar nou het tyding haar kort-kort bereik

oor die sterwe van ander rougangers,

saamgetrek om die vreemde double bag,

vir wie niemand die deur kon toemaak nie.

 

Uiteraard is vrees vir die dood een van die hooftemas van die bundel en dié mees gevreesde uitkoms van die virussiekte. Op die dag waarop hierdie resensie geskryf is, staan die regering se statistiek op 64 509 sterftes aan Covid-19 in Suid-Afrika en 4,04 miljoen wêreldwyd. Die dood van ‘n geliefde, vrees om te sterf en die dood as die Groot Gelykmaker is eksplisiet of implisiet ingebed in die meeste gedigte in die bundel. Ek haal Fanie Olivier se gedig (p. 145) aan waarin die dodelikheid van die virus aan bod kom, tesame met ‘n ontstaansgeskiedenis van die pandemie (‘n tema wat eweneens baie digters geïnteresseer het):

 

monitor

 

wát ‘n markdag was dit nie. so met die vlermuis

saam koop die wêreld vir hom ‘n kat in die sak.

netjies as inweegbagasie ingepak

of saamgedra. maak ure later, dankbaar tuis,

 

die pakkie oop: soen sy vrou, gee sy haar oupa

‘n druk; bêre die paspoort veilig in die kluis.

maar dis verniet of die reis verby is: dié longluis

klou soos daai neet, word ongemerk ingedra

 

tot waar dit aankom sonder toegangsbeheer

anderkant die grens. dan neem hy oor, sweer

saam agter elke bos en elke hoes; steel smaak

uit die mond; los jou lam as hy jou raak:

 

kyk, die monitor se lyn val skielik plat

soos ek jou vrou, jou oupa huis toe vat.

 

Wat my opgeval het, is hoeveel eko-verse daar in die bundel verskyn. Hennie Nortjé sien in sy gedig “Nabetragting” (p. 136-7) ‘n onheilspellende ooreenkoms tussen die uitsterwing van dennebome in die Rocky Mountains en die Covid-19-pandemie:

 

So ver as die oog kan tuur,

gewaar ek ‘n geel skynsel in die woude –

asof herfs onverwags terug kon keer,

om selfs die bladhoudendes aan te tas.

 

In werklikheid, ‘n inval deur boomkewers

oorgewaai vanaf Colorado,

staan die denne nou op laaste bene.

Die bioom sterwend.

‘n Pandemie sonder weerga

onder die naalddraers

en net ek om vanuit die hoogtes

die tragedie ‘n oomblik te beleef.

 

Kon ek daardie dag maar weet

wat binnekort op die mensdom wag,

staan ek dalk vandag nog steeds

bo die afgrond daar versteen.

 

In Susan Smith (en verskeie ander digters) se gedig staan die mens as aangeklaagde omdat hy die aarde vernietig – “die aarde het jou verlaat” (p. 175).

Die ongrypbaarheid en onbegrypbaarheid van hierdie bykans onvoorstelbare tye, word deur verskeie digters verwoord, veral deur klemlegging op die onvermoë van woorde om die omvang van die trauma te beskryf:

 

Hoe kan ‘n mens dit alles verklank? (Ronel de Goede, p. 43)

 

nou soek ek asem

vir elke greep, die letters

moet kan hou

‘n asem lank, elke klank

want jy is ver

verban van my omhelsing (Diana Ferrus, p. 69).

 

‘n Tema wat veral in die sosiale media aandag kry, is die impak van die “nuwe normaal” op die menslike psige, veral as ego-gesentreerde tema. Die openingsgedig van die bundel verwoord egter die medemenslike kant deur die lot te beskryf van die armstes en werkloses. Die ironiese meerduidgheid in hierdie gedig van Edwin Abrahams (p. 3) maak dit aangrypend:

 

sakkrapper

 

hy werk vinnig

van hoop tot hoop

sak tot sak

voor die voertsek kom

dalk kry hy iets

te ruil

te eet

 

sy troffel was sy laaste maal

 

hoe sal beter dae tog nou kom

ingeperk

sonder kos

sonder werk

wyl hulle agter maskers skuil

hande silwerskoon gewas

 

hy werk vinnig

van hoop tot wanhoop

sak in as

Die openingsreëls van Susan Ongasie se gedig “diese wille koowit” (p. 146) verwoord myns insiens die belewenis van die “nuwe normaal” die beste:

 

Jirre, ek is tampan geslat

deer hierie godlooslike pes (…)

 

Wat poëtiese kwaliteit betref, is die gedigte van wisselende gehalte, maar dat hierdie bundel die gewilde poësiemark met ‘n knal gaan tref, is duidelik. Die gedigte spreek tot die algemene publiek wat stomgeslaan is deur die Pandemie. Vir baie van ons sal sekere gedigte die skrik verwoord van wat met onsself gebeur (het) of wat ons tydens die pandemie ervaar. Dalk sal ons eie refleksie oor die lewe en ons eie sterflikheid deur sommige gedigte verwoord word. As geskenk vir ‘n goeie vriend is hierdie bundel dalk net die regte keuse.

 

Bronverwysings:

De Beaugrande, R., & W. Dressler. (1981). Introduction to text linguistics. London & New York: Longman.

Kristeva, Julia. 1982. Powers of horror: An essay on abjection. (Vert. Leon S. Roudiez). New York: Columbia University Press.

Zuiderent, A. & E. Van der Starre. 2001. De tweede gisting: over de compositie van dichtbundels. Amsterdam : Amsterdam University Press.

 

Resensie: Nootvat. Kwashaal. Stapel. (Bernard Odendaal)

Thursday, April 8th, 2021

 

 

 

Nootvat. Kwashaal. Stapel. Deur Bernard Odendaal. Tafelberg, 2021.

Resensie: Marlies Taljard

 

‘n Deurwinterde bundel van ‘n meesterdigter. So sou mens Bernard Odendaal se Nootvat. Kwashaal. Stapel. kon beskryf.

Om ‘n meestervakman te word, moet ‘n vakman wat reeds gekwalifiseer is, bewys dat hy oor die nodige finesse op sy vakgebied beskik wat veral sigbaar is in die fyner afwerking van sy produk. Veral in die ou gildestelsel moes ‘n vakman ‘n meesterstuk voorlê wat deur sy eweknieë as meesterwerk aanvaar moes word. Ek glo dat Bernard Odendaal se bundel Nootvat. Kwashaal. Stapel. aan die vereistes van so ‘n ‘n meesterwerk voldoen. Dit is ‘n bundel wat “niks wat somers is meer het / nie pit nie dop of rank”*, die produk van 14 jaar se skryf, herskryf, poleer, afwerk, weifel en weer begin.

Uit die “Argief: Erkennings en verantwoordings” (p. 115 e.v.) blyk dit dat die digter nie sedert Onbedoelde land in 2007 verskyn het, stilgesit het nie. ‘n Groot aantal gedigte wat nou in Nootvat. Kwashaal. Stapel. verskyn, het reeds vantevore elders (dikwels in ‘n vroeër weergawe) verskyn. Die gedurige slyp en herslyp van gedigte – dikwels met behulp van een of meer mentors – wat ‘n ononderhandelbare deel van die digproses is, blyk reeds, benewens uit die bedankings, uit die eerste gedig in die bundel “Klankbord” (p. 11). Die gedig word aan die digter I.L. de Villiers (1936-2009) opgedra en daarin word die tipiese redaksieproses eksplisiet uitgebeeld:

 

Of ek vir jóú sal klankbord speel?

Jou eerste verse ná ’n kwarteeu swye.

Die bome van my straat staan katedraal

gepunt na waar die takke hoog bo raak . . .

 

En my hart ontsteek oor jou Johannesburg.

Ek gryp jou woorde aan daarheen,

begin te help rangskik en ruil en skrap:

Die bome van my straat maak katedraal

gepunt na waar punte van die takke hoog bo raak . . .

My straat is aldaglewe, vullis; iewers loei

sirenes, word gelag, en honde blaf . . .

 

Hoe onlosmaaklik gedigmaak met die harde werklikheid, en in die geval van die onderhawige bundel veral die outobiografiese werklikheid van die digter, verbonde is, blyk ook uit verskeie ander gedigte, onder andere die aangrypende prosagedig “Haar beduiehand, die linker” (p.83-85):

 

(…) Haar afspraak gaan om

meer as net verskoning dat haar opdragwerk nie ingegee is nie, sê

sy. Ná gister . . . om ’n liefdesvers vir assessering voor te lê . . . sy

kan eenvoudig nie.

 

Ook in hierdie gedig word die digter as mentor van digters en studente in kreatiewe skryfkuns uitgebeeld en val die lig op vakleerlingskap en gedigmaak as ambag. Dit gaan veral ook daarom dat aanvoeling en emosie ‘n belangrike rol in die skryf van poësie vervul, maar dat die doelbewuste lê van verbande en die gedurige afwerking van die voorlopige produk deel is van die skeppende proses. In wese is hierdie bundel ‘n intensiewe verkenning van en besinning oor die vele fasette wat met die maak van poësie verbandhou. Die gedig is Nootvat, dit is ‘n Kwashaal en dit is ‘n Stapel. Veral twee van die motto’s van die bundel speel in die verklaring van dié stelling (en van die titel) ‘n belangrike rol, naamlik:

 

Die betekenis van ’n gedig is geleë in die kadense

en die vorm van die versreëls

en in die polsing van denke wat in daardie

versreëls voorgestel word.

(George Oppen, in ’n onderhoud met L.S. Dembo)

 

Met ander woorde: Digkuns [word] iets wesenlik grafies.

(Giorgio Agamben)

 

In die gedig “respiratoriek” (p.16) kom die klankmatige aspek van die gedig  ten beste uit die verf; die gedig “Rawe in die Leopold-museum, Wene” (p.26) lê die verband tussen gedigte en die skilderkuns, terwyl die gedig “Chicago” (p.108), wat aan die Amerikaanse digter Carl Sandburg opgedra word, implisiet ook die digproses betrek wanneer na die aangesprokene verwys word as “Stapelaar van Sakke Graan”. Al drie dié elemente kom ook voor in die gedig “Klasseminaaraanbieding: Van waar gedig?” (p.86). Klank, beeld en vorm – dit is die basiese elemente waaruit suksesvolle gedigte bestaan en telkemale keer die digter terug na dié aspekte van die poësie.

Oorkoepelend is die bundel verdeel in 9 ongenommerde, ongetitelde afdelings waarin die digter telkens streng hou by ‘n gekose tema. So handel die eerste klompie gedigte oor die skryf van poësie en die inspirasie wat aanleiding gee tot die skryf daarvan.

Die volgende afdeling handel spesifiek oor die taal. Hierdie afdeling resoneer egter ook saam in die gedig “By die dood van ‘n reisgenoot” (p. 93-95) wat opgedra word aan prof. Christo Janse Van Rensburg, die groot Taalman. Dit is maar één van verskeie voorbeelde wat die sterk interverbondenheid van enkelgedigte in die bundel met mekaar en met die oorkoepelende tema van die bundel illustreer. Die bundel is nié ‘n losse versameling opeengestaplede gedigte nie, maar ‘n fyn beplande web waarin streng by die reëls van die praktyk gehou word (en in hierdie opsig weerspreek die bundelstruktuur natuurlik in sekere opsigte die titel!)

Die volgende afdeling het ‘n liriese aard en bevat slegs die “Klein liedsiklus vir H.”, genaamd “Ongesonge, oudertous van toon”. Dit is beslis een van die mees geslaagde en aangrypende dele van die bundel. Die digter se bedrewenheid met vaste poëtiese vorme en sy buitengewone aanvoeling vir melodiek en klankskoonheid word in dié afdeling ten beste geïllustreer. Ek haal een van die mooi liefdesgedigte, “2. Aangetas” (p. 35), volledig aan:

 

 2. Aangetas

Die bolronde en konkawe dinge

sou voortaan veel begryp van jou;

en brood en balsems, hobo’s, bome,

die wind sou adem, mmm, van jou.

 

Formasies trekvoëls, fjords in woude,

die kimme had iets weg van jou;

’n golf wat kurwe, kers wat vlamvat,

’n deurknop het gemaak na jou.

 

Fasettigheid van woordjuwele

het in my kieste rond bly speel,

aan ’t poets tot soveel lieflikhede –

en toe verspreek dit jou geheel.

 

Die vierde afdeling bestaan uit gedigte wat sosiale kommentaar lewer op omstandighede hier en elders en soms, weens die gebrek aan woorde om ontsteltenis, woede en hartseer uit te druk, in eksperimentele taal vervat word. Hoewel die taal by geleentheid ongrammatikaal mag wees, hou die digter (byvoorbeeld) in die handvol SMS-haikoes streng by die haikoevorm sodat die gedigte nie hulle poëtiese karakter verloor en struktuurloos word nie. Die slotgedig in dié afdeling is ‘n skryend ironiese gedig “’n Onse Vader vir ‘n Somerkersfees” (p. 48&49):

 

U wat uit die hemel kyk, sien hoe staan hier plaaskrippe leeg;

hier’s verlate opstalle, talle, of agterin sjebiens drankkratte

waarin Hy neergelê kan word,

 

ons Somerjesus – as Hy weer kan kom. Onnosel kinders

sonder toesig is hier báie wat kan hól agter ’n trekster se vuurwerk aan

en leë hemele waarin engelkore kan galm

 

soos min, en oral vigs en moord te vinde

wat ’n kort, beroerde lewe kan verseker,

dertig jaar of so.

(…)

 

Eko-gedigte met natuurmetafore vorm die tema van die vyfde afdeling, maar steeds bly die digter gefassineer met die totstandkoming van gedigte. In “Digles in ‘n Karootuin” (p. 52-53) word die besoek aan ‘n natuurtuin byvoorbeeld metafoor vir die praktyk van poësieskryf:

 

Digles in ’n Karootuin

Ficus natalensis; Pionierskool, Worcester, 2018

Dis soos hierdie boom. Per oogopslag is min te peil aan hom.

Sê hom sommerso en hy’s verspreek:

natalvy, kuswurgvy, kastige gewone wildevy.

 

Hom betrag, is goed: die blinkblaarsambreel

waaruit ’n donker laafnis giet – skaduwyn.

Maar ruík ook die somerbeskonkenheid;

staan nader. Laat jou voete

die aarde aan ’t hobbel oor die forse metrum

van ’n klipbreekwortelstelsel voel.

 

Ja, jou vóél moet jy ken,

hand en hart vertrou;

jou lukraak ráákvat laat word

aan die bonkige, grof-gladde warsamestelling van ’n stutwortelstam

wat kort voor lank tot stompverbelentheid vertak.

Soos dié ineengevoude meervoudboom

(natalvy) (kuswurgvy) (gewone wildevy)

is die gedig.

 

En spits die ore vir die lied van wind en stilte

oor die groenleertonge van sy blare,

sy trossies soetvyklank in die kele van muisvoëls,

bonthoutkappers, vlermuise snags.

 

Vanself

is hy nie hier nie. Sy ruie

subtrope-hunkeringe bly. ’n Mens

moet hom bring om hiertoe te gebeur, hom

nat- en oplei, uitdun, terugsnoei – hom vlym

tot onverhoedse rym met groei. Dan, altemit, kom

natalvy/kuswurgvy/gewone wildevy hy hier. Monumentaal.

 

Die

bonsai

in jou boek.

 

Uit titels soos “Reünie”, “nostalgie” en “Sehnsucht” kan afgelei word dat die sesde afdeling hoofsaaklik herinneringspoësie is. Evaluerende terugskou kom tipies in die laatwerk van skrywers voor. Ook uit hierdie handvol gedigte spreek nostalgie en verlange na ‘n alternatiewe werklikheid – die werklikheid van ‘n vergange tyd. Inderdaad: “I have lived in the present from time to time / and I can tell you that it’s much overrated” (Phillip Lopate) – aldus die motto van die gedig “nostalgie”  (p. 65-67) waaruit ek een strofe aanhaal:

 

’n halwe beker koffie   bakkie met beskuitkrummels   hulle staan apart

van hom   maar aan sy neus se geheue is hy na ’n kombuis

met buiteoond gelei   ’n baarmoeder warm klei

daar was waaragtig iemand in anys

daar’s wérklikheid herinner   dit hang soos roet en stoom in pas

verlate

stasies

 

Die sewende bundelafdeling is die langste en kan waarskynlik as ‘n soort Ars Poëtika beskou word. Die afdeling begin met vir gedigte onder die titel “Langsaam, geliefdes. ‘n Suite” wat, volgens die onderskrif, geskryf is tydens of na aanleiding van ‘n “Vertaalwerkwinkel Literaire Salon in ’t Wevershuisje, Tilburg, 2015”. Die eerste drie gedigte van dié suite tree direk in gesprek met die werk van ander digters, naamlik Bert Bevers, Annelie David en Martin Beversluis. Gedigte soos “oukei”, “Straatmuse”, “Haar beduiehand, die linker”, “Klasseminaaraanbieding: Van waar gedig?” en “Let’s get real” handel oor die (onderrig)praktyk van poësieskryf:

 

Ek pak my driestukwenk oor digwerk uit: daad+werklik+hede.

Dat jy dóén- en díngwoorde plant – in ploegvore van vanoggend,

op en neer: ’n vars verslandery. Poësie spruit uit aarde voort.

(Uit: “Let’s get real”, p. 88).

 

Inspirasie as seksuele stimulasie blyk uit die gedig “Straatmuse” (p. 81-82) en in “oukei” word die diep emosionele wortels van gedigskryf blootgelê deur ‘n deelnemer aan ‘n slypskool in poësie. Hierdie gedigte verskil in dié opsig van baie Ars Poëtikas wat die afgelope jare in tientalle bundels verskyn het, naamlik dat dit nie met abstraksies werk nie, maar met gedigskryf as onderrigmateriaal en/of die konkrete probleme wat die skryf van ‘n gedig onderlê en wat deur die digter te bowe gekom moet word. Teen dié tyd behoort dit duidelik te wees dat die digter sigself in hierdie bundel hoofsaaklik bemoei met die konkrete oordrag van vaardighede – poëtiese vaardighede – en nie met abstraksies en filosofie nie: hoe leer mens iemand om gedigte te skryf én hoe leer mens die digambag by praktiserende digters?

Die voorlaaste afdeling is elegies van aard. Sommige gedigte handel oor mense wat reeds gesterf het, oor tye wat onherroeplik verby is en (in “Valsbaai”, p. 103-106) kinders wat geëmigreer het. Die sterkste gedig in dié afdeling is myns insiens die gedig “Valsbaai” waarin die bekende stelling van NP van Wyk Louw  “Die geloof aan die onsterflikheid van die kuns is die voltooide waansin van die persoonlikheidsverafgoding” op poëtikale wyse beredeneer en aan die huidige werklikheid en politieke klimaat in SA getoets word. Die aangrypende slot van dié gedig lui:

 

“Voertsek jy en jou gedigte,” kom dit kort voor lank.

“Vir wie gaan jy dit nog kan leer, hè?

Vir wie gaan jy dit langer opsê?”

Haar oë soek boontoe: ’n Vliegtuig grom, maar sonder dampstreep

trek.

 

“Verniet die versgedoente. Woordgetower ofte not:

Dis hol. Eggogrotte. Egokluise. Vort,

sê ek! En voertsek hierdie land

wat so sy kinders dryf tot emigreer!

Wat mens jou nageslagte laat ontbeer.

Ék voel hol. My kinders voel my keer op keer wéér uit die buik

geskeur.”

 

Die laaste afdeling van die bundel bestaan uit twee collage- of stapelgedigte. Dit is gedigte wat, naas eie skeppings van die digter, intertekstuele aanhalings uit of verwysings na ander gedigte bevat sodat die verskillende tekste op mekaar kommentaar lewer en met mekaar in gesprek tree. Beide dié gedigte is al vantevore as visuele kunswerke uitgestal, onder andere op die Volksblad Kunstefees (2008), op die Aardklop Nasionale Kunstefees (2010), op die Woordfees (2011) en op die Klein Karoo Nasionale Kunstefees (2011).

Ook wat enkelgedigte aanbetref, is dit duidelik dat die digter deeglik afgewerk het en dat hy oor die nodige vakkundige vaardigheid beskik om goeie, treffende en selfs aangrypende poësie te skryf. Ek wil dit beklemtoon dat dit júis vanweë sy weldeurdagte gebruik van digterlike tegnieke is, dat sy verse suiwer en afgerond is: die digter wéét hoe om ‘n tersine te skryf en dit dwarsdeur die gedig vol te hou, hy wéét hoe om kwatryne te skryf, hoe om alle vorme van rym te gebruik waar dit moet, hoe ‘n rymlose vers werk … Natuurlik is die bundel nie foutvry nie. Ek sou inderdaad kon wys op gevalle van woord- en selfs klankoordaad, van lomp formulering, van onhelder denke, van gedigte wat myns insiens nie “werk” nie, maar in ‘n sterk bundel soos hierdie doen dit nie afbreuk aan die bundelgeheel nie. Feit bly staan dat die bundel as geheel oortuig en die indruk skep van afronding en digterlike vaardigheid.

Wat my veral beïndruk het in ‘n tyd waarin talryke bundels in druk of op die internet verskyn met struktuurlose, onafgewerkte gedigte, is dat die digter van die aanvaarde digterlike vorme en tegnieke gebruik maak en dat dit wel wérk! Ter illustrasie haal ek die hele gedig “Die wanhopiges” (p. 70) aan. Hierdie gedig illustreer die digter se liriese vaardighede, onder andere deur die streng volgehoue opbou van die gedig betreffende die rymskema, die aantal beklemtoonde lettergrepe per reël, die eind- en binnerympatrone, die strofebou en die opbou na ‘n klimaks in die eindreëls. Dit is eweneens ‘n goeie voorbeeld van die vertaling wat die digter saam met Naòmi Morgan van Jacques Brel se lirieke gedoen het:

 

Die wanhopiges

na Jacques Brel se “Les désespérés”

So strompel hulle aan: versuftheid aan die hand,

in reën se grys ou jas, deur stad en dorp en land.

Hul voeteval sug swaar, of snik dalk in die loop;

maar self is hulle stil, die vriende sonder hoop.

 

Van val weet hulle goed: Hul vlerke het verskroei.

Hul skepe het gestrand, die storms het geloei.

Van liefde keer hul terug met hulle oë oop –

is dáárom liewer stil, die vriende sonder hoop.

 

Ja, ek was ook al in verlatenheid se laan,

het meer as honderd maal tot driekwartpad gegaan . . .

waar hulle aanhou om van alles weg te loop,

en enduit sonder woord, die vriende sonder hoop.

 

Daar onderdeur ’n brug vloei water diep en stil:

’n stiller van die pyn, ’n doofpot vir ’n gil.

Daar’s afgronde wat wag. Daar’s tou tot lus te knoop.

Of pille vir die vaak, vir vriende sonder hoop.

 

Laat dié wat beter weet, die oordeelswoorde sê.

Wie beter weet, die ken van liefhê dalk die .

Maar rondom so ’n brug trek oggendmis weer oop;

is weggevaag die val van vriende sonder hoop.

 

Die digter se fyn oor vir melodie, vir Klangfarbe, vir volronde binneryme bly vir my die opvallendste aspek van die bundel. Ek haal willekeurig aan:

 

Hoe lonk die eilandgroep se baaie nie!

Koraalrif- en kokosloofomgord,

soos siersnoere op heupe.

Vulkaankruine kaaltiet; klowe ruig.

(Uit “Op die Marquesas”, p. 13)

 

Mens sou eweneens kon wys op die besondere formuleringsvaardigheid van die digter en die vaardige gebruik van taal om presies die gewenste effek te bereik. Oor die lied skryf hy byvoorbeeld:

 

uit die niet geslaak: die lied:

lýf gegee, longblasiediep

verinnig – wat, langs brongieë vereen

en strotwaarts opgewel, tril oor stembande,

plooi langs wange, tong en lippe, ’n verleigedaante

in versgewaad, in die arms van die melodie op die kadans

aan ’t asem uitblaas

 

Ek dink, nadat ek soveel gesê het, behoort dit duidelik te wees dat Bernard Odendaal se bundel Nootvat. Kwashaal. Stapel. ‘n stewige digbundel is wat die toets van die tyd behoort te  deurstaan. Dit bevat gedigte wat aangryp, geskryf in ‘n taal wat nootvas sing. Wie sou nog kon beweer dat Afrikaans aan’t uitsterf is as daar steeds sulke werk in die taal gepubliser word?

 

*Die aanhaling kom uit die gedig “Voorspel 1950” deur NP van Wyk Louw in sy bundel “Tristia”.