Posts Tagged ‘Bernard Odendaal’

Nuwe bundel. Bernard Odendaal: Nootvat. Kwashaal. Stapel.

Thursday, March 11th, 2021

Nootvat. Kwashaal. Stapel.

Bernard Odendaal

 

Omslag

In sy eerste bundel sedert hy in 2007 met Onbedoelde land gedebuteer het, besin Bernard Odendaal oor woordkuns, Afrikaans en die voortbestaan daarvan; gedenk hy die heerlikheid én verganklikheid van die mens, die natuur en die liefde; registreer hy maatskaplike verwording. ’n Verlore jeugwêreld en vriende word onthou; daar word gedink aan kinders wat in diaspora verkeer. Stemminge, toonaarde en digvorme wissel mekaar af.

 

respiratoriek

uit die lug gesnak, uit niks te sien of hoor:

asem: gees in vlees geword, deur fluite uitgevlegsel

en tot blydskap of verlange ontknoop – vlae, haarlokke –

of wat uitvaar, kordaat of klagend, bekkige kopergeskal die al in

en tot niet

uit die niet geslaak: die lied:

lýf gegee, longblasiediep

verinnig – wat, langs brongieë vereen

en strotwaarts opgewel, tril oor stembande,

plooi langs wange, tong en lippe, ’n verleigedaante

in versgewaad, in die arms van die melodie op die kadans

aan ’t asem uitblaas

 

Oor die outeur

Bernard Odendaal is die direkteur van die ATKV-Skryfskool in Potchefstroom. As digter debuteer hy in 2007 met Onbedoelde land, wat vir die Ingrid Jonker-prys benoem word. Sy gedigte is in verskeie bloemlesings opgeneem, onder andere die Groot verseboek en Die mooiste Afrikaanse liefdesgedigte.

[Tafelberg Uitgewers 2021]

 

Onderhoud met Lynthia Julius (Uit die kroes)

Wednesday, June 10th, 2020

 

 

 

Bernard Odendaal gesels met Lynthia Julius oor haar debuutbundel Uit die kroes

 

Bernard Odendaal: Baie geluk met Uit die kroes. Na hierdie debuutbundel van jou het ons uitgesien sedert jy in 2018 in die Afrikaans-kategorie van die AVBOB-digkompetisie die eerste prys weggeraap het voor die neuse van talle gevestigde digters. In die bekendstellingsbrief van Kwela Boeke word gesê dat jou bundel die geringgeskatte rol van die bruin vrou in die Suid-Afrikaanse verlede en hede in die kollig stel – “hoe daar byvoorbeeld steeds teen wanpersepsies oor ras en skoonheid gestry word,” skryf jou uitgewer. Dit lyk dus vir my of die titel van jou bundel meer as een betekenis wil suggereer. Het ek reg?

Lynthia Julius: Uit die kroes kan gesien word soos Kwela Boeke dit beskryf. Tog is dit nie al wat ek in gedagte gehad het toe ek aan die bundel gewerk het nie. Ek was eers van die genoemde tema bewus toe my eerste keurder dit noem. Dis een manier hoe mens die bundel kan lees: “kroesheid”, wat kan handel oor die rol van die bruin vrou. Maar die titel van die bundel speel met twee betekenisse – ook met “uit die kroes” waar dit gaan oor iemand wat al gelouter is.

BO: ʼn Mens kan sê dat identiteit sentraal staan in die tematiek van jou bundel. Die portretagtige omslagontwerp daarvan dui ook in hierdie rigting, of hoe?

LJ: Dit dui presies die rigting, veral die hangsel om die vrou in die portret se nek, wat sinspeel op die kettings wat daar soms om slawe se nekke vasgemaak is. Die dame op die voorblad lyk ook soos die vrouens lyk wat ek die meeste om is. Ek lees laas ’n vrou sê: “If someone says your hair blocks the view, tell them, Honey, my hair is the view.” Die hare-gegewe sinspeel ook op hoe mense van kleur, met die potloodtoets, se identiteit onder apartheid vir hulle geskep is.

BO: Uiteraard gaan dit oor jou persoonlike identiteitsontwikkeling (sy lyk na jou, die vrou op die omslagportret); daardie identiteitsontwikkeling is egter ook verteenwoordigend van iets kollektiefs. Vandaar, byvoorbeeld, dat goed die eerste kwart van die gedigte in jou bundel die belewenisse van figure uit die koloniale tydperk van die Suid-Afrikaanse geskiedenis, tot kort voor die einde van die apartheidsera, tot onderwerp het. ʼn Mens moet dus nie jou bundel lees asof dit outobiografies van aard is nie, of hoe?

LJ: Ek dink nie my bundel moet as outobiografies van aard gesien word nie. Ek het laas iewers raakgelees dat die skrywer nie altyd verantwoordelik moet wees vir die skepsels in sy/haar boek nie. Daar is baie gedigte wat gaan oor my familie, my voorkoms; tog is daar ook anders wat ek gesien het, wat ek beleef en bygestaan het, wat deur kwessies gaan wat in die bundel aangespreek word. Daar is te veel om oor te dig. Iemand moet my tog op my vingers kap as my werk te outobiografies van aard word.

BO: Van “ontwikkeling” gepraat: Is dit hoekom jou bundel nie in duidelik identifiseerbare afdelings (met afdelingnommers of -titels, en/of oop bladsye tussen hulle) ingedeel is nie? ʼn Mens vind wel dat sekere tematies verbandhoudende gedigte op mekaar volg, maar ook dat temas en motiewe verspreid deur die bundel voorkom. Waaraan wou jy gestalte gee met hierdie samestellingswyse?

LJ: Ek is hopeloos te dom met titels en samestellings. Omdat dit my eerste bundel is, wou ek leer. Ek het elke stukkie leiding gevat wat daar vir my voorgestel is; tog het ek ook die vryheid gehad om te kies. Die tegniese goed … o, dis ’n ander ding as kreatief skryf vir my.

My uitgewer, Carolyn Meads, het stukkie vir stukkie met die gedigte gewerk, en my sin in hulle tesame gegee, en watter gedig ek waar moet plaas. Ek wou veral net hê die laaste gedig in die boek moet “Kroes” wees.

BO: Hoe die lewe as slaaf en onderdrukte in koloniale en pre-demokratiese Suid-Afrika moes wees, is moeilik vir ʼn jong volwassene soos jy om jou in te dink. Vertel hoe jy dit kon regkry om die besonder treffende gedigte hieroor te skryf.

LJ: Daar was ’n tyd toe ek nie kon verder studeer nie. Ek het vir Lynthia baie goed voorgesê

sy beter nie net fokus op een sekere genre nie. Ek het Giliomee op Giliomee gelees. Ek het Karel Schoeman gelees. Man, geskiedenis en geskiedenis. So besef jy ook hoe anders dit vir almal voor jou tyd was. Die hede raak soms vervelig en jou dae raak later ook net ‘das Nichts’ as jy net jou tyd se kwessies aanraak.

BO: Dit is duidelik dat die identiteitskwessie wat so in die hartjie van Uit die kroes staan, as ʼn ingewikkelde, selfs omstrede een deur jou beleef word. Die slotgedig van die bundel, daardie “Kroes” waarvan jy gepraat het, met ʼn titel wat herinner aan die van die bundelgeheel, is ʼn sprekende bewys hiervan. ʼn Opstandigheid teen neerhalendheid op grond van kleur of geslag spreek duidelik uit gedigte soos “Die hulp” en “Ma’t gesê”. Is dit ʼn regverdige versoek as ek jou vra hoe jy jou identiteit sien?

LJ: Voor ek ’n suster, dogter, auntie of niggie is, is ek my eie mens. Ek steek nie myself aan die brand om enigeen warm te hou nie.

BO: Meer as een gedig in jou bundel bevat verwysings na jou Nama-afkoms, of het daardie afkoms as onderwerp. Soms word hierdie afkoms kennelik gekoester – maar nooit op versoete wyse nie. Trouens, daar is plek-plek (in ʼn gedig soos “Die intellektualisme van goed”) ʼn bepaalde spanning te bemerk tussen die tradisionele van daardie afkoms en jou nagraadse geleerdheid in byvoorbeeld die filosofie. ’n Mens sou selfs kon praat van ʼn anti-sentimentele drif in jou gedigte; oor jou afkoms, maar ook oor ander dinge wat jou na aan die hart lê. Laasgenoemde kom byvoorbeeld tot uitdrukking in sekere stilistiese kenmerke van jou bundel: die spontane, maar opvallende saambestaan van streekstaal en sogenaamde standaardtaal; beeldspraak wat verras, maar terselfdertyd ontluister. Steek daar waarheid in hierdie waarnemings van my?

LJ: Ek is my voorouers se wildste drome. My oumagrootjie moes vee oppas al wou sy verder skool toe gaan. Ek doen dit wat die mense voor my tyd nie kon gedoen het nie oordat daar kolonisasie was, omdat apartheid daar is. Omdat my Oupa nie die geleentheid gekry het om ’n prof te kan word nie. Ek doen wat hulle nie kon doen nie. Ek studeer, omdat ek wil. Ek maak sin van my poësie deur kennis wat ek gekry het deur die harde werk van my ma en pa en die trane wat my Nama-oumagrootjie gehuil het toe sy nie klaar skool kon gaan nie.

BO: Nog ʼn helder spoor wat deur sekere van die mees onvergeetlike gedigte in Uit die kroes gevolg kan word, is dié van die vrouefigure in jou lyn van afkoms én in jou eietydse beleweniswêreld – byvoorbeeld die moeder-figuur. Weer eens is die beskouing wat jy bied van hulle, nie enkelvoudig nie; getuig dit van die spanninge in ʼn wêreld wat nie heel is nie, maar ook nie sonder helende moontlikhede nie. Gesels hieroor.

LJ: Ek het gevoel ek moet eerlik dig. Ek het gevoel as vrou moet ek eerlik oor vrouens dig. Om vrou te wees, is nie maanskyn en rose nie. Jy leer ken die krake van die vrouens om jou. Hoe hulle te kort kom aan sekere eienskappe. Ek skryf oor my ma soos ek haar ken. Met dit saam kom die stilte. Stilte oor wat jy al deurgemaak het, wat jy nie oor mag praat nie. Ek voel dis ’n skrywer se plig om stem te gee aan die wat al vir so lank deur die lewe stilgemaak is. Ons is al so gewoond aan “binnetoe huil” dat dit ons op die ou end vernietig.

BO: Van die moeder-figuur gepraat: ʼn Wye register veral literêre verwysings, in die besonder na die Afrikaanse digkunstradisie, is in jou bundel te bespeur. Jy het al vertel dat jou ouers ʼn groot rol gespeel het om jou (en jou suster en broer) se belangstelling in die Afrikaanse digkuns te prikkel. Vertel meer hieroor.

LJ: Ons huis is vol meubels, wat my pa gemaak het. Gedigte wat ek al geskryf het; kortverhale van my suster; my broer het ’n musiek-studio in sy kamer. (Hier ounag oor jy net die gedoef-doef van sy keybord.) Ek bly in ’n huis vol kunstenaars (deurmekaar goed!). Maar by die digkuns is dit my ma. Veral die gedigte wat sy vir my en my suster voorgelees het, snags voor ons gaan slaap het. “O, die pyngedagteen “Die ruiter van Skimmelperdpan”. Toe ek in graad een was, het ek al vir “Ruiter van Skimmelperdpan” en “Waar ruwe rotse” uit my kop geken.

 BO: Tog val dit op, in ʼn tyd waar bundels dikwels deurtrek is van gedigte oor digkuns as verskynsel, dat daar relatief min poëtikaal besinnende gedigte in Uit die kroes voorkom (wel een of twee teen die einde van die bundel). Is dit ʼn geval dat daar belangriker onderwerpe is wat jou interesseer as ʼn nadinkery oor wat digkuns en digterskap behels?

LJ: Digkuns is belangrik. Dis onlosmaaklik deel van my. Om digkuns te lees is belangrik. Maar ’n vriendin wat my vra om haar by te staan by Marie Stopes, is belangriker as Phillip Larkin en die Groot Verseboek. As jy hoor van hoe vrouens verkrag word en daar ’n groter kans is vir jou om verkrag te word as wat jy werk kan kry, skuif ek poësie eers eenkant. Ek is nie net poësie nie. Ek is eers mens.

 

BO: Een van die onderwerpe wat jou kennelik interesseer, is die liefde as veelkantige verskynsel: van hygendhertse erotiek tot afhanklikheid-te-midde-van-geweldpleging tot verlatenheid se smart. Gekompliseerde verhoudings word uitgebeeld, maar nooit sonder empatie en deernis nie. Wil jy op my aanmerkings hieroor reageer?

LJ: Aljarreau moet my begin betaal laat sy naam nou so geken word. Die liefde-ding verstaan ek nie aldag nie. Ek hou tog baie van die erotiek. Ek is versot op die gedig “The beautiful Poem”, geskryf deur Richard Brautigan:

I go to bed in Los Angeles thinking

about you.

 

Pissing a few moments ago

I looked down at my penis

affectionately.

 

Knowing it has been inside

you twice today makes me

feel beautiful.”

 

Wys my die mens wat die liefde volkome verstaan en ek gee jou my lewer en nier. Ek kan soms koud wees as dit by die liefde kom. So hier en daar het ’n man al trane gestort oor my – maar wat is dít nou? ’n Ander antie se kind het my ook al laat huil. Vir my familie, die mense wat ek liefhet, ry ek ’n ystervark se rug kaalgat. Maar ek het ook al vriendinne wat ek liefhet maar wat my in die rug gesteek het, net gevra “Et tu, Brute?” en hulle toe doodgetippex uit my bestaan uit.

BO: ʼn Ander aspek wat deel van jou spesifieke identiteit uitmaak en waaroor jy in enkele verse skryf, is die depressiesiekte waaronder jy soms gebuk moet gaan. Hoe gaan dit tans met jou, hier nadat die vlakke van afsonderingsmaatreëls weens die COVID-19-pandemie darem ietwat verlig is?

LJ: My ouma sê my nou al jare ek moet leer om my bek in my gat te steek. Laat ek eers my ouma se woorde kop toe vat en die geheim hou. Maar ek moet sê, so ’n biertjie, hier as jy die maan sit kyk in die COVID-tyd, is nie so sleg nie.

BO: Ek sien werklik uit daarna om te hoor wat mense van hierdie besondere bundel van jou gaan dink!

LJ: Nie die mense nie, ek worry oor my ma en pa. Julle moet net weet wanneer my ma die bundel in die hande gaan kry, is ek dakloos en wees. Ek sal ’n blyplek vir die winter waardeer, en so nou en dan twee blikkies baked beans.

 

Bekendstelling: Huldiging van NP van Wyk Louw 50 jaar later

Thursday, October 24th, 2019

VWL 50 jaar later 

Fyn net van ’n durende versgesprek

 

N.P. van Wyk Louw is al deur die literator Helize van Vuuren bestempel as die “heersende vors” van die Afrikaanse digkuns in die eerste helfte van die twigtigste eeu. Breyten Breytenbach sien sy as die “kroonprins”, en uiteindelike troonopvolger sedertdien.

Vroeër vanjaar is Breytenbach se tagtigste verjaarsdag hier op Versindaba met opwinding gevier, soos ook elders in die Afrikaanse kultuurwêreld. ’n Welige ruiker “Gedigte vir Breyten Breytenbach”, op uitnodiging geskryf deur ’n sewentiental eietydse digters, is onder meer op 16 September 2019 op Versindaba aan hom “oorhandig”.

Volgende jaar, meer presies op 18 Junie 2020, sal ’n halfeeu verloop het sedert Van Wyk Louw se afsterwe. Ons weet dat daar ook deur ander instellings beplan word om dié goue gedenkjaar vir die Afrikaanse letterkunde te vier. Tot dusdanige vieringe wil Versindaba bydra deur spesifiek sy digkunsnalatenskap in die kalklig te plaas.

Louise Viljoen, ’n ewe bekende Afrikaanse literator as Helize van Vuuren, en ’n gereelde inhoudbydraer van die Versindaba-webwerf, het elf jaar gelede in ’n vakwetenskaplike artikel uitgebrei oor die destyds bestaande “digterlike gesprekke” met Van Wyk Louw in Afrikaans. (Dié artikel is beskikbaar elders op hierdie webwerf. Kyk by https://versindaba.co.za/tag/louise-viljoen/.) Sy durende, steeds sterk gevoelde teenwoordigheid in die Afrikaanse poësielandskap blyk onses insiens ook uit digwerk wat die afgelope dekade verskyn het – en waarop ons hoop om ook die lig te laat val.

Intussen wil ons vroeg in 2020 afskop met weeklikse plasings van nuwe “digterlike gesprekke” met Van Wyk Louw, deurlopend tot op sy sterwensdatum.

In ooreenstemming met die bestaande praktyk op Versindaba, rig Versindaba, in samewerking met Ronél Johl en Bernard Odendaal, ’n uitnodiging aan reeds gepubliseerde digters by erkende uitgewers om nuutgeskepte gedigte aan ons te stuur ter huldiging van Van Wyk Louw en sy digterlike nalatenskap. In sulke verse moet hy en sy digwerk aangesny of in die herinnering geroep word, sy dit op huldigende of voortskrywende, maar ook op satiriserende, ironiserende of selfs teensprekende trant.

Die e-posadres waarheen sulke bydraes gestuur moet word, is marlies.taljard@nwu.ac.za

Hou ons kennisgewings en hierdie ruimte op ons webwerf dop vir die begin van ’n wederwoordonthaal van een van die allergrootste geeste wat ons taal opgelewer het.

 

NALN. NP v Wyk Louw uitstalkas

 

NP van Wyk Louw

Bernard Odendaal. “raar maak waar”

Monday, May 30th, 2016

raar maak waar

aan wyle ttc

 

waarneem maak kwarke waar

en leptone

wat niks en nêrens was iets hier of daar

 

donkerver sterre   sterspirale  sterrestelseltrosse ontketen glans en al

’n lig-

palimpses

wanneer ’n ruimteteleskoop se prakseerpupil

skoon staar

van nou tot toet op toet

 

doofpotstil

is beethoven sonder sy gehoor

in konsertsale   sy polifone

geluid elektrochemies onbewoë tot vol gemoed

die lied van riete   gebroke ruiswind   faal

sonder luister

sonder gerugmaak in ’n gedig

 

tree liefde nie uit ons in die bres

nie word gemis nie geheel nie tot paar gesin gemeenskap nie getransendeer nie

die uitsoekroos

word oën-skynlik eers iets wonderskoons

moet hom sy welriekendheid aan ’n neus getroos

 

bly godpartikels wiskundig onvermoed

dan word die knal van krag tot dinge nie gekloon

nie in ’n megaversnellertonnel gesimuleer nie

sonder ons modelle raak ons dalk ’n multiversum byster

 

aldagwonders word gewaar

in rare lewens van somtyds meer as neëntig jaar

 

(c) Bernard Odendaal / Mei 2016

 

 

Bernard Odendaal. “poësiewerkwinkel”

Wednesday, May 6th, 2015

poësiewerkwinkel

 

wroeging angs verlange wring en tuimel in die klein

huis

waarvan sy lees in haar gedig   in die hoek

van ’n strofe woer ’n

tuimeldroër    dáár is jou beeld

 

sê die werkwinkelleier en bekroonde digter

smyt maar die abstraksies uit   daardie beeld vol vuil wasgoed

sê genoeg van wroeg   haar oë skiet vol trane

 

nee dis meer as wasgoed   sy voel

vasgekeer

 

presies   die tuimeldroër   sê die bekroonde

 

nee die agterkamer wat hul huur   haar man

(haar onderlip die beef) wat jare lank al skryf

’n boek oor kernfisika   vroeg afgetree   bedank so sonder

eintlik pensioen   sy boek gaan egter opskudding bring glo   sý

hou huis en sonder hulp dis klein genoeg hy wou nooit kinders hy is só

’n eksplosiewe persoonlikheid   punteneurig   opvlieënd   ’n fiksasie

uit waarskynlik die anale fase volgens ouderwetse freud   ’n psigoloog

is sy ja opgelei maar wou nog

altyd eintlik

skryf

haar uit opkropsels úít

in skryfwerk

in gedigte (“gedugte” dik die padda in haar keel)

 

in gedigte agterdeure vind

vervat ’n ander werkwinkelganger sag haar sin   die vers

as bres   dáár is nou ’n beeld roep ’n derde

reël vir reël die trap af

straat

toe

bou ’n vierde voort

 

nee (’n snik as tussenwerpsel)

’n trap vanuit ’n kelder boontoe

bó-uit   sy is hier om uit te vind

hóé

 

almal   die bekroonde   swyg

 

toe: hy was ook al in die

ondergrond van die gemoed   berading bied die uitkoms waaraan

dit die verskuns moet

ontbreek   dit weet sy mos (professioneel)?   ’n gedig stel nie

die regte vrae het nie raad nie redes nie

 

dit is oukei sê sy   sy ís  vermoed net skrywe

moet sy   úitskryf tot oukei toe

 

die werkwinkelgedigte swart op wit

die reël op reël die strofes in gelid

staan voor ons oë bot-   ’n roltrap stop-

gesit   in ’n dolleë stasiehal

 

 

© Bernard Odendaal / Mei 2015

 

Gisela Ullyatt. Vir ’n pa.

Monday, June 2nd, 2014

 

Junie is die maand van pa’s; 15 Junie is Vadersdag. Jaar na jaar word egter dieselfde sotlikhede op winkelrakke en spesiale uitstallings opgestapel om die skuldige gewete aan te spreek: oorsoet sjokoladetjies en geroosterde neute, die ewige knipmes; wintersokkies. Tydskrifte adverteer glansgeskenke soos ’n peperduur biltongsnyer. Bekendes word glansend saam met pappa afgeneem en soetlike goedjies word gesê oor hulle volmaakte dad.

Maar as jou Junie begroting reeds klaaglik misluk het, kan jy natuurlik altyd ’n beker met ’n gedrukte flou grappie/cliché koop (hopelik nie tweedehands nie) en dit opvul met ’n pers Simba-pakkie grondbone-en-rosyntjie mengsel. Of dalk ’n bierbeker gaps by die Oktoberfest vir volgende jaar se Vatertag.

Hoe dit ook al sy: Junie is die maand van daddy. Die vaderfiguur is een van die bitterste beelde in die poësie. Verder is gedigte oor vaders een van die mees oorwoë temas in die digkuns: alle digters het ’n vader of ’n gebrek aan een.

Stanley Kunitz se “The portrait” (1985:296) getuig van die gebrek aan ’n vader-figuur; die gedig is geperforeer deur ’n disfunksionele familie-dinamika. Ironies genoeg dra die absolute fisiese afwesigheid van die pa daartoe by dat hy in elke ander aspek die lewens van sy gesin oorheers. Die ma, deurdrenk van woede, probeer alles om hom vir goed uit hulle lewens te verban, maar spoke laat hulleself nie verban nie. Die feit dat hy wel geleef het, kan dus nie ontken word nie:

 

My mother never forgave my father

for killing himself,

especially at such an awkward time

and in a public park,

that spring

when I was waiting to be born.

She locked his name

in her deepest cabinet

and would not let him out,

though I could hear him thumping.

When I came down from the attic

with the pastel portrait in my hand

of a long-lipped stranger

with a brave moustache

and deep brown level eyes,

she ripped it into shreds

without a single word

and slapped me hard.

In my sixty-fourth year

I can still feel my cheek

burning.

Disfunksie in die familie-eenheid word baie maal vereenselwig met die “sonde van die vaad’re”. R.D. Laing, ghoeroe in die anti-psigiatriese beweging, noem hierdie disfunksie wat oorspoel van generasie na generasie “the transgenerational transference of neuroses”. Die Amerikaanse digter, Charles Olson, som hierdie filosofie onomwonde op in sy gedig oor vaders en seuns:

 

and if I am his son, this man

is from as far a place and time

as yours is, carries with him

the strangeness you and I will carry

for our sons, and for like reason

Hierdie inter-generasionele verwondheid word veral in Johann de Lange se oeuvre aangespreek; bundels soos Snel grys fantoom (1986) en Die algebra van nood (2009) bevat roerende gedigte oor ’n meestal afwesige maar dwelmverslaafde vader. In “Pa” (2010:36) word die pa-figuur opgeroep in messelaar- en- cowboymetaforiek. Die Anne Sexton-motto omsluit die motief van vergifnis wat herhalend in die gedig “Maar ek vergewe jou” gebruik word. Die vyfde strofe staan veral uit vanweë die uitsigloosheid van die pa se dwelmhel juis omdat dit die verskriklike vervreemding en skeur tussen pa en seun  daarstel:

 

Ander aande het jy mandrax gedrink

& vroeg gaan slaap, moeg,

die woonstel onherbergsaam gemaak

met jou hortende asem. Die kroeg,

enklave waar jy kon ophou kwel,

het sy grys vergetelheid geskink.

In “Petidiendroom” (2010:119) wil die pa intimiteit tussen ouer en kind skep met ’n petidien-ampule, iets wat helaas godsonmoontlik is:

 

Ek loop my pa ná jare raak

& hy probeer weer vrede maak.

 

Hy gee vir my ’n smal ampule –

verdowing met ’n streng skedule,

 

& hoop dit sal ons nader bring

soos die naald intiem deur weefsel dring.

 

Ek soek koorsig na ’n plek om te gebruik,

maar orals vind ek oë, & plekke wat na oorskot ruik.

 

Die versugting na versoening, na heelmaak van die verskerfte en versplinterde pa-kind dinamiek word ook gesien in Lucas Malan (16) se “Versoening”:

 

Ag Pa, laat ons nou vrede maak;

jy raas so in jou kis,

jy skaaf so aan ’n kwas

wat lankal reeds vergete is […]

 

en jy’t jou hawer nooit gesaai nie –

net so min het ek miskien geword

wat Pa dalk wou, maar nietemin,

die saad is klaar gestort

 

Wyle George Weideman skryf ’n reeks gedigte oor sy pa onder die hoofopskrif “Homo Faber” (Uit hierdie grys verblyf:1987). Die subtitel – portret van ’n alchemis en sy werkplek” –  is veelseggend en sluit aan by homo faber wat losweg uit die Duits as ‘die mens as produsent’ vertaal kan word. Dit sou interessant wees om te weet of Weideman Max Frisch se roman, Homo Faber, as vertrekpunt geneem het. Weideman se “Homo Faber” is opgedeel in sewe gedigte: (wyding); (interieur); (transmutasie); (feniks); (konjunktief); (sublimasie), en (slot). Ongelukkig is daar nie spasie in hierdie blog om aandag aan elke afsonderlike titel te skenk nie; ’n aparte blog (of eintlik artikel) sal hieraan gewy kon word.

Wat egter duidelik as baken in hierdie gedigte dien, is die vader as skrynwerker of produsent (‘homo faber’), iemand wie se werkspasie ’n “heiligdom” (59) was waar teen “die mankolieke deur” die spreker hom verbeel die volgende woorde opgeplak is: “strictly private. moet asseblief nie steur/ nie. eintritt verboten”.  In (feniks) het die pa “’n duisternis apparaat” en begin die spreker reeds verval in sy pa opmerk: “al krommer /wordend, my monnik-pa aan’t vonke slaan” (62). Die pa se opgaarsels begin dien as simbole teen die ouderdom, verlies en eindelike dood (sublimasie)(64); dit dien ook as afbakening van persoonlike grense; isolasie:

 

wat vergaar kon word teen die ouderdom:

vragte onvoltooide take wat vreug

en frustrasie bring

 

En dan kulmineer die reeks verse in (slot) waar die pa triomfeer, vry word van die oorlaaide opgaarder “homo faber”, gepuur word tot pa-as-feniks en dan simbolies die vlinder in homself vrylaat (65):

 

uit die grys verblyf durf ’n feniks kom:

aanvanklik nog net ’n moontlikheid

daar rond […]  

dan word die lyf

ligweg tussen die vlerke ingeskuif

en vasgeheg. en florissant verskyn

pa, weliswaar gehawender, triomfantlik

uit die hoogoond. Hy laat die vlinder vry.

 

Olga Kirsch skryf ook ’n reeks gedigte oor haar vader, getiteld “Vyf sonnette aan my vader” (1972). Die vyfde sonnet vergestalt die Joodsheid van die pa soos gesien deur vroeë kinderherinneringe aan die sinagoge, God en gebedsjale (1990:375):

 

Toe ek nog klein was het ek aan jou sy

gestaan in die sinagoge en gevolg

terwyl jou vinger langs die letters gly

van woorde wat ek nog nie kon vertolk.

Die kantor hef sy stem op, yl en soet

wierook die lied omhoog. Rooi, geel en blou

slaan vlamme uit die ruit hom tegemoet –

sou die Voorsienigheid Sy guns weerhou

wanneer daar so gesmeek word? En jy vou

jou syige gebedsjaal weg en hou

jou arm om my en ek staan gedruk

vas teen jou knie en bewe van geluk.

Swaar stemme styg in stadige akkoorde –

Oomblikke veertig jare sonder woorde. 

 

Bernard Odendaal skets ’n menslike woordportret van sy pa in “Pa” (24); sy pa was “voorbanker in kerk en senaatsaal./ Ook ’n voorslag in die kooi,/met vyf voluit familievernoemde seuns”. Sy moeilike geaardheid word metafories baie geslaagd uitgedruk: “jy’t haaks gebou;/ontoeskietlik draad gespan;/jou hande lékker skurf”. Dié moeilike oubaas het dalk voor geen mens die knie gebuig nie, maar voor die Groot K het hy nie ’n keuse gehad nie:

 

tot jy in die kliniek moes wees

–       slaphandig, grootogig;

 voete watersugtig dik –

 maande lank moes kankercocktails drink.

 Rúikend na sweet en sere.

 Al minder besoek ontvangend.

 Later net woordeloos net lêend.

 

Betsie van Niekerk dra Ronkedoor aan haar pa op en in “Kruk” (13) aanvaar die spreker dat sy haar pa slegs kan bystaan, maar nie kan genees nie: “Geen elikser, Pa/of panasee/kan ek jou gee”. Uiteindelike verval van die geheue en liggaam vind plaas en word roerend uitgebeeld deur die skoenlose en tandelose pa. Hy het dus die ronkedoor van sy menslike trop geword:

 

Maar ontskoei en sonder tande

trap pa op gewyde grond

radeloos, onmagtig rond.

 

Joan Hambidge se oeuvre is deurspek van gedigte wat aan haar pa opgedra is en sy skryf só oor hierdie tendens in Dad (57), ’n bundel wat spesiaal oor haar pa geskryf is na sy dood:

 

“Reeds vanaf my debuut Hartskrif (1985) skryf ek oor my vader […] My vader as gespreksgenoot, as spieë, as iemand teen wie ek my kon meet. Op sy manier ’n man wat weens sy werk dikwels verplaas is – dit verklaar waarskynlik my obsessie met reis. As kind van die depressie het hy swaar groot geword en daar was dikwels bitterheid oor sy grootvader se hantering van sy vader Frank. Hulle is uit ’n plaas verneuk”.

 

Toevallig lees ek die deel (ook in Dad) waar Joan oor haar pa se familieverbintenis met Maggie Laubser skryf (Hannah Laubser, sy moeder, was Maggie se suster) op dieselfde dag toe ons ’n skilderytjie van Maggie Laubser laat waardeer. Dié waterverf is vergeel in sy broosheid (en brosheid) en is inderwaarheid ’n bladsy uit een van haar sketsboeke. Groot was ons verstomming toe die bladsy uit sy ewe brose raam gelig word en aan die agterkant ’n horde potloodsketse van katte gevind word!

Om dus aan te sluit by hierdie broosheid van die vergeelde Maggie Laubser, haal ek die volgende gedig, “Tien” (50) aan uit Dad, wat nie net in gesprek staan met die internet as interteks nie, maar ook met Maggie Laubser:

 

Die webruimte na jou weier

halsstarrig om oop te gaan.

Op elke soekruimte met google

staan ek voor dooiemansdeur:

www.vader.com is tans onbeskikbaar.

Elke soekenjin wys my af,

gooi my uit voor ’n grys skerm.

Laat ek nou met die deur

in die huis val: die huis van my vader

had soveel kamers.

In jou klein heiligdom

hang foto’s van jou as sportman,

’n kanon met ’n loodkoeël,

’n skildery (wat ons verpes) van die Sakekamer,

en  ’n beeld van ’n klei Bonsmara-bul.

’n Staalkabinet met papiere, agendas,

aktes en wat nog van die sekretaris

van vele komitees. Altyd tweede in bevel

’n Maggie Laubser-skets van jou as seun

wys jou weerloos op. ’n Groen brugtafel

vir Dinsdagaande, elke vierde week, by ons

staan langs ’n weggestoke drankkabinet met KWV.

En ek? Met besoeke slaap ek op die enkelbed

in die kamer waar jy alles opskryf, liasseer, behou.

Jou tweede kind, ’n andersoortige sekretaris,

soekend, wagtend dat die webruimte oopgaan. 

 

Bibliografie

De Lange, J. 2010. Judasoog. ’n Keur uit die gedigte van Johann de Lange. Kaapstad: Human & Rousseau.

Hambidge, J. 2006. Dad. Kaapstad: genugtig!

Malan, L. 1985. Tydspoor. Kaapstad: Tafelberg.

Odendaal. B. 2007. Onbedoelde land. Kaapstad: Tafelberg.

Olson, C. 1960. The distances. New York: Grove.

Opperman, D.J. (ed). 1990. Groot Verseboek. Kaapstad: Tafelberg.

Poulin, A. (ed). 1985. Contemporary American Poetry. Boston: Houghton Mifflin.

Van Niekerk. 1988. Ronkedoor. Kaapstad: Tafelberg.

Weideman, G. 1987. Uit hierdie grys verblyf. Kaapstad: Tafelberg.

 

 

 

Resensie. “Chokers en survivors” (Nathan Trantraal)

Wednesday, June 26th, 2013

 

Chokers en survivors. Deur Nathan Trantraal. Kwela Boeke. ISBN 978-0-7957-0488-8

 Resensent: Bernard Odendaal

Op die agterplat van Chokers en survivors word die digter van dié debuutbundel aan die leser bekend gestel as gevestigde strip- en grafiese-romanskepper (in samewerking met sy broer, André) en as eggenoot van die digter Ronelda S. Kamfer.

Dis gegewens wat as verwysings terug te vind is in sommige van die gedigte in Chokers en survivors. Tesame met die woonbuurt- en datumaanduidings as opskrifte van die drie bundelafdelings (en wat strook met wat ek aangaande Trantraal se lewe weet), word sodoende beklemtoon dat ’n outobiografiese lees van die bundel nie onvanpas sal wees nie.

Die outobiografisering moet waarskynlik as outentifiseringstrategie gesien word. Van laasgenoemde is die Kaapse taalidioom wat in hierdie bundel benut word, waarskynlik die belangrikste middel. In die “Voorwoord”-gedig word byvoorbeeld verduidelik dat die bundeltitel op “peanut-butter-en-jêm-brood” slaan, iets waarop “ôs” (die digter en sy medekunstenaarbroer, blykens uitlatings in sekere gedigte) “vi twie jaa geliewe [het]”. Op eiesoortig nadruklike wyse verklaar die digter dan dat die leser verder “fokkol” aangaande die betekenisse van uitdrukkings in die gebruikte idioom van hom moet vra nie: “as jy nie kan byhou met die storie nie, dan issitie vi jou nie”.

Die idioom is as ’t ware die vergestalting van die leefervaring wat vertolk word, vol “[m]arks of weakness, marks of woe” (blykens die aanhaling uit William Blake se “London” as een van die bundelmotto’s) ’n lewe wat “no future for you no future for me” bied (luidens ’n tweede bundelmotto, aangehaal uit ’n werk van Craig Finn). En dis eintlik net ’n eerstehandse spreker van daardie idioom wat die betrokke belewenis kan vertolk. Vandaar die derde bundelmotto (uit Jim en John Thomas se Predator):

 

Dutch: So why don’t you use the regular army? What do you need us for?  

Dillon: Cause some damn fool accused you of being the best.

 

Op afwisselend – en soms gelyktydig – sketsagtige en anekdotiese trant word die bietjie wel en die baie wee van die “chokers” (daardie betekenis skuil ook in die bundeltitel) van die Kaapse Vlakte weergegee, wat derhalwe op ’n manier ’n voortsetting verteenwoordig van die strip- en grafiese-romansierswerk van die gebroeders Trantraal.

’n Bepaalde afstandelikheid, ’n terughoudendheid van vertelling en uitbeelding, sonder opvallende waarnemers- en vertellersbewoëndheid (al voer ’n eerstepersoonsverteller die woord), kenmerk meestal die aanbieding. Sy ma het hom geleer “hustle” (“dai vrou-allien-sôg-vi-ses-kinnes hustle”), verklaar die subjek in “Hammie”:

 

My ma het my gelee

ommie sentimental te wiesie.

Die eeste ding wat sy gepawn et

was haa trouringe.

 

Let op die volgende (uit die gedig “Fifa 06”) waar die subjek sy dronk, aggressiewe pa te lyf gaan deur hom herhaaldelik teen die kop te skop:

           

Die way ek my pa skop is baie Fifa 06,

it voel ’n bietjie fake en unconvincing

asof ek net deerie motions gan.

 

Afstandelikheid, die buitestandersposisie, is die verkieslike lewenshouding vir hom:

 

            Dais my idea vanne goeie tyd,

soelank ammel hulleself enjoy

en soelank ekkie hoef te participatie.

            (“Chokers”)

 

Die styl, die taalidioom met sy argeloos-, grof- en beperkthede, werk in die ontsentimentalisering mee. “[E]k et ’n horrible Afrikaans vocabulary,” verklaar die spreker in “Groot Verseboek”: “Soe helfte vannie tyd vestaan ekkie / waarvan die cunts innie Groot Verseboek praatie.” Dis eintlik ómdat hy self ’n verstikker van die “ghetto” (bladsy 25) is – hy het “nog altyd fokkol van [homself] gemaakie”, lui dit in “Oujaasnagte” – dat hy die outentieke vertolker van daardie verstikkende armoede, uitsigloosheid, geweldpleging en bandeloosheid kan wees. Vergelyk:

 

            Daa is ganse innie pad,

’n honned stray honne,

’n dysend stray mense

en as jy vesigtig narie gesigte kyk

sal jy sien dat hulle ammel

al virre dysend jaa dood is –

            die mense,

            die ganse

            ennie honne.

            (“Valhallapark”)

 

Of:

            Ek dink by myself tronk is ampe

soese rite of passage as jy coloured is:

one way or the other gan jy vi iets mang.

Fokkol te doen met wie of wat jy issie.

Is ampe soes fokken pilgrimage,

soesie slamse wat Makka toe gan.

 

Die opvallende benutting van emosionerende stylfigure en beeldspraak soos in bostaande passasies is relatief skaars in Chokers en survivors, soos trouens al die “gewone” poëtiese skeppingsmiddele – “omdat ek wiet my poetry is kak / en dat ekkie kan skryfie,” beweer die “ek” in “South Korea”.

Punt is: Die “poëtiese” laag, die styl- en versbougrepe, dit wat die aandag op die digterlike medium self vestig, is hoofsaaklik dun aangebring. Opsetlik so. (Die subjek ken die werk van ’n Van Wyk Louw, ’n Sheila Cussons en ’n Ingrid Jonker, van ’n Vermeer en ’n Donatello, blykens die name en verwysings wat in sommige gedigte val; hy is nie rêrig so ongesofistikeerd nie. Sy belesenheid blyk trouens reeds uit die talle bundel- en gedigmotto’s in die bundel.)

Want dis die verstikkende, wanhoopwekkende realiteit self, die afgryslike en konfronterende hierheid daarvan, wat moet deurskyn – “tot hie en nie vêderie” (titel van die openingsgedig), wil die digter ons laat gaan. “Wies careful van mense wat hulle harte op hulle moue dra / wan sukke mense wysie altyd vi jou hulle regte hartie,” waarsku hy voorts in die eerste strofe van dieselfde gedig.

Daarom beeld hy vir ons ’n “Swat Hannes” uit; of ’n openbaar “skommelende” (masturberende) oupa Derra; of ’n Albert wat hom by die karaoke verbeel hy is een van die Bee Gees, naamlik die dwelmverslaafde een wat selfmoord gepleeg het en wat nou asof

 

            […] sy dood gefake et

Lavis toe getrek et

black face angesit et

my ma-hulle betaal et om te sê hy is hulle broe

 

sy cocaine exchange et vi buttons

champagne virre bier

sy mansion virre Wendy house

sy beauty virre beast

die stage virre shipyard

stardom vi obscurity

success vi failure

caviar virre chokers dite.

(“Chokers”)

 

Die digterlike effek word verreweg oorwegend deur die benutting van die Kaapse taalidioom self bewerkstellig. (Waaraangaande ek nie kon help om te wonder nie: Waarom is dit byna uitsluitlik die Afrikaanse woordeskat wat by die weergawe van Kaaps foneties gespel word, terwyl dit nie die geval is met die Engels daarin nie? Ek is nie oortuig dat dié anomalie getrou aan die werklikheid is nie.)

Die afslytende potensiaal van sodanige aanpak word op oorwegend treffende wyses teengewerk in die bundel. Hier en daar duik korter, liedagtige verse op. En die liries-roerende gedigte “Woensdag, 16 Februarie 1988” (tweede gedig in die bundel, met sy beligting van die gawe van die onbewoë dae, die “klom dae wat niks gebee nie”) en “Ronelda” (slotgedig in die bundel, oor die liefde as “electric current om ôs”) omraam as ’t ware die ontluisterende werklikheidstekening tussenin.

’n Ander reddende middel – wat, soos die liefde van die ma en die eggenote, van die “choker” iets van ’n “survivor” maak – is humorvolheid. Die tekening van die subjek se geduld met die begeerlike vrou se voorlesery uit gekanoniseerde Afrikaanse werke omwille die (verhoopte) seksuele toenadering wat daardeur bewerkstellig sou word (“Groot Verseboek”), of sy verligting as sy broer en sy pa baklei sodat dit die einde van ’n gesinsuitstappie in die “groot geel Peugeot” beteken (“”geel walvis”), is byvoorbeeld kostelik. Selfs die uitbeelding van onthutsende gebeure geskied nie sonder (aweregse) humor nie (“twie taties”, “bladwisselend”, ensovoorts). Trouens, aan die verleiding van ietwat verkneukelde voortborduring op sulke situasies (byvoorbeeld in “15 11 28 3 29 bonus: 48” en “Chokers”), soos ook op die seggingsgehalte van Kaaps (soos blyk uit die aangehaalde gedeelte uit “Chokers” hierbo), ontkom Trantraal somtyds nié.

Chokers en survivors is ’n boeiende debuut, een wat onthuts, vermaak, tref. Trantraal staan daarmee nie terug vir die uitstaande werk wat die vermelde Ronelda S. Kamfer onlangs gelewer het met betrekking tot die digterlike vertolking van die lewe in die arm woonbuurte van die Kaapse Vlakte nie.      

 

(c) Bernard Odendaal (ATKV-Skryfskool van die Noordwes-Universiteit)

 

 

 Resensie geborg deur :

 

 

 

Bernard Odendaal. Twee nuwe gedigte

Monday, August 1st, 2011

 

 Gala-toeskouer

            A postcard from the Volcano

 

Lig- en skaduhale snelskryf die wind-,

boom- en son-

onderons oor die Wallace

Stevens-verse op my skoot. ‘n Rilbont bal rol uit die hoek

van my oog tot teen

my been

en ek kyk op: mededingerslae van die swemmers laat skitter- en skadu-

rimpelinge agter hulle wat vergly

verglad, deursigtig stol – stille waters

                 

agtergrond waarteen kinderledemate ywerend-muterend kom ‘n reeks verdwene

hardloophoudings in die meters tot hier

digby

my

– “hallo Oom/jammer Oom/ bye Oom” – bal en al daarmee heen.

Die son

 

skuif ‘n aks in die trans,

onooglik glorieryk.

 

En ek lees weer, die beendere

in andermansgedig tot lewe,

“smeared with the gold of the opulent sun”.

 

Sintaktikus

 

Geesdriftig, skeel sintaksis maar ons woorde min

ons storm met ‘n horde rededele in

– tot -kus kom keur, die wat en hoe;

toeslaan met die Gideonsbende: sin.

 

 

  •