Posts Tagged ‘Johann de Lange’

Nuwe Bundel. I Wish I’d Said… Vol. IV (anthology)

Tuesday, September 14th, 2021

 

 

 

 

I Wish I’d Said… Vol. IV

Anthology

Life under lockdown has been a dramatic event. The fourth annual AVBOB Poetry Competition coincided with the first year of the COVID-19 pandemic in 2020. Yet the competition attracted a record number of entries. An excess of 41 000 poems were entered by writers between 7 and 98 years of age. Six specially commissioned poems by established poets in each official language (66 poems with English translations) appear in this volume, as well as the three winning poems in each of South Africa’s 11 official languages (33 poems with English translations). To round out the collection, those 99 poems are completed by 4 contemporary Khoikhoi poems. As voices from the past reach into the present, so the voices in this anthology will stretch into the future, when they will be read as a reflection of this terribly interesting time. These words of beauty and balm by some of South Africa’s finest poets will offer readers a definite taste from diverse voices. The poems on these pages will comfort and console the bereft. Immerse yourself and be inspired, as these flights of imagination uplift your spirit.

 

About the compilers

Johann de Lange made his debut with Akwarelle van die dors (1982) for which he received the Ingrid Jonker Prize. In 2009 he received the Hertzog Prize for Poetry for his volume of poetry, Die algebra van nood. He lives in Cape Town.

Dr Rethabile Possa-Mogoera is a lecturer at the University of Cape Town in the school of African Languages and Literatures. She obtained her Ph.D. at the University of South Africa in 2013.

 

[Naledi 2021. Prys: R240.00. Formaat: Sagteband, 210 mm x 148 mm / A5. 360 bladsye. ISBN: 9781928530541]

 

 

Alwyn Roux. “daar was storms in haar oë”

Monday, July 26th, 2021

Twee dae, twee bundels. Die meeste sterre is lankal dood (2020) deur Johann de Lange en Bientang (2020) deur Jolyn Phillips. Een gedagte: wat ‘n uitsonderlike oesjaar het die Afrikaanse poësie nie in 2020 opgelewer nie? Albei bundels het by Human & Rousseau verskyn en is keurig uitgegee. Tog is dit twee uiteenlopende bundels.

De Lange se bundel is dié van ‘n bekwame digter. Daarvan is die titels van die onderskeie afdelings reeds sprekend, wat nie net digterlik is nie, maar ook gesofistikeerd in soverre dit met die tradisie in gesprek tree – vergelyk: (1) “Inskaduwings van die lig”, (2) “Die sysies & die spreeue”, (3) “Vergete vuur”, (4) “‘n Beiteltjie”, (5) “Alles van waarde”, en (6) “Gebedewiel”. Afdelings vier en vyf verwys die digter onderskeidelik na twee groot geeste – Van Wyk Louw en Lucebert – met wie hy reeds van sy debuutbundel, Akwarelle van die dors (1982), in gesprek is.

Phillips se bundel, ànders as dié van De Lange, skep nie die illusie van vormvastheid of beheer nie; alhoewel, dit is juis die vloeiendheid van die teks wat jou boei. Dié vloeiendheid vind ‘n oorsprong in ekstase, soortgelyk aan Julia Kristeva se Powers of horror (1982). Wanneer jy begin lees, kan jy nie anders as om iemand anders nader te wink en die opdrag te gee, Lees hier! nie. En dan moet jy net keer dat daardie persoon nie wegloop met jou bundel nie.

Waar lê die poësie? Die poëtiese moment by De Lange is te vind in presiesheid; by Phillips, in oormaat.

Is dit regverdig om te vra watter bundel jy as leser bo die ander verkies? Glo het die huis van poësie vele wonings. Maar dis nie ‘n onregverdige vraag nie. Dit vereis eerlikheid. Is jy dapper genoeg om eerlik te wees? Nee, niemand kon my nog ooit van dapperheid beskuldig nie.

Maar ek kan dit sê: Waar die ervaring by Phillips ontbreek, maak De Lange daarvoor op. Dit beteken egter nie dat ek De Lange bo Phillips verkies nie. Ook: De Lange het ek al gelees; Phillips is nuut. En het ons al ooit só ‘n verruklike stem in Afrikaans aangehoor?

 

* Die titel is ontleen aan ‘n versreël uit “//Klaas” in Bientang op bladsy 37.   

AVBOB “Ek wou nog sê”: Skakels na die hele reeks

Monday, June 7th, 2021

 

 

 

Al tien die episodes van die TV-reeks Ek wou nog sê is nou te sien op AVBOB se YouTube-kanaal by die volgende skakel:

 

https://youtube.com/playlist?list=PLxdvk8B-EWqskg19_H6uxDeBZin0NkE3N

 

Skakels na spesifieke episodes:

 

Episode 1 met Adriaan Bester (AVBOB), Marlies Taljard (Versindaba) & AVBOB Poetry Competition winners: Maretha Maartens, Maritha Broschk, Hannes Visser. Resiensie van Tussenganger (Marius Crous) deur Joan Hambidge.

https://www.youtube.com/watch?v=wxUSZCJHsPw

 

Episode 2 met Louis Esterhuizen. Resensie van Uit die kroes (Lynthia Julius) deur Joan Hambidge

https://www.youtube.com/watch?v=tfU7keYf8wI

 

Episode 3 met Jacobus van der Riet. Rensensie van Pleks van Plaas (Jerzy Koch) deur Nini Bennett.

https://www.youtube.com/watch?v=lI-Qw5FrWzI

 

Episode 4 met Diana Ferrus. Resensie van Ondertussen (Johann Lodewyk Marais) deur Joan Hambidge.

https://www.youtube.com/watch?v=Y4G2pjU4UZ8

 

Episode 5 met Johan Myburgh. Resensie van Het jy geweet ek kan toor (Jeanne Goosen) deur Nini Bennett.

https://www.youtube.com/watch?v=IxDs-r9CuSg

 

Episode 6 met Fanie de Villiers. Resensie van Grondwater (Marlise Joubert) deur Nini Bennett.

https://www.youtube.com/watch?v=utC9plELezA

 

Episode 7 met Antjie Krog. Resensie van Die meeste sterre is lankal dood (Johann de Lange) deur Joan Hambidge.

https://www.youtube.com/watch?v=Kmia3PLfTqo

 

Episode 8 met Chirchil Naudé. Resensie van By die dag (Eunice Basson) deur Joan Hambidge.

https://www.youtube.com/watch?v=SOMF_Pbz_lM

 

Episode 9 met Johann de Lange. Resensie van Die waarheid oor duiwe (Gisela Ullyatt) deur Joan Hambidge.

https://www.youtube.com/watch?v=_aIDww-Fjnc

 

Episode 10 met Lynthia Julius. Resensie van Bientang (Jolyn Phillips) deur Nini Bennett.

https://www.youtube.com/watch?v=LtNWn9GEoAw

 

Nini Bennett. Winterweelde

Tuesday, May 11th, 2021

 

 

Dis iets waaraan ek elke winter dink. Dit begin tydens die herfs met die verkleuring van boomblare na geel, oranje, rooi, ougoud of ’n pienkerige skynsel. Teoreties gesproke is die kleurstof karotienoïed – die pigment wat die plek van sterwende chlorofil inneem en bome tooi in tradisioneel ‘warm’ kleure. Winterweelde. Die dood is mooi, en sy karotien is koninklik. Hoeveel gedigte en skilderye besing nie herfs- en winterbome nie? Tog is die biologiese agente veel meer poëties as kunstenaars se mimesis daarvan. Die winterboom gebruik nou minder energie: die hele gemenebes moet die koue maande oorleef. Die dooie blare val, word humus om die grond te voed. Dan kom die wintervrugte en sitrus: oranje, rooi, geel en pienk, en dit sinjaleer ’n verhoogde produksie van Vitamien A en C om immuunsiektes teë te werk. Karotien. Vuurlelies, vuurkruid, vuurpyle en vlammende aalwyne: karotien. Veldbrande wek vuurblomme op uit die as, blomme wat as pionierspesies uit blote koolstof en wind ontwaak om met gister se vlamme te spot. Weer loop Winter se sagtewareprogram, amper asof gekodeer: karotien. ’n Rooi pigment, antosianien, word eers in die herfs vervaardig, terwyl karotien gedurende die somer teenwoordig is in die blare, maar eers met die sterwende chlorofil sigbaar word. As daar nie meer chlorofil oor is nie, word ’n populierblaar heldergeel, maar ’n esdoringblaar helderrooi.

Wanneer dit lente word in die verre noorde, kondig die Rooi Kardinaal dit eerste aan. As hy ’n instrument was, was hy ’n trompet; en as hy ’n komposisie was, was hy vir seker ’n overture.

 

The Red Mist

 

Die woud verkleur

en dra ’n stiltekleed

soos ’n kardinaal.

Herfs is die strooidood

van gode. Stamme versag

as mis asem, boaards deur

die rooi konklaaf van blare.

Stamme raak lank en dun in eerbied

en wag; krone verdwyn

soos rook in ’n houtskooltekening.

Dan vlam die hemel self

in vuuropaal en die towerwoud

word ’n katedraal.

 

© Nini Bennett. Donkerwerk, Naledi 2019

 

Vervolgens dié vers van N.P. van Wyk Louw wat altyd tydloos en klassiek sal staan in die Afrikaanse letterkunde. Uit die siklus, “Vier gebede uit jaargetye in die Boland”: 

 

Vroegherfs

 

Die jaar word ryp in goue akkerblare,

in wingerd wat verbruin, en witter lug

wat daglank van die nuwe wind en klare

son deurspoel word; elke blom word vrug,

tot selfs die traagstes; en die eerste blare val

so stilweg in die rook-vaal bos en laan,

dat die takke van die lang populiere al

teen elke ligte more witter staan.

O Heer, laat hierdie dae heilig word:

laat alles val wat pronk en sieraad was

of enkel jeug, en vér was van die pyn;

laat ryp word, Heer, laat U wind waai, laat stort

my waan, tot al die hoogheid eindelik vas

en nakend uit my teerder jeug verskyn.

 

© N.P. van Wyk Louw, Groot Verseboek Deel I, André P. Brink, Tafelberg, 2008

 

Of dalk hierdie meesterlike vers van Johann de Lange.

 

’n Blaar van Coleridge se boom

 

Net die een rooi blaar, die laaste van sy stam,

’n enkele rooi kryger, puntig soos ’n hanekam;

hy hang so lig, hy klim so hoog; – my klein rooi

vlag

wapper aan die uiterste twyg in verset teen die

gram-

skap van die winterlug: laag, omsingelend &

byna nag.

 

© Johann de Lange. Stil punt van die aarde, Human & Rousseau 2014

 

Wenners van Versindaba kompetisie vir vertaalde gedigte

Thursday, February 4th, 2021

 

 

Eerste prys

Johann de Lange

se vertaling van T.S. Eliot se “The Love Song of J. Alfred Prufrock” uit Engels in Afrikaans as “Die  minnesang van J. Alfred Prufrok”.

https://versindaba.co.za/2021/01/05/t-s-eliot-vertaling-in-afrikaans/

 

 

 

Tweede prys

 Heilna du Plooy

se vertaling van Willem van Toorn se “De Jongenskamer” uit Nederlands in Afrikaans.

https://versindaba.co.za/2020/11/24/willem-van-toorn-vertaling-in-afrikaans/

 

 

 

Derde prys

René Bohnen

se vertaling van Boerneef se “My blokfluit is van palissanderhout” uit Afrikaans in Engels.

https://versindaba.co.za/2021/01/10/boerneef-vertaling-in-engels/

 

 

 

Vierde prys

Waldemar Gouws

se vertaling van Bob Dylan se “Union Sundown” uit Engels as “Die unie se son sak” in Afrikaans.

https://versindaba.co.za/2020/11/18/bob-dylan-vertaling-in-afrikaans/

 

GEEN KORRESPONDENSIE SAL OOR DIE UITSLAG VAN HIERDIE KOMPETISIE GEVOER WORD NIE

 

 

 

 

Nuwe bundel. Johann de Lange: Duimnaelsketse

Tuesday, December 8th, 2020

Johann de Lange

Duimnaelsketse

 

Omslag

Duimnaelsketse is die tweede bundel wat sy ontstaan het in my liefde vir die kwatrynvorm. Die eerste een was Weerlig van die ongeloof wat in 2011 verskyn het.
Die kwatryn met sy gedronge segging wat uitloop op ’n epifanie, ’n insig, die een of ander soort onthulling, is saam met die sonnet (waarmee dit raakpunte het) een van die gewildste versvorms en kom voor in die werk van die antieke skrywers tot die hede. Die vorm is gepopulariseer deur Omar Khajjam met sy Roebajat.
My ervaring is dat die kwatryn saam met die skryf van ander, langer verse ontstaan, dikwels doen ek dit as vingeroefening om skryffiks te bly. My kwatryne dek al die temas wat in my werk voorkom: liefde, erotiek, kuns, die natuur, en die dood. Ek dink ook die kwatryn bevredig die moderne tydsgees waar mens nie altyd die tyd het om aan die lees van ’n langer vers of bundel te bestee nie. Dit dien as ’n soort voëlvlug oor die temas waarmee die digter gemoeid is.

 

Oor die outeur

Johann de Lange is op 22 Desember 1959 in Pretoria gebore.

Hy debuteer in 1982 met die digbundel Akwarelle van die dors waarvoor hy in 1983 die Ingrid Jonkerprys vir debuutpoësie ontvang. Daarna volg Waterwoestyn (1984), Snel grys fantoom (1986), Wordende naak (1988) waarvoor hy die Rapportprys vir Poësie ontvang, Nagsweet (1990), Vleiswond (1993) en Wat sag is vergaan (1995). In 1996 maak hy sy prosadebuut met Vreemder as fiksie. Sy tweede kortverhaalbundel is Tweede natuur (2000).

In 1997 stel hy ’n bloemlesing gay kortverhale uit die laaste honderd jaar saam getiteld Soort soek soort, en in 1998 ‘n bloemlesing erotiese poësie saam met Antjie Krog, getiteld Die dye trek die dye aan.

Benewens die Ingrid Jonker- en Rapportprys vir Poësie wat vir individuele bundels toegeken is, ontvang Johann de Lange ook die Pankratorprys vir sy gedig “Skerpskutter” in ’n internasionale poësiekompetisie deur UNESCO uitgeskryf, en ’n Avanti-toekenning vir sy draaiboek oor die lewe van Ingrid Jonker (“Verdrinkte hande”).

Sy vertalings van Afrikaanse gedigte verskyn onder meer in The Penguin book of Southern African Verse (1989), Breaking the silence – a century of South African women’s poetry (1990), Soho Square: a collection of new writing from Africa (1992), The heart in exile: South African poetry in English 1990-1995 (1996) en The lava of this land: South African Poetry 1960-1996 (1997). In 2007 verskyn The wisdom of water, ’n keur uit sy vertalings van Wilma Stockenström se gedigte.

 

[Naledi 2020]

Resensie: I wish I’d said … Vol. 3 (Johann de Lange & Goodenough Mashego Reds.)

Thursday, September 24th, 2020

 

I Wish I’d Said… Vol. 3 deur Johann de Lange & Goodenough Mashego (Reds.) Naledi, 2020.

Resensie: Dewald Koen

 

I

In 1969 verskyn die Switsers gebore psigiater Elisabeth Kübler-Ross se wêreldbekende boek On Death and Dying waarin sy haar teorie oor die vyf stadia van verdriet uiteensit. Die Kübler-Ross model omskryf die vyf stadia van verdriet soos volg: Ontkenning, Woede, Bedinging, Depressie en Aanvaarding. Gedurende die afgelope tien maande is mense regoor die wêreld as gevolg van die Koronavirus gedwing om bestekopname te neem van die wêreld waarin ons woon en die mense met wie ons ons lewe deel. Honderdduisende mense vanoor verskeie vastelande het weens die Koronavirus gesterf en gevolglik is talle geliefdes, familielede, vriende, kennisse en kollegas se lewe deur die dood aangeraak. Kübler-Ross se model is ook op talle Suid-Afrikaners van toepassing wat tydens die grendeltyd ’n vorm van verdriet ervaar het. Ten spyte daarvan dat die Skoppensboer ons daagliks agtervolg, het die dood ons gemaksone onverwags betree weens die wêreldwye pandemie.

II

Dit is gevolglik heel gepas om AVBOB se jaarlikse Poetry Project wat vanjaar vir die derde agtereenvolgende jaar aangebied is binne die konteks van die Covid-19 pandemie te bespreek. In sy inleiding tot die bundel I wish I’d said… Vol. 3 verwys die redakteur Johann de Lange na D.J. Opperman se Joernaal van Jorik (1949) waarin die karakter Dabor opmerk: “Ons maak maar almal ’n geraamte groot”.

Die dood ontsien niemand nie. Daagliks moet iemand êrens in die land of wêreld van ’n geliefde afskeid neem. Tydens die rouproses moet elke individu sy of haar verdriet op individuele wyse verwerk ongeag watter stadium van Kübler-Ross se model betree word. Om die gevoel van verlies in woorde om te skakel, is seker een van die mees uitdagende ondernemings. Vir digters is laasgenoemde onderneming des te meer uitdagend vanweë die slaggate van clichés waarin gedigte soos lykdigte kan verval. Gelukkig is die Afrikaanse poësie geseënd met gesoute digters wat op geslaagde wyse oor die dood dig. Digters soos Lina Spies, Petra Müller, Marlise Joubert, Joan Hambidge, Johann de Lange, Daniel Hugo, D.J. Opperman en Breyten Breytenbach (om maar enkeles te noem) het al oor die dood gedig. Dit was immers Breyten Breytenbach wat tydens een van die Tuin van Digters-feeste op Wellington opgemerk het dat “’n mens natuurlik eers seker [kan] wees dat jy regtig dood is wanneer Joan Hambidge ’n lykdig oor jou geskryf het”. AVBOB se Hoof Uitvoerende Beampte beskou die bundel as “a bereavement resource available to all South Africans, to help them craft funeral pamphlets and write eulogies”. Ek wil egter aanvoer dat hierdie bundel veel meer bevat en ten doel stel as bloot “a bereavement resource […] to help [South Africans] craft funeral pamphlets and write eulogies”.

III

I wish I’d said… Vol. 3 kan (soos in die geval van die vorige twee volumes) beskou word as ’n versameling elegiese verse wat Suid-Afrika se rykdom aan tale weerspieël. Hierdie projek is sekerlik een van die innoverendste pogings om nasiebou en versoening te bevorder deur middel van taaldiversiteit. In ’n land waar taal ’n sensitiewe onderwerp is en maklik onmin tussen verskillende taal- en/of rasgroeperings teweeg kan bring, slaag I wish I’d said… Vol. 3 daarin om Suid-Afrikaners uit die elf amptelike taalgroepe byeen te bring deur een van die mees menslikste aspekte wat almal affekteer aan te raak, naamlik die dood. Die bundel bevat verse deur ’n aantal gevestigde digters uit die elf amptelike taalgroepe asook die drie wengedigte in elke taalkategorie. Die bundel word vir alle Suid-Afrikaners toeganklik gemaak deur die vertaling van die gedigte in Engels. Deur Engels as lingua franca te gebruik, kan verskillende taalgroepe mekaar se elegiese verse waardeer en kulturele praktyke ten opsigte van die dood bestudeer.

’n Toevoeging tot vanjaar se bundel is gedigte wat in ǀXam geskryf is. Wat ’n fantastiese inisiatief om die taal wat amper uitgesterf het, te bevorder. Met Erfenisdag wat op 24 September gevier word bied I wish I’d said… Vol. 3 ’n mikrokosmos van ons diversiteit in bundelformaat aan.

IV

Vanjaar se Afrikaanse opdragverse is so divers in invalshoeke oor die dood as die bundel self. Andries Bezuidenhout, Charl-Pierre Naudé, Corné Coetzee, Loftus Marais, Marlise Joubert en Ronelda Kamfer het gedigte bygedra. As redakteur van die Afrikaanse afdeling verdien Daniel Hugo ’n pluimpie vir die keuse van laasgenoemde digters wie se verse van uitsonderlike digvernuf getuig.

In sy gedig “Lasciare suonare” gee Andries Bezuidenhout lewe aan musiek. Die polsende ritme word met elke versreël gevoel en skep ’n kakofonie van klank waaroor Abdullah Ibrahim liries sal raak. Die treffende vers lees as biografiese skets van Ibrahim se lewe en dien terselfdertyd as huldeblyk aan ’n groot gees.

 

Is hierdie kroeg ’n katedraal? Mout, umqombothi, vaaljaapdop

op systap van tromboon en trompet, saksofoon ’n kraai,

’n meeu, soms lewerik. Die riff, die rip, die run,

o, die klawers, die klawers, die klawers, man!

die stride, die stroll, die scat, Jitterbug hop, Charleston skop

blitsige jazzbriewe, bebop epistels vir hulle in tavernes

op vlaktes, in doodskadudalle, in optogte –

[…]

Eendag, maestro van stilte, sal u vir oulaas

tot buiging kom? Sal u hande ’n bede, ’n mantra palm

om die gevolg uiteindelik tot stoet op te roep?

 

Charl-Pierre Naudé se “Leukerbad in Julie” neem die leser op reis na die sprokiesagtige suide van Switserland waar toeriste hulself aan die natuurskoon kan vergaap. Die gedig neem ’n gewyde toon aan waarin die spreker die toeristebestemming met pragtige beeldspraak beskryf: “En verblindend is die pieke / wat swewend hang / soos wit heksehoede bo die pikswart windstil nag”. In “Wanneer” sluit Corné Coetzee by Naudé aan deur die natuur as tema te betrek. Coetzee se gedig kan vanuit ’n ekokritiese oogpunt gelees word waarin sy krities staan oor die verhouding tussen die natuur en die antroposeen. Sy fokus op die dood van die natuur – die mens, dier en plant se natuurlike habitat wat weens aardverwarming en besoedeling teen onrusbarende tempo uitgewis word.

 

Wanneer hulle weg is,

die ongeliefdes en die onliefhêbares,

die vaartbelyndes en die tonnelgrawers,

die hoogtrappers en die laagvliegers,

die sonsingers en dié wat in die maanlig werk,

wanneer alles wat hulle s’n was

platgestoot en omgedelf

en hulle verhonger, verdryf, vergif is,

 

dan sal ons hulle gedenk:

Onthou jy die vuurvliegies daardie een Oujaarsaand?

Onthou jy die naaldekokers?

Onthou jy die skerpioen in die speelgoedkis?

Onthou jy bye op ’n stil someroggend?

Onthou jy die ferweelwurm?

Om hemelsnaam, onthou jy die heilige skarabee?

 

En dan – sou ons nog lewe –

Sou kinders ons vra: Hoe dan so? Waddefok?

 

Coetzee slaag daarin om sonder blik of bloos die mens se onreg teenoor die natuur te verwoord. Klinkklare beelde en die gebruik van herhaling beklemtoon die boodskap wat die spreker aan die leser wil oordra.

Ronelda S Kamfer se gedig “Lykskouing” fokus op die geliefdes wat na die afsterwe van ’n dogter en vriendin op onnatuurlike wyse probeer sin maak van hul verlies. In ’n land waar geweld asook geweld teenoor vroue en kinders die norm geword het, gee Kamfer ’n spreekwoordelike stem aan die duisende verontregdes wat daagliks slagoffers van geweldmisdaad word.

 

my vriendin se ma kan haar noggie begrawe nie

sy wag vir die lykskouing

sy sê lykskouing die way iemand ’n nuwe woord sê

wat hulle nog nooit gebruik het nie

’n woord wat normal mense nie nodig het om

te gebruik nie

lykskouing stap

in my vriendin se ma se woordeskat in

soos ’n overdressed kerksuster by ’n kind se doop

ek kan sien hoe die woord oor haar smelt

waar sy sit

in die voorhuis

waar my vriendin se soet musky reuk nog

in die furniture vassit

 

Marlise Joubert se “gedagtig aan ma” lewer ’n hartroerende huldeblyk aan ’n moeder. Joubert het in haar bundel Grondwater (2019) ’n soortgelyke huldeblyk aan haar moeder geskryf naamlik “in memoriam: ma didi”. Haar gedig aan haar ma gee gestalte aan die ongelooflike verdriet en verlies wat ’n kind ervaar wanneer hy of sy ’n ouer aan die dood moet afstaan.

 

[…]

nog eenmaal, ten minste, wil ek

by jou graf besoek aflê, ma

die donker omslag in graniet weer

streel, my van jou waarde vergewis

totdat ek helende kan glo dat jou

boek in goeie aardse hande rus

 

Joubert se gedig sluit aan by Hannes Visser se elegiese vers “Vir Piet Visser (21.7.1925 – 19.7.1967)”. Visser het die derde prys in die kompetisie gewen met hierdie vers waarin die spreker op sy verjaarsdag terugdink aan sy geliefde pa. Visser het in 2019 gedebuteer met die bundel Die jaar toe pa… waarin die spreker ’n jaar van sy lewe en die verlies van sy pa met die leser deel. Die gedig “Vir Piet Visser (21.7.1925 – 19.7.1967)” staan sterk as enkelgedig en sluit op gepaste wyse by Visser se debuutbundel aan.

Loftus Marais se satiriese vers “Begrafniskitsch” is egter een van my gunsteling opdragverse. Op tipiese Maraisagtige wyse slaag hy daarin om die “komminwaarkonkreetheid” van die Afrikaner tydens begrafnisdienste met sy literêre lugdrukboor oop te bliksem. Die gedig skep ’n balans tussen die meer somber elegiese verse en die ‘ligter’ humorisitese aspek van die mens se verganklikheid sonder om afbreuk te doen aan die dood as ritueel. (Die leser moet die bundel gaan koop om hierdie gedig te kan lees – dit sal nie teleurstel nie.)

Vanjaar se bundel bevat 102 gedigte waarvan 33 deur die wenners van die onderskeie taalkategorieë asook 66 opdraggedigte in die elf amptelike tale (Die oorblywende drie gedigte verwys na die ǀXam-gedigte). Maretha Maartens het met “Perperboom”  die eerste plek in die Afrikaanse kategorie verower terwyl Marthina Broschk op haar beurt met “Swanesang” die tweede plak beklee. Al die gedigte is deur die digter en bekwame vertaler Douglas Reid Skinner in Engels vertaal.

Soos reeds genoem het Hannes Visser se huldeblyk aan sy ontslape vader die hartsnare geroer, terwyl Maritha Broschk met haar gedig “Swanesang” tragedie, kuns en dood byeengebring het. Broschk se treffende beeldspraak en gebruik van intertekstuele verwysings na Nietzsche en opera dra by tot die geslaagdheid van die gedig. Dwelmverslawing kom tematies aan bod en die stelselmatige agteruitgang van die verslaafde wat “soos ’n kwynende Odette” haar laaste dans dans, sal menige leser ontroer.

Die wengedig is getiteld “Peperboom”. Maretha Maartens bring hiermee, soos in die geval van Marlise Joubert en Hannes Visser, hulde aan ’n geliefde moeder. Maartens maak gebruik van die peperboom as metafoor vir die geliefde moeder. Die spreker beklemtoon egter dat selfs al vergaan die boom soortgelyk aan die afsterwe van ’n geliefde moeder, sal die nageslagte bly voorbestaan uit die spreekwoordelike sade wat die moeder nagelaat het. ’n Peperboom mag dalk afgesaag word, maar ’n moeder se liefde vir haar kinders is lewenslank.

 

“Geil en goed gegroei om só verwoes te word.”

Die lem vibreer deur bas en duramen

en jy, suurstofsoekend voor die venster,

kreun oor die peperboomstam wat grond toe stort.

 

Ma, jy was tog lewenslank lembestand

onknakbaar sterk en doodweerstandig

 – ons lowerryke peperboom

huisboom, groen baken van ons binneland.

 

Ons het ons honger en nood voor jou oopgegooi

en die bessies wat jy strooi soos die sysies

streepkoppies en rooirugsaadvreters opgepik.

Weet jy, Ma, daardie bessies was genesend rooi.

 

“Aan ’n peperboom,” het jy gesê, “kleef daar ’n eenvoudigheid

wat aan saadvretervoëls en koeltesoekers bied wat hulle soek.”

Toe jy gekreun het omdat die stam dwarsdeur sy pithout knak

 – ou huilboom, huisboom in jou gewaande onaansienlikheid –

 

moes ek gesê het: “Die boomsaer dink hy vát jou, Ma,

maar die takke uit jou stam sal jou peperbossies dra.”

V

AVBOB se Poetry Project dien as geskrewe simbool van Suid-Afrika se rykdom aan taal en kultuur. Die aantal inskrywings wat jaarliks groei, dien as bewys dat poësie nie ’n spreekwoordelike sterwende genre is nie. Soos die nasionale boekeredakteur van MEDIA24, Jo Prins, onlangs in sy rubriek Boekevat opgemerk het, het 2020 geen gebrek aan nuwe digpublikasies nie – kritiek ten spyt. Die Afrikaanse letterkunde begin reeds die vrugte pluk van ontluikende digters soos Lynthia Julius wat vanjaar met haar debuutbundel Uit die kroes gedebuteer het nadat sy vroeër ’n wenner van die AVBOB Poetry Project-kompetisie was. Wie weet watter opwindende jong talent nog deur middel van hierdie projek ontgin kan word? I wish I’d said… Vol. 3 is ’n geslaagde en hartroerende bundel. Die elegiese verse is omvangryk in diversiteit en die verstegniese vernuf waarmee digters met ’n onderwerp soos die dood omgaan, is prysenswaardig. Die redakteurs het hul goed van hul taak gekwyt.

 

 

 

Volg die onderstaande skakel om in te skryf vir die 2020-Avbob Poësiekompetisie. Groot kontantpryse kan gewen word:

 

https://www.avbobpoetry.co.za/?gclid=Cj0KCQjwy8f6BRC7ARIsAPIXOjgcXTaM8K11Sp2Zrq7gSws15ib4w4i2bySQ_

AioG2iNlcmBSb0OhiQaAmqpEALw_wcB

 

 

 

 

Nini Bennett. Ligdraers

Thursday, June 4th, 2020

 

 

Of dit gloeiwurms in grotte is … of vonkende plankton wat soos ’n sterrehemel onder die seewaters skyn; of die silwer borduurwerk om ’n vis se romp; of die nederige vuurvlieg met ’n flitsie in sy stert: bioluminesente lewe is verstommend, oeroud, en beskik oor gesofistikeerde sein- en kommunikasiestelsels. Skrikwekkend futuristies.

Die lampie van die Photurus-vuurvliegie is bedek met skubbe wat ’n geriffelde patroon vorm, amper soos dakteëls wat oor mekaar geplaas is. En tog laat dit die lamp byna 50 persent helderder skyn as wat dit die geval sou gewees het as die skubbe plat gelê het. Gepraat van biomimese – of die mens se nabootsing van biologiese verskynsels in die vervaardiging van produkte en tegnologie: hierdie ‘ontwerp’ van die vuurvlieg se lamp word gebruik om ligemissiediodes (LED’s) doeltreffender te maak. Wetenskaplikes het LED’s bedek met ’n geriffelde oppervlak wat soortgelyk is aan dié van die vuurvliegie se lampie. Die gevolg was dat die LED’s tot 55 persent meer lig uitgestraal het. Haas ongelooflik!

Beide Aristoteles en die Romeinse filosoof Pliny het verwys na vermolmde hout wat “’n gloed afgee”. Eers ’n paar eeue later het dié magiese verskynsel, gloeiwurms, ’n naam gekry, naamlik bioluminesensie. Dit verwys na lewende organismes soos marienediere, byvoorbeeld jellievisse, fungi, mikro-organismes, fosfor in ’n seesoom, bakterieë en insekte wat self lig kan vervaardig. By ’n vuurvlieg, byvoorbeeld, dien die ensieme, lusifirien en lusiferasie in die kewer se buik as katalisators wat in die teenwoordigheid van suurstof en water (vog) reageer om lig te vorm.

Lank voor die implementering van veiligheidsligte in myne, het myners bottels vol vuurvlieë gedra om hul omgewing te verlig. Interessant genoeg dien die lampies wat ligdraende organismes dra, min of meer dieselfde doel as by die mens, wat lig kunsmatig moet vervaardig. ’n Bioluminesente organisme straal (of flikker) lig óf as deel van hulle kamoeflering en mimikrie; óf om alarm te maak teen gevaar, byvoorbeeld predatore; óf om te dien as lokmiddel (vir prooi); óf om as deel van reproduksie hulle maats te lok of te herken.

 

 

Bioluminesensie het al menige digter geïnspireer; veral die vuurvlieg word as magiese wese verbeeld. Daar is ook digters wat ’n meer wetenskaplike beskouing rondom hierdie ligdraers verwoord. In “Swanger vrou” skets Jonker die herinnering van ’n betowerende jeug teenoor die ontluistering en onthutsende werklikheid van swangerskap, strofes 3 en 4:

.

Nòg singend vliesrooi ons bloedlied,

ek en my gister,

my gister hang onder my hart,

my kalkoentjie, my wiegende wêreld,

en my hart wat sing soos ‘n besie,

my besie-hart sing soos ‘n besie;

maar riool o riool,

my nageslag lê in die water.

.

Ek speel ek is bly:

kyk wáár spat die vuurvlieg!

die maanskyf, ‘n nat snoet wat beef –

maar met die môre, die hinkende vroedvrou

koulik en grys op die skuiwende heuwels,

stoot ek jou uit deur die kors in die daglig,

o treurende uil, groot uil van die daglig,

los van my skoot maar besmeer

met my trane besmeer

en besmet met verdriet.

.

Ook in Marlise Joubert se vers, “Waterberge”, word die allure van ’n mooi jeugherinnering aan die hand van ’n vuurvlieg verbeeld, strofes 3-4:

.

dis nie ’n taal uit my Boland se berge nie

nog minder ’n taal van die San of ’n kind uit die Karoo

dis ’n anderste wartaal gekruisig in die bloed

wat uit die Waterberge val

’n donker rivier deur jou lyf laat reën

waar die vreemdeling geen weerkaatsing vind

geen afbeelding wat roer

tensy jy die vuur verstaan dat elke vlam

soos ’n witbasblom sy eie musica sacra straal –

.

ek reis soms terug op ’n oggend soos nou

met die Stabat Mater drywend agterna

ek steek gemaklik weer lanterns aan

vlieg geluidloos soos ’n vuurvlieg deur die veld

 

 

In Johann Lodewyk Marais se bundel, In die bloute, word ’n inkvis dubbelduidig en enersyds as Ars poëtikale siening, en andersyds as bioluminesente verskynsel voorgestel:

.

Die inkvis word in die treilnet

van die woord harteloos gevang.

Swyg sou nie onvanpas wees nie:

jou sien en weet bra sonder nut.

Maar met die diefstal van sy ink

bring jy hom meteens aan die lig.

.

Ook Johann de Lange bring in sy bundel, Weerlig van die ongeloof, die intelligente inkvis in verband met taal en die vermoë om te kommunikeer.

.

Die inkvis is ’n geisja

wat ligvoets dans oor koraal,

verwissel vlug kimono’s

in ’n ondersese taal.

.

Ongeag die invalshoek – mities, magies of wetenskaplik – dit is duidelik dat digters die bioluminesente vermoëns van organismes bedig as tipe seintaal of kommunikasie, en ek haal aan uit Cloete se Karnaval en Lent:

.

my insekte kan mekaar van ver roep

in die nag mekaar ruik

mekaar opspoor met feromoon

sonder radio of telefoon

van ver af in die donker

gloei die koue geel lig van vuurvliegies

en gloeiwurms morse vir mekaar . . .

 

 

 Verwysings:

 

https://en.wikipedia.org/wiki/Bioluminescence#:~:text=Bioluminescence%20is%20the%20production%20and,terrestrial%20arthropod%20such%20as%20fireflies.

https://www.jw.org/af/biblioteek/tydskrifte/g201402/lampie-photuris-vuurvliegie/

Cloete, T.T. 2014. Karnaval en Lent. Kaapstad: Tafelberg.

De Lange, J. 2010. Weerlig van die ongeloof. Pretoria: Protea Boekehus.

Jonker, I. 1963. Rook en oker. Johannesburg: Afrikaanse Pers-Boekhandel.

Joubert, M. 2007. Passies en passasies. Pretoria: Protea Boekhuis.

Marais, J.L. 2012. In die bloute. Pretoria: Cordis Trust Publikasies.